Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд ботанігі Фрэнсис Масон (1741 жылдың тамызы – 1805 жылдың 23 желтоқсаны) – шотланд ботанігі және бағбаны, сонымен қатар Кью бағының алғашқы өсімдік іздеушісі.
Scottish botanist
Francis Masson (August 1741 – 23 December 1805) was a Scottish botanist and gardener, and Kew Gardens’ first plant hunter.
Өмір
Массон Абердин қаласында дүниеге келген. 1760 жылдары ол Кью бағында көмекші бағбан болып жұмыс істеді. Массон жаңа тағайындалған директор сэр Джозеф Бэнкс шетелге жіберген алғашқы өсімдіктерді жинаушы болды; ол Джеймс Кукпен бірге HMS Resolution кемесімен 1772 жылдың қазан айында Оңтүстік Африкаға сапар шекті. Ол 1775 жылға дейін сонда болды, осы уақыт ішінде Англияға 500-ден астам өсімдік түрін жіберді. 1776 жылы Бэнкс Массонды тағы да шетелге жіберді, бұл жолы Мадейра, Канар аралдары, Азор аралдары мен Антиль аралдарына. Гренадада болғанда, Массон француздықтар тарапынан тұтқындалып, түрмеге қамалды, бұл жағдай оның өмірінің соңына дейін мазалады. Ақыры босатылғанымен, үйге қайту жолы ұзаққа соққандықтан, оның жинаған өсімдіктері нашарлап, Сент-Люсиядағы дауыл қалған аз ғана нәрсені де жойды. Кьюге оралған Массон бағбандық өмірді бұрынғыдан гөрі жалықтырып, тағы да шетелде өсімдіктерді жинау мүмкіндігі үшін Бэнкске жүгінді. Алайда Франциямен соғыс мұндай сапарларды одан да қиын етіп жіберді. 1783 жылы Массон Португалияда өсімдіктер жинады, ал 1785 жылдың қазан айында Оңтүстік Африкаға екінші сапары үшін Англиядан кетті. Оның алғашқы сапарынан бері саяси жағдай өзгерген, себебі 1781 жылы британдық әскерлері Кейпті аннексиялауға тырысқан. Губернатордың оның қозғалысына салған шектеулері Массонды қатты ашуландырды. 1795 жылдың наурыз айында Англияға қайтқанда, оның жинаған өсімдіктері алғашқы табысты сапарындағы өсімдіктермен салыстырғанда мардымсыз болды. 1797 жылдың қыркүйегінде Массон Солтүстік Америкаға сапар шекті. Саяхат өте қауіпті болды, кемесі француз пираты тарапынан басылып алынды. Өлім жазасын күткен Массон мен оның жолдастары Балтиморға бағытталған неміс кемесіне ауыстырылғанына шын қуанды, содан кейін ол Нью-Йоркке өтуге мүмкіндік алды, ол желтоқсанда жетті. Келесі жеті жыл ішінде ол Ниагара түбегі мен Онтарио көлін аралап, өсімдіктер мен тұқымдар жинады, бірақ Оңтүстік Африкадағы табыстарымен салыстырғанда бар болғаны 24 жаңа түрін тапты.
Masson was born in Aberdeen. In the 1760s, he went to work at Kew Gardens as an under gardener. Masson was the first plant collector to be sent abroad by the newly appointed director Sir Joseph Banks; he sailed with James Cook on HMS Resolution to South Africa, landing in October 1772. Masson stayed until 1775, during which time he sent back to England over 500 species of plant. In 1776, Banks sent Masson abroad again, this time to Madeira, Canary Islands, the Azores and the Antilles. Whilst in Grenada, Masson was captured and imprisoned by the French, a traumatic experience which haunted him for the rest of his life. Although he was eventually released, his collections deteriorated during the delay in securing a passage home, and a hurricane in St. Lucia destroyed almost all of what little had survived. Returning to Kew, Masson found the gardening life tedious by comparison, and again turned to Banks for another opportunity to collect abroad. However, the war with France had made such ventures increasingly difficult. In 1783, Masson collected plants in Portugal, and in October 1785, he left England on his second voyage to South Africa. The political climate there had altered much since his first visit, owing to the attempt by a British expeditionary force to annex the Cape in 1781. The restrictions imposed on his movements by the Governor caused Masson considerable frustration, and when he sailed for England in March 1795, his plant collections bore little comparison with those of his triumphant first expedition. In September 1797, Masson set sail for North America. The voyage was particularly perilous, his ship captured by a French pirate. Anticipating execution, Masson and his fellow travellers were much relieved to find themselves transferred to a German vessel bound for Baltimore, whence he was able to secure a passage to New York City, arriving in December. During the next seven years he travelled widely collecting plants and seeds, visiting Niagara Peninsula and Lake Ontario, but amassed only 24 new species, a minuscule tally compared with his South African spoils.
Өлім
Масон Солтүстік Американың қатал қыстарында өмір сүруге жарамайтын еді. Ол Монреальде қысқа аурудан кейін 1805 жылдың 23 желтоқсанында қайтыс болды және Рождество күні Шотландиялық пресвитериан шіркеуінде (кейін Сент-Габриэль көшесі шіркеуі деп аталды) жерленді.
Masson was unsuited to the harsh winters of North America. He died after a short illness in Montreal on 23 December 1805, and was buried there at the Scotch Presbyterian Church (later known as the St. Gabriel Street Church) on Christmas Day.
Жарияланымдар
Массонның Оңтүстік Африка суккуленттері туралы, иісі үшін "өліктің гүлдері" деп те аталатын жалғыз кітабы "Stapeliae Novae" 1796 жылы жарық көрді.
Masson’s only book, Stapeliae Novae, on the South African succulents also known as "carrion flowers" because of their smell, was published in 1796.
Епоним
Массонның құрметіне Massonia өсімдіктер туысы аталған. Круикшенк ботаникалық бағында, Ескі Абердинде Массонға арналған ескерткіш тақта орналасқан.
The genus of plants Massonia is named for Masson. There is a commemorative plaque to Masson in the Cruickshank Botanic Garden, Old Aberdeen.