Кіріспе

Пергамон құрбандық алтары (Βωμός τῆς Περγάμου) – ежелгі грек патшасы Эумен II билік құрған кезде б.з.д. II ғасырының бірінші жартысында Кіші Азиядағы (қазіргі Түркия) Пергамон акрополінің террасаларының бірінде салынған монументалды құрылыс. Құрылыстың ені 35,74 метр (116' 31/32"), ал тереңдігі 33,4 метр (109' 6 5/8") болды; алдыңғы баспалдақтың ені шамамен 20 метрге жетті. Негізі Гиганттар мен Олимп құдайлары арасындағы Гигантомахия деп аталатын шайқасты бейнелейтін жоғары рельефті фризбен әшекейленген. Құрылыстың жоғарғы деңгейіндегі, баспалдақтардың үстінде орналасқан нақты от құрбандығын қоршаған ішкі аула қабырғаларында екінші, кішірек және нашар сақталған жоғары рельефті фриз болды. Бір-бірінен кейін келетін сахналарда Пергамон қаласын құрған, Геракл батыры мен Тегей патшасы Алейдің қызы Аугеден туған Телефтің өмірінен оқиғалар суреттелген. 1878 жылы неміс инженері Карл Хуманн Пергамон акрополінде қазба жұмыстарын бастады, ол 1886 жылға дейін жалғасты. Пергам құрбандық алтарынан алынған рельефтік панельдер кейін Берлинге көшіріліп, Пергам мұражайында қойылды.

Тарихи негіздер

Пергамен патшалығы б.з.б. III ғасырдың басында Филетер құрған. Ол бастапқыда эллиндік Селевкид империясының бір бөлігі болды. Аттал I, Евмен I-нің мұрагері және туысы, аумақтың толық тәуелсіздігіне жеткен алғашқы адам болды және б.з.б. 228 жылы кельт галаттарын жеңгеннен кейін өзін патша деп жариялады. Пергам патшалығына қауіп төндірген галаттарды жеңіп, ол билігін нығайтты. Кіші Азиядағы әлсіреген Селевкидтер есебінен жасаған жаулаулары арқасында патшалығының аумағын қысқа мерзімге кеңейте алды. Антиох III басқарған Селевкидтердің қарсы шабуылы Пергам қақпаларына жетті, бірақ Пергамның тәуелсіздігіне нүке келтіре алмады. Селевкидтер шығыста күшейгендіктен, Аттал батысқа, Грекияға көшті және Евбеяның көп бөлігін басып алды. Оның ұлы Евмен II галаттардың ықпалын одан әрі шектеді және ағасы Аттал II-мен бірге билік жүргізді, ол одан кейін патша болды. Б.з.б. 188 жылы Евмен II Римнің одақтасы ретінде Апамея шартын жасады, осылайша Селевкидтердің Кіші Азиядағы ықпалын азайтты. Аталидтер – өркендеген күш болды және әсем ғимараттар салу арқылы сыртқы әлемге өздерінің маңыздылығын көрсетуге тырысты. Көптеген ғалымдар христиандық Киелі кітаптың Аян кітабының 2-тарауының 12 және 13-аяттарына сілтеме жасай отырып, Пергам алтарының елші Жохан Пергам шіркеуіне жазған хатында айтылған "шайтанның тақтысы" екенін айтады.

Қамқорлық пен даталау

XX ғасырдың екінші жартысына дейін кейбір ғалымдар құрбандық тақтың б.з.д. 184 жылы Eвмен II-нің келт Tolistoagian тайпасы мен олардың басшысы Ortiagon-ға жеңісінен кейін орнатылғанын болжаған. Тақтың құрылысын және фриздерін зерттеу нәтижесінде, оның нақты бір жеңіске арналған ескерткіш ретінде салынбағаны анықталды. Пергам жеңіс ескерткіштерінің дизайны әдебиеттер мен ескерткіш қалдықтарынан белгілі және Пергам құрбандық тағынан өзгеше. Пергамон құрбандық тағының сыртқы қабырғаларындағы Гигантомахия фризі қазіргі заманғы әскери науқандарға тікелей сілтеме жасаудан көбінесе аулақ. Шығыс фриздегі алыптардың бірінің дөңгелек қалқанындағы "Македония жұлдызы" және солтүстік фриздегі құдайдың қолындағы кельттік тіктөртбұрышты қалқаннан басқа. Олимпиялық құдайлардың күресі жалпы этикалық маңызы бар космологиялық оқиға болып көрінеді. Тағға арналған жазудың қалған аз бөлігі де тақ құдайларға олардың көрсеткен "құрметтері" үшін бағышталғанын көрсетеді. Құдайлардың арасында әсіресе Зевс, құдайлардың әкесі, және оның қызы Афина ерекше орындарда бейнеленген. Тақтың қала құрылысына енгізілуі де маңызды даталау критерийі болып табылады. Гелленистік резиденцияның ең маңызды мраморлық құрылысы ретінде және көрнекті жерде орнатылғандықтан, ол Eвмен II кезінде Пергам акрополін жаңартудың көптеген бастамалары аяқталғаннан кейін ғана салынбағандығы анық. Eвмен II билігінің соңғы жылдарындағы оқиғалар, римдіктерден алшақтау және б.з.д. 166 жылы Сардисте кельттерге қарсы жеңіс Пергам құрбандық тағының екі фризінде бейнеленген деген болжам, тақтың кейінгі мерзімде салынғанына жеткілікті негіз бермейді. Ішкі Телеф фризі Гераклдың ұлы Телефтің өмірін баяндайды және Пергамның римдіктерге қарағанда жоғары тұрғанын көрсетуге арналған. Римнің негізін қалаушы Ромул дәстүрлі түрде тек қана қасқыр анадан емізілген, ал аталидтер өз тегін Телефке байланыстырғандықтан, ол фризде әйел арыстаннан емізіп отырған күйде бейнеленген. Оның зерттеулеріне сәйкес, тақ б.з.д. 166 және 156 жылдар аралығында Пергамендердің, әсіресе Eвмен II-нің македониялықтар, галатиялықтар және селевкидтерге қарсы жеңістерін еске түсіретін жалпы жеңіс монументі ретінде салынған. Оны грек мүсіншілерінің жетіншісі және соңғысы – Мирон, Фидий, Поликлейт, Скопас, Пракситель және Лисипп сияқты ұлы шеберлердің бірі Фиромахос жобалаған. Тақтың іргетасында б.з.д. 172/171 жылдарға жататын қыш сынығы табылған; демек, ғимарат кейін салынған болуы керек. Б.з.д. 166 жылға дейін соғысқа көп қаржы жұмсалғандықтан, тақтың құрылысы осы уақыттан бастауға мүмкіншілік болған.

Құрбандық үстелінің қызметі

Көпшілік пікірге қайшы, Пергам алтары ғибадатхана емес, бірақ ғибадатхананың құрбандық алаңы болғанға ұқсайды, әдетте құрбандық алаңдары ғибадатханалардың алдында, ашық жерде орналасқан. Оның культтік ортасы – үстіндегі акрополь террасасында орналасқан Афина ғибадатханасы болған болуы мүмкін, ал алтар тек құрбан шалу орны ретінде қызмет еткен. Бұл теорияны алтар маңынан табылған бірнеше мүсін негіздері мен бағыштау жазулары қолдайды, олардың қайырымдастырушылары Афинаны атаған. Тағы бір мүмкіндік – Зевс пен Афина екеуі де бірге құрметтелген. Ал алтардың дербес функциясы болған да мүмкін. Ғибадатхананың әрқашан құрбандық алаңы болғанымен, құрбандық алаңы міндетті түрде ғибадатханамен бірге болуы керек емес. Мысалы, алтар өте кішкентай болып, үйлерге орналастырылуы мүмкін, немесе сирек кездесетін жағдайларда Пергам алтары сияқты алып өлшемдерге ие болуы мүмкін. Қалған жазу фрагменттері алтар қай құдайға арналғанын анықтау үшін жеткілікті мәлімет бермейді. Қазірге дейін бұл теориялардың ешқайсысы кеңінен қабылданбаған. Бұл жағдай Пергамдағы қазбалардың ұзақ жылдар бойы басшысы болған Вольфганг Радтты мына тұжырымға әкелді:

Пергамның ең танымал көркемдік шедеврлеріне қатысты ешқандай зерттеу даусыз емес, оның құрылысшысы, мерзімі, себебі және құрылыстың мақсаты да белгісіз. Сол жерде жасалған құрбандықтардың мәні де анық емес. Үлкен алтардың ішіндегі салыстырмалы түрде кішкентай от алаңының қалдықтарынан оның пішіні жалқы езектің ішіне ұқсас екенін көруге болады. Бұл екі бүйірлік қанаты бар және алдында бір немесе бірнеше сатысы бар алтар болғанға ұқсайды. Мүмкін, құрбандыққа шалынған малдың жамбас сүйектері осында өртеліп жіберілген. Бірақ алтар тек құйрық май шашу рәсімі үшін – құрбандықтарды құрбан ету түріндегі құрбандықтар, шарап және жемістер үшін ғана қолданылған болуы мүмкін. Ғибадат қызметкерлері, патшалық үйдің мүшелері және беделді шетелдік қонақтар ғана от алаңына жақындауға рұқсат алғанға ұқсайды. Г. А. Гройневеген Франкфорт және Бернард Эшмоль алтарды қолданған гректер оның бейнеленген оқиғаларының шынайылығына сенбегенін және алтардағы өнер Пергамда бұрын айтылған мифтерге негізделгенін жазды.

Құрбандық үстелі көне заманның соңына дейін

II ғасырда римдік Люций Ампелий өзінің "Ескертпе кітабы" ("Liber Memorialis") атты еңбегінде VIII тарауда ("Miracula Mundi") былай деп жазған: «Пергамда 12 метр биіктігіндегі, зор мүсіндермен безендірілген үлкен мәрмәр құрбандық алаңы бар. Сондай-ақ, онда гигантомахия суреттелген». Паузанийдің Олимпиядағы және Пергамдағы құрбандық салтын салыстырған пікірінен басқа, антикалық дәуірдегі жазбаларда осы құрбандық алаңы туралы жалғыз дерек осы ғана. Бұл қызығушылық тудырады, себебі ежелгі авторлар мұндай өнер туындылары туралы көп жазған, ал Ампелий бұл алаңды әлемнің жеті кереметінің бірі деп санаған. Алаң туралы антикалық жазбалардың аздығы түрлі түсіндірмелерге әкелді. Бір болжам бойынша, римдіктер бұл эллиндік құрбандық алаңын маңызды деп санамаған, өйткені ол грек өнерінің классикалық дәуірінен, әсіресе аттикалық мектебінен емес. Тек осы өнер және оның құндылықтары ғана маңызды деп есептелген және айтуға лайық болған. Бұл пікірді 18 ғасырдан бастап, әсіресе Иоганн Йоахим Винкельманның еңбектерінен кейін неміс ғалымдары қолдады. Алаңның бейнесі тек Рим империясының монеталарында ғана кездеседі, онда ол стилдендірілген түрде бейнеленген. ХХ ғасырдың аяғында «классикалық» емес кезеңдерге жататын ескерткіштерге деген көзқарас қайта бағаланғандықтан, Пергамның үлкен құрбандық алаңы эллинистік өнердің ең маңызды туындыларының бірі, тіпті ең биік нүктесі деп есептеледі. Ватикан мұражайындағы «Лаокон және оның ұлдары» мүсіні, антикалық өнердің қазіргі таңдағы ең жақсы үлгілерінің бірі және антикалық дәуірде «барлық сурет және мүсін өнер туындыларынан асқан шедевр» деп жарияланған, Пергамдық шеберханада жасалған және алаңмен бір уақытта жасалған түпнұсқаның негізінде құрылған болуы мүмкін. Афина қарындасының қарсыласы Алькионеус, алыптар тарапынан Лаоконға дене бітімі мен бейнесі бойынша өте ұқсайды. Фриз фрагменті табылғанда, «Енді біздің де Лаоконымыз бар!» - деген дауыс естілді.

Ежелгі заманнан бастап 19 ғасырдағы қазбаларға дейін

Христиан дінінің өркендеуімен құрбандық алтары соңғы Антика дәуірінде өз функциясын жоғалтты. 7 ғасырда Пергамон акрополі арабтарға қарсы қорғаныс үшін күшті нығайтылды. Осы процесте Пергам алтары, басқа құрылыстармен бірге, құрылыс материалдарын қайта пайдалану үшін жартылай бұзылды. Қала 716 жылы арабтарға жеңіліп, маңызды емес деп танылып, уақытша басылып алынды. Тек 12 ғасырда қайта қоныстанды. 13 ғасырда Пергам түріктердің билігіне көшті. 1431-1444 жылдары итальян гуманисті Анконалық Кириак Пергамға сапар шегіп, оны өз күнделігінде сипаттады. 1625 жылы Томас Ховардтың, 21-ші Арундель графының капелланы, коллекционер және өнерді меценаттықпен қолдаушы Уильям Петти Түркия арқылы саяхаттап, Пергамға барды және Англияға алтардан екі рельефтік панель әкелді. Графтың коллекциясы таратылғаннан кейін бұл туындылар ұмытылып, 1960 жылдары ғана қайта табылды. Сондықтан бұл екі панель Берлиндегі реконструкцияда жоқ. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Пергамға сапар шеккендердің арасында француз дипломаты және классикалық ғалым Конте де Шуазель-Гуфье, ағылшын сәулетшісі Чарльз Роберт Кокерл және екі неміс – археолог Отто Магнус фон Штаккельберг және классикалық ғалым Отто Фридрих фон Рихтер болды. Шуазель-Гуфье алғаш рет Пергамда қазба жұмыстарын жүргізуді ұсынды, ал қалған үш саяхатшы қала акрополінің суреттерін жасады. Неміс инженері Карл Хуман 1864/65 жылдары алғаш рет Пергамға келді. Оған географиялық зерттеулер жүргізу тапсырылды және ол келесі жылдары қалаға бірнеше рет барды. Ол акропольдегі көне ескерткіштерді сақтау қажеттігін атап өтті және қазба жұмыстарында көмектесу үшін серіктестер іздеді; жеке тұлға ретінде ол мұндай ауқымды міндетке қаржылық және логистикалық ресурстар жетіспеуіне байланысты лайық емес еді. Бергаманың (ежелгі Пергам қаласының қазіргі атауы) жергілікті тұрғындары алтарды және басқа да жер үстіндегі қираған ғимараттарды тас карьері ретінде пайдаланып, ескі құрылыстардың қалдықтарын тонап, жаңа ғимараттар салу үшін қолданды және кейбір мәрмәрлерді әк өндіру үшін өртегендіктен, қазба жұмыстарын мүмкіндігінше тезірек бастау маңызды болды. 1871 жылы Берлин классигі Эрнст Курций және басқа бірнеше неміс ғалымдары Хуманның шақыруымен Пергамға келді. Ол табылған заттардың бір бөлігін, соның ішінде алтардың екі фрагментін Берлинге жіберуді ұйымдастырды. Ол рельефтерді (аударғанда) "адамдармен, жылқылармен және жабайы жануарлармен шайқас" деп сипаттады. Бұл туындылар көрмеге қойылды, бірақ бастапқыда көп назар аударуды тудырмады. 1877 жылы Берлиннің патшалық мұражайларының мүсіндер жинағының директоры болып тағайындалған Александр Конце фрагменттерді Ампелий мәтінімен байланыстырып, олардың маңыздылығын түсінген алғашқы адам болды. Уақыт жағдайы да сәтті болды, өйткені Германия үкіметі 1871 жылы Германия империясы құрылғаннан кейін мәдени деңгейде де басқа ірі державалармен теңесуге ұмтылды: мұражайлар коллекциялары үшін грек түпнұсқалары өте жетіспейтін [ ] енді грек өнер туындысына ие болу өте маңызды, бұл шамамен Британ мұражайындағы Аттика мен Кіші Азияның мүсіндеріне жақын немесе тең. Конце дереу Түркияда жол салу компаниясында жұмыс істейтін Хуманмен байланысқа түсті. Одан кейін жағдай жылдам дамыды. Германия үкіметі Түркияда қазу жұмыстарын жүргізуге лицензия алды және 1878 жылдың қыркүйегінде Хуман мен Конце басқаратын қазба жұмыстары басталды. 1886 жылға қарай акропольдің үлкен бөлігі зерттелді және келесі жылдары ғылыми тұрғыдан бағаланып, жарияланды. Осман империясы мен Германия үкіметі арасындағы келісімге сәйкес, 1879 жылдан бастап Пергам алтарынан алынған рельефтік панельдер және басқа да фрагменттер Берлинге жеткізіліп, Ежелгі заттар жинағына қосылды. Германия тарапы бұл өнер туындысын бастапқы орнынан алып тастау екенін жақсы білді және бұл жағдайға толыққанды риза болған жоқ. Біз ұлы ескерткіштің қалдықтарын бастапқы орнынан алып тастаудың қаншалықты маңызды екенін түсінеміз және оларды біз ешқашан жарық пен ортаны қамтамасыз ете алмайтын жерге әкелдік, онда олар құрылды және бір кезде өздерінің толық әсерін білдірді. Бірақ біз оларды толыққанды жойылып бара жатқан қираудан құтқарып қалдық. Ол кезде әлі Осман Хамди Бей болған жоқ, ол Хуманның жақын досы болды, және сол кезде біз оның көмегімен осы уақыт ішінде мүмкін болған нәрсені елестете алмадық, бұл жерде әлі де қалған қираған жерлер қазіргі қаланың тас тонаушыларынан қорға...

Берлиндегі Пергам құрбандық үстелі

Бастапқыда

Құрбандық үстелінің құрылысы мен құрылымы

Пергамонда құрбандық алтарының бұрынғы нұсқалары тегістелді, ал акропольдің пайдалылығын арттыру үшін бірнеше террасалар салынды. Қаланың төменгі бөлігінен акропольге дейінгі жол тікелей өздігінен қамтылған, енді кеңейтілген киелі алтар аймағының басынан өтетін, шығыс жағынан кіруге болатын жерге алып келді. Осылайша, ежелгі замандағы келушілер алдымен алтардың шығыс жағындағы грек құдайларының бейнеленген фризін көрді. Біріншіден, шығыс фризінің оң (солтүстік) жағында Гера, Геракл, Зевс, Афина және Арес шайқасқан күйде бейнеленген. Оң жақтағы фондық қабырғада тек басқа террасаның қабырғасы ғана емес, көптеген мүсіндер бар екені де болжамдалады; келушілер 150 жыл бұрын жоғарыдағы террасада орнатылған қарапайым дориялық Афина ғибадатханасын да көріп тұрды. Алтардың батыс жағы мен баспалдағы биіктігіне қарамастан, Афина ғибадатханасымен бір бағытта болды. Алтар акропольдің қайта құрылысымен тікелей байланысты болған және оны жаңа, негізгі құрылыс және құдайларға шалынатын құрбан ретінде қарастыру қажет еді. Оның ашық орналасуы келушілердің оны айналып жүруіне мүмкіндік берді, бұл сөзсіз көру сызықтарының жоспарлануына әкелді. Алтардың пішіні төртбұрышты болды. Бұл жағынан ол үш жағынан құрбандық алтарын қоршап тұрған қабырғаны көздейтін иониялық үлгілерге сәйкес келді. Ашық жағынан алтарға баспалдақ арқылы кіруге болады. Мұндай алтарлар әдетте культтік себептерге байланысты шығысқа қарай бағытталған, сондықтан құрбандық әкелушілер батыстан кіретін. Пергамон алтары осы дәстүрді сақтайды, бірақ едәуір монументалды көлемде. Оның үлкен, төртбұрышты негізі 35,64 метр енінен және 33,4 метр ұзындығынан тұрады, ал бүкіл құрылымды қоршап тұрған бес саты бар. Батыстағы баспалдақтың ені шамамен 20 метрге жетеді және төменгі деңгеймен, биіктігі шамамен 6 метрмен қиылысады. Іргетастың негізі жер сілкінісіне төзімділікті арттыратын, тор тәрізді орналасқан қиылысқан туф қабырғаларынан тұрады. Бұл іргетастар әлі де сақталған және Пергамда қарап тексеруге болады. Жоғарғы көрінетін құрылым пьедесталдан, биіктігі 2,3 метр (7' 6") болатын жоғары рельефті суреттері бар тақталардың фризінен және қалың, ілгері шығыңқы карнизден тұрады. Пергамонға тән Мармара аралынан алынған сұр мармар қолданылды. Үлкен фриздің Проконнезиялық мәрмәрінен басқа, Телеф фризі мен іргетастың негізінде танылатын қазбалар бар қара мәрмәр де қолданылды; ол Лесбос Мориядан алынған. Фриздің ұзындығы 113 метрді құрайды, бұл оны Парфенон фризінен кейін грек антикалық дәуіріндегі ең ұзақ сақталған фриз етеді. Батыс жағында ол шамамен 20 метрлік баспалдақпен үзіледі, ол сол жақтағы іргетасқа еніп, бағаналы үстіңгі құрылысқа алып келеді. Осы баспалдақтың екі жағында қоршау фризіне ұқсас салынған және безендірілген проекциялар бар. Үш қанатты үстіңгі құрылым негізге қарағанда салыстырмалы түрде тар. Үстіңгі құрылысты қоршап тұрған бағаналарда профильді платформалар мен ионикалық капительдер бар. Шатырда жылқылар, арыстан грифтері, кентаврлар мен құдайлар, сондай-ақ аяқталмаған гаргульдер сияқты көптеген мүсіндер орналасқан. Жоғарғы зал кеңістікте орналасқан бағаналардың арқасында кең әсер береді. Ішкі аулаға қосымша бағаналы зал да жоспарланған, бірақ ол іске асырылмады. Бұл жерде қаланың мифтік негізін қалаушы Телефтің өмірін бейнелейтін фриз орнатылған. Бояудың қалдықтары табылмаса да, бүкіл құрылым ежелгі заманда жарқын түстермен боялған деп болжауға болады.

Гигантомахия фризі

Гигантомахия фризі олимпиялық құдайлардың алғашқы құдай ана Гайяның (Жер) балалары Гиганттарға қарсы ғарыштық шайқасын көрсетеді. Фриздегі құдайлар олардың құдайлық мәні мен мифтік атрибуттарына сәйкес бейнеленген. Фриздің шеттері төменде сипатталған, әрқашан солдан оңға қарай.

Шығыс фризі

Жоғарыда айтылғандай, қонақтар құрбандық алаңына кіргенде алдымен шығыс жағын көрді. Осы жерде дерлік барлық маңызды олимпиадалық құдайлар жиналған еді. Сол жақта бейнелеу үш қырлы Геката құдайынан басталады. Ол үш түрленген күйде, от, қылыш және сүңгімен алып Клитийге қарсы күреседі. Оның қасында аңшылық құдайы Артемида; өзінің міндетіне сай, садақ-жебемен, мүмкін Отос болған алыпқа қарсы шайқасады. Оның аңшылық иті тағы бір алыпты мойнына шағып өлтіреді. Артемиданың анасы Лето оның жанында, жануар сияқты алыпқа қарсы факелмен күреседі; оның екінші жағында оның ұлы және Артемиданың егізі Аполлон шайқасады. Ол да, әпкесі сияқты, садақ-жебемен қаруланған және аяғында жатқан алып Удайды жарып жіберген. Келесі рельефтік панель мүсіндеу қиындықпен сақталған. Онда Деметра бейнеленген болуы мүмкін. Одан кейін Хера төрт атты көлікпен шайқасқа кіреді. Оның төрт қанатты аты төрт желдің – Нотус, Бореас, Зефир және Эвр – символы ретінде танылады. Хера мен әкесі Зевс арасында Геракл шайқасады, оны арыстан терісінен алынған тырнақтың фрагменті ғана анықтайды. Зевс дене күшімен ерекше көзге түседі және шапшаң. Ол молния шашып, жаңбыр жіберіп, екі жас алыпқа және олардың басшысы Порфирионға қарсы бұлттарды жинап жібереді. Келесі жұп шайқасушылар да ерекше маңызды шайқас көрінісін көрсетеді. Пергамон қаласының құдайы Афина алып Алькионейдің жермен байланысын үзеді, одан алыптардың анасы Гайя пайда болады. Аңыз бойынша, Алькионей анасының күші оның денесінен өтетін кезде ғана өлмейтін еді. Шығыс фризі соғыс құдайы Ареспен аяқталады, ол соғыс көлігімен және екі жылқымен шайқасқа аттанады. Оның жылқылары қанатты алыптың алдында тік тұрады.

Оңтүстік фриз

Бұл жерде Кіші Азияның ұлы ана құдайы Рея/Кибеламен шайқас суреттемесі басталады. Ол садақ-жебемен қаруланып, арыстанға мініп шайқасқа кіреді. Сол жақта Зевстің бүркіті, тырнақтарында найзағай шоғырымен бейнеленген. Реямен бірге үш өлмес алып, бұқа мойны бар алыппен күреседі. Біріншісі – кім екені анықталмаған әйел құдай, одан кейін екі басты балғасын көтеріп тұрған Гефест ілеседі. Одан кейін тағы бір анықталмаған, тізе бүгіп тұрған құдай найзасын алыптың денесіне қадап жібереді. Келесілері – аспан құдайлары. Таң құдайы Эос шайқасқа аттанған. Ол атын кері тартып, алға қарай түрткілеп, отпен қаруланған. Одан кейін Хелиос, төрт атты көлігімен мұхиттан көтеріліп, от шамымен қаруланып шайқасқа қосылады. Оның нысанасы – жолында тұрған алып. Ол тағы бір алыпты құлатқан. Тея балаларымен бірге келеді. Ол – күн мен түн жұлдыздарының анасы. Анасының жанында, көрерменге арқасымен бұрылып, ай құдайы Селена өзінің есегімен алыптің үстінен өтеді. Оңтүстік фриздің соңғы үштен бірінде белгісіз жас құдай, мүмкін Этер, күресіп жатыр. Ол жылан аяқтары, адам денесі, арыстан басы мен аяқтары бар алыпты қысып ұстап тұр. Келесі құдай анық егде жас. Ол Уран деп есептеледі. Оның сол жағында оның қызы – әділет құдайы Темида тұр. Соңында (немесе басында, фризді қалай қарауға байланысты) отпен Титан Фиби және оның қызы Астерия, қолында қылышпен. Екеуінің де жанында иттер бар.

Батыс фризі (сол жағы, солтүстік рисалит)

Мұхит құдайлары құрбандық тақтың солтүстік бөлігінде жиналған. Батыс қабырғасында (рисалит алдында) Тритон мен оның анасы Амфитрит бірнеше алыптармен шайқасады. Тритонның жоғарғы денесі адам, ал төменгі жартысының алдыңғы бөлігі жылқы, артқы бөлігі дельфин. Ішкі қабырғада (баспалдақта) Нерей мен Дорис жұбы, Океан және Тетис болуы мүмкін фрагмент табылады, олардың барлығы алыптармен күресуде.

Батыс фриз (оң жақта, оңтүстік рисалит)

Оңтүстік рисалитте бірнеше табиғат құдайлары мен мифологиялық жандар жиналған. Рисалит алдында Дионис екі жас сатирмен бірге күреске қатысады. Оның қасында анасы Семеле арыстанды шайқасқа жетектеп барады. Есік жағында үш нимфаның фрагменттері көрсетілген. Сонымен қатар, мұнда ғана суретшінің қолы – THEORRETOS карнизде табылған.

Солтүстік фриз

Афродита осы жақтан құдайлардың қатарын бастайды, ал фризді үздіксіз елестету қажет болғандықтан, ол өзінің сүйіктісі Ареспен қатар, шығыс фризін аяқтайды. Махаббат құдайы өлген алыптың денесінен найзасын шығарып алады. Оның жанында анасы, Титан Диона, және кішкентай ұлы Эрос күресіп жатыр. Келесі екі тұлғаның кім екені белгісіз. Олар, көптеген болжам бойынша, егіздер Кастор мен Поллюкс. Касторды артынан ұстап, қолын шағып алатын алып бар, ал оның інісі оған көмекке асығады. Келесі үш жұп жауынгер Арес, яғни соғыс құдайымен байланысты. Олар кімді бейнелейтіні әлі анықталған жоқ. Біріншісі, құдай ағаш діңін лақтыруға дайын; ортада қанатты құдай қарсыласына қылышын сігеді, ал үшіншісі, құдай зәрлі киімдегі алыппен күреседі. Келесі құдай бұрын Никс деп есептелген, бірақ қазір ол Ериниялардың бірі, кек құдайларының бірі деп саналады. Ол жыландарға оралған ыдысты ұстап тұр, оны лақтыруға дайын. Содан кейін тағы екі тұлға шайқасып жатыр. Үш Мойра (тағдыр құдайлары) қоламен жасалған таяқтармен алыптар Агриос пен Тоас (немесе Тоонды) өлтіреді. Келесі топтағы жауынгерлер – «арыстан құдайы» деп аталатын Кето. Бұл топ Мойралардан кейін тікелей келмейді, арада басқа бір жұп жауынгер болған болуы мүмкін бір кеңістік бар. Олар Кетоның балалары, Грейлер болуы мүмкін. Кето бірнеше құбыжықтардың анасы болды, соның ішінде оның аяқтарының түбінде көтерілген кит (грекше: Кетос) та бар. Солтүстік фриз теңіз құдайы Посейдонмен аяқталады, ол теңізден теңіз жылқыларының тобымен бірге көтеріледі. Келесі сахна – теңіз құдайларымен бірге солтүстік ризалит.

Мүсіндер жинағы

Алтаның төбесінде түрлі-түрлі құдай мүсіндері, жылқы тобы, кентаврлар және арыстан грифтері болған. Археологтар бұл табылған заттардың қызметі мен орналасуына қатысты әлі нақты тұжырым жасаған жоқ. Алтарьдың солтүстік қабырғасында 64 метрлік, мүсіндермен безендірілген тұғыр да табылды. Алтарь аймағы қола мен мәрмәр мүсіндермен қаншалықты жабдықталғаны әлі белгісіз, бірақ безендірулердің өте бай болғаны және донорлар үшін үлкен қаржылық шығынға түскені анық. Телеф фризі орналасқан Гигантомахияның үстіндегі екінші қабатта да айнала қоршалған портик болған. Бағаналар арасында қосымша мүсіндер де болған болуы мүмкін. Бұл теорияны табылған 30-ға жуық әйел мүсіндері қолдайды; олар Пергамен мемлекетінің қалаларын бейнелеген болуы мүмкін. От алтарының өзінде мүсіндер мен басқа да әшекейлер болмаған деп есептеледі, бірақ римдік дәуірде онда шатыр орнатылған болуы мүмкін.

Басқа өнер туындыларымен байланысы

Гигантомахия фризінде басқа грек өнер туындылары да үлгі ретінде пайдаланылғаны байқалады. Мысалы, Аполлонның идеалданған сымбаты мен келбеті, фризден шамамен 150 жыл бұрын жасалған және ежелгі дәуірде-ақ танымал болған мүсінші Леохарес жасаған классикалық мүсінді еске түсіреді; оның римдік көшірмесі сақталған және қазір Ватикан мұражайында (Бельведер Аполлоны) орналасқан. Зевс пен Афинаның қарама-қарсы бағытта жылжуы бейнеленген маңызды топ Парфенонның батыс фронтонындағы Афина мен Посейдон арасындағы күресті көрсететін сахнаны еске салады. Пергам өзін қайта жаратылған Афина сезінгендіктен, мұндай сілтемелер кездейсоқ емес. Фриз өз кезегінде классикалық антикалық дәуірдегі кейінгі туындыларға да ықпал етті. Ең белгілі мысалы – жоғарыда айтылған Лаокон тобы, ол Бернард Андреае көрсеткендей, Пергам бейнесінен жиырма жылдай кейін жасалған. Мүсіншілер тобының авторлары бейне жасаушының тікелей дәстүрінде жұмыс істеген, тіпті фризді жасауға қатысқан болуы мүмкін.

Суретшілер

Көптен бері талқыланып келе жатқан, бірақ әлі күнге дейін шешілмеген мәселе – Гигантомахияны жасауға қанша суретші қатысқан деген сұрақ. Бұл туындыда әр суретшінің ерекшелігінің қаншалықты көрінетіні де күмәндануға орын береді. Фриздің негізгі сызбасы кемінде бір суретшінің еңбегі екеніне келісім бар. Оның толықтығын ескере отырып, жоспар ең ұсақ бөлшектеріне дейін жасалған болуы керек; ештеңе жай күйінде қалдырылмаған. Көріскенде, әр шайқас топтарының өзгешелігі байқалады, мысалы, құдайлардың шаштары мен киімдері әрқашан әртүрлі. Ұрысшылардың әр жұбы жеке-жеке бейнеленген. Осылайша, мүсіндердің өзі суретшілердің жеке стильдерінен емес, олардың ерекше мінездерін көрсетеді. Ғалымдар әр суретшіге тән ерекшеліктерді анықтағанмен, фриздің тұтастығын ескере отырып, осы айырмашылықтар жұмыстың жалпы көрінісінде көріне бермейді. Бұл ризалиттің алдыңғы беті екі мүсіншінің қолымен жасалған, бірақ олардың есімдері бізге жеткен жоқ.

Алтын мөлшерді қолдану

Патрис Футакистің зерттеуі ежелгі гректер сәулет өнерінде алтын қатынасты қолданған-қолданбағанын қарастырды. Осы мақсатта б.з.б. V ғасырдан б.з. II ғасырына дейінгі 15 ғибадатхана, 18 ескерткіштік қабір, 8 саркофаг және 58 қабір тасының өлшемдері зерттелді. Футакис грек сәулетінде б.з.б. V ғасырда алтын қатынастың мүлдем болмағанын және келесі алты ғасыр бойында да дерлік кездеспегенін анықтады. Осы зерттеу барысында мұнарада, қабірде, қабір тасында және Пергамның Ұлы құрбандық алтарында алтын бөлімінің төрт сирек мысалы табылды. Ескерткіштің алдында тұрған көрерменге қаратылған фриздің екі жақ бетіндегі биіктік пен ұзындық арақатынасы 2,29 м-ге 5,17 м-ге тең, яғни 1:2,25 – Парфенонның арақатынасы. Пергам қаласы Афинамен жақсы қарым-қатынаста болды, оның патшалары аттика өнерін құрметтеді және Парфенонға сыйлықтар сыйлады, сондай-ақ екі қаланың да қорғаушысы Афина болды. Пергамдағы Афина Полиас Никефорос ғибадатханасында, Ұлы құрбандық алтасынан бірнеше метр қашықтықта, Фидий Парфенон үшін жасаған Афинаның хризелефантин мүсінінің көшірмесі сақталған. Ұлы құрбандық алтасының алдыңғы баспалдағының екі жағындағы екі бағаналы құрылыстар екі иониялық ғибадатхананың пішінін бейнелейді. Бұл ғибадатханалардың әрқайсысының пропорциялары: стилобаттың ені 4,722 м, стилобаттың ұзындығы 7,66 м, арақатынасы 1:1,62; ентаблатурамен бірге биіктігі 2,93 м, стилобаттың ені 4,722 м, арақатынасы 1:1,61. Зияратшы баспалдақтың үстіне көтеріліп, портик бағаналарынан өтіп, ішкі аулаға кіргенде, колоннадамен қоршалған ауланың ені 13,50 м, ұзындығы 21,60 м, арақатынасы 1:1,60 болды. Басқаша айтқанда, Футакистің пікірінше, осы алтастың суретшілері баспалдақтың алдындағы ось бойында тұрған көрерменге алтын қатынасқа сәйкес келетін екі иониялық ғибадатхананы көруді және осы ғибадатханалар арқылы алтын қатынасқа пропорционалды аулаға кіруді қалады. Евклид белсенділік танытқан және геометриялық пропорциясын – шекті және орташа қатынасты анықтаған Пергам мен Александрия арасындағы белгілі саяси және мәдени антагонизм, осы пропорцияның Пергамға жылдам таралуына ықпал еткен болуы мүмкін, өйткені бұл қала ғылым, мүсін, сәулет және саясаттағы жаңа жетістіктерге ашық болды.

Қабылдау

Германия империясы қазба жұмыстарын қаржыландырып, беделге ие болды және құрбандық тақтасы мен басқа археологиялық жәдігерлерді тез арада өз иелігіне алды. 1886 жылдың мамыр-маусымында Берлиндегі өнер академиясының "Жубилейлік көрмесі" 13 000 шаршы метр аумақты Олимпия мен Пергамдағы соңғы қазбалардан табылған археологиялық жәдігерлерге арнады. Бірақ грек үкіметі өнер қазыналарын экспорттауға рұқсат бермегендіктен, Грекиядан табылған ешбір затты көрмеге қою мүмкін болмады. Оның орнына "Пергам ғибадатханасы" салынды. Алтаңның батыс жағындағы фриздің таңдалған көшірмелерін қамтитын, нақты масштабтағы құрбандық тақтасының моделі, соның ішінде шығыс фризден алынған Зевс пен Афина тобы, Олимпиядағы Зевс ғибадатханасына ұқсас ғимараттың кіреберіс аймағын құрады. Көрмеге сондай-ақ II ғасырдағы Пергам қаласының сол кездегі білім деңгейін көрсететін моделі қойылды. Бұл өнер туындысының қабылдануының ең айқын мысалы – Берлиндегі мұражай, онда алтаңның реконструкциясы көрсетілген. Пергам мұражайының дизайны алтаңның алып пішінінен шабыттанды. Алтаңды көру, тіпті осы өнер туындысын зерттеу үшін Пергам мұражайындағы реконструкция маңызды болды. Бірақ ғимараттың ішінара реконструкциясы ежелгі уақыттағы негізгі жағын, шығыс қабырғасын емес, керісінше, баспалдақпен батыс жағын көрсетеді. Бұл реконструкцияға қатысты пікірлер, соның ішінде фриздің қалған бөлігін орталық көрме залын қоршап тұрған қабырғаларға орнату туралы пікірлер, толығымен жағымды болмады. Сыншылар фризді "жеңнің ішкі жағына бұрылғандай" және "театрландырылған" деп сипаттады. Нацистік Германияда бұл архитектуралық стиль кейінірек үлгі ретінде пайдаланылды. Вильгельм Крейс өзінің Берлиндегі (1937/38) Армияның Бас штабындағы әскери залы үшін және Грекиядағы Олимп тауының етегіндегі ешқашан іске аспаған жауынгерлер ескерткіші үшін Пергам алтаңына өте ұқсас ғимарат пішінін таңдады. Бірақ әскери залында фриз ризалиттің алдыңғы жағымен ғана шектелді. Алайда, мүсінші Арно Брекердің фриздері ешқашан орындалмады. Бұл архитектуралық формаға сілтеме жасау нацистердің идеологиялық ұстанымдарымен үйлесімді болды; алтаң құрбандыққа және батырлық өлімге дайын болу туралы ойларды тудырды. Нацистер үшін Пергам алтаңы және Крейстің нацистік архитектураның екі куәсі – "ғибадатханалық ғимараттар" болды. Сондай-ақ, нацистер алтаң фризінің артындағы мағынаны, яғни жақсылықтың жамандықтан жеңісін өздеріне иемденуге тырысты. Питер Вайс өзінің "Қарсылық эстетикасы" романын Гигантомахия фризінің сипаттамасымен бастайды. Сонымен қатар, Вайс алтаңның шығу тегі, тарихы, ашылуы және мұражайдағы реконструкциясы туралы ойлармен бөліседі. Кейбір БАҚ және халық Пергам алтаңын 2000 жылғы Берлин қаласының жазғы Олимпиада ойындарын өткізуге берген өтінішіне фон ретінде пайдалануды сынады. Берлин Сенаты МОК атқару комитетінің мүшелерін алтаңның алдындағы банкетке шақырған еді. Бұл 1936 жылы Берлин Олимпиада ойындарын өткізуге берген өтінішті еске салды. Сол кезде нацистік ішкі істер министрі Вильгельм Фрик МОК мүшелерін алтаңның алдындағы банкетке шақырған болатын. 2013 жылы "Пергамон 2nd Life" жобасы, "Гигантомахия" фризінің суреттелген қайта құрылымы, Мәскеудегі Пушкин атындағы Мемлекеттік көркемсурет мұражайында әлемдік премьерасын өткізді.