Мұхаммед Аркун: алжирлік ғалым және ойшыл

Кіріспе

Алжирлік ғалым және ойшыл (1928–2010)

Мұхаммед Аркун (محمد أركون; 1 ақпан 1928 – 14 қыркүйек 2010) – алжирлік ғалым және ойшыл. Ол қазіргі заманғы исламдық интеллектуалдық реформаға үлкен үлес қосып, исламтанудағы ең беделді секулярлық ғалымдардың бірі саналды. 30 жылдан астам ғылыми еңбек жолында ол өзі зерттеген саланың ішкі қайшылықтарын сынап, исламдық модернизм, секуляризм және гуманизм идеяларын қолдады. Академиялық мансабында ол көптеген кітаптарын негізінен француз тілінде, ал кейде ағылшын және араб тілдерінде жазды.

Академиялық мансап

Аркун 1928 жылы Солтүстік Алжирдегі Ұлы Кабилиядағы берберлер ауылы Таоурит Мимунда дүниеге келген. Оның отбасы дәстүрлі, діндар және салыстырмалы түрде кедей болған. Оның әкесі Оранның шығысындағы бай француз қонысы Айн әл-Арбаада дүкенші болған. Тоғыз жасқа дейін ол туған ауылында бербер тілінде бастауыш мектепте оқыды. Ол әкесінің кәсібін үйренуі тиіс болған, сонымен қатар бастауыш мектепке қатысып жүрді. Алжир университетінің әдебиет факультетінде және Париждегі Сорбоннада оқыды (1956 жылы араб тілі мен әдебиетінен агреге, ал 1968 жылы Ph.D. дәрежесін алды). Ибн Мискавейдің тарихы мен философиясын зерттеу арқылы ол академиялық беделін қалыптастырды. Қазіргі әлемде исламды қайта қарастыру туралы ойлана бастағанда, оның сұрақтары мұсылман әлемінің де, мұсылман емес Батыстың да басым түсініктеріне қарсы пікір білдірді. "Арабика" журналының редакторы ретінде ол журналдың ауқымын кеңейтіп, исламтану бойынша батыс тілдеріндегі зерттеулерді дамытуда маңызды рөл атқарды. Ол француз, ағылшын және араб тілдерінде көптеген кітаптардың авторы, соның ішінде соңғылары: "Исламды қайта ойлау" (Боулдер, Колорадо, 1994), "L'immigration: défis et richesses" (Париж, 1998) және "Қазіргі заманғы ислам ойлауындағы ойланбаған" (Лондон, 2002). Оның қысқа зерттеулері көптеген академиялық журналдарда жарияланып, еңбектері бірнеше тілге аударылған. 2004 жылы Францияның Құрмет Легионының Командорымен марапатталды, ал бұрын 1984 жылы Шевалье және 1996 жылы офицер атағын алған. 2001 жылы профессор Аркунға Гиффорд лекцияларын оқуға шақырды, бұл көрнекті ғалымға теологиялық және философиялық ойдың дамуына үлес қосуға мүмкіндік береді, сондай-ақ ол исламтану саласына өмір бойы қосқан үлесі үшін он жетінші Георгио Леви Дела Вида сыйлығының иегері атанды. Аркун Лион 2 университетінде (1969-1972) профессор ретінде, Париж 8 университетінде және Париждің Жаңа Сорбонна университетінде (1972-1992) сабақ берді. Ол Берлиндегі Wissenschaftskolleg (1986-1987 және 1990) және АҚШ-тың Нью-Джерси штатындағы Принстон қаласындағы Жоғары оқу орнында (1992-1993) қызмет етті, Лос-Анджелес Калифорния университетінде (1969), Принстон университетінде (1985), Темпл университетінде, Валониядағы Лувен-ла-Ньюв университетінде (1977-1979), Римдегі Араб зерттеулерінің понтификалдық институтында және Амстердам университетінде (1991-1993) жұмыс істеді, сонымен қатар архитектура саласындағы Ага Хан сыйлығының қазылар алқасының мүшесі болды. Қайтыс болған кезде Ла Сорбоннаның құрметті профессоры, сондай-ақ аға ғылыми қызметкер және Исмаили зерттеулер институтының (IIS) басқарма кеңесінің мүшесі болды. IIS-де ол шамамен он жыл бойы қазіргі заманғы ислам ойлауындағы ойланбау, исламды қайта ойлау, мұсылман әлемінің қазіргі заманғы қиындықтары және дәстүрлері туралы түрлі аспирантура курстарын оқытты. Ол француз теледидары мен журналдарда, бербер тілінде ана тілінде сөйлейтін Бербер теледидарында және араб тілінде сөйлейтін Аль-Джазирада жиі пайда болды. Аркун 2010 жылдың 14 қыркүйегінде кешке Парижде дүние салды.

Arkoun was born in 1928 in Taourirt Mimoun, a Berber village in Great Kabylia in northern Algeria. His family was traditional, religious and relatively poor. His father was a shopkeeper in Ain al Arba'a, a wealthy French settlement in east of Oran. He attended primary school in his Berber speaking home village until he was nine years old. As the eldest son, he was expected to learn his father's trade, while continuing to attend primary school. He studied at the Faculty of Literature of the university of Algiers and at the Sorbonne in Paris (agrégé in Arabic language and Literature, 1956 and Ph. D., 1968). He established his academic reputation with his studies of the history and philosophy of Ibn Miskawayh. As he began to consider how one might rethink Islam in the contemporary world, his questioning provided a counterpoint to the predominant interpretations of both the Muslim world and the non Muslim West. As the editor of Arabica, he broadened the journal's scope, and played a significant role in shaping Western language scholarship on Islam. He is the author of numerous books in French, English and Arabic, including most recently: Rethinking Islam (Boulder, Colorado, 1994), L'immigration: défis et richesses (Paris, 1998) and The Unthought in Contemporary Islamic Thought (London, 2002). His shorter studies have appeared in many academic journals and his works have been translated into several languages. He was decorated as a Commander of the French Legion of Honor in 2004, before that a Chevalier and Officer in 1984 and 1996, respectively. In 2001, Professor Arkoun was asked to deliver the Gifford Lectures, which enable a notable scholar to contribute to the advancement of theological and philosophical thought and was announced as the recipient of the Seventeenth Georgio Levi Della Vida Award for his lifelong contribution to the field of Islamic Studies. Arkoun taught at the Lyon 2 University (1969–1972), as a professor, and at the Paris 8 University, and at the New Sorbonne University of Paris (1972–1992). He was a Fellow at Wissenschaftskolleg in Berlin (1986–1987 and 1990) and at the Institute for Advanced Study in Princeton, New Jersey, U. S. A (1992–1993), visiting professor at University of California, Los Angeles (1969), Princeton University (1985), Temple University, the University of Louvain la Neuve, Wallonia, Belgium, (1977–1979), the Pontifical Institute of Arabic Studies in Rome and the University of Amsterdam (1991–1993) and served as a jury member for the Aga Khan Award for Architecture. At the time of his death he was Emeritus Professor at La Sorbonne as well as Senior Research Fellow and member of the Board of Governors of The Institute of Ismaili Studies (IIS), At IIS, he has taught various graduate courses including unthought in contemporary Islamic thought, rethinking Islam, contemporary challenges of Muslim world and traditions for almost a decade. He appeared on numerous occasions on French TV and magazines, on Berbère Télévision speaking in Kabyle, his mother tongue, and on Al Jazeera speaking in Arabic. Arkoun died on the evening of September 14, 2010, in Paris.

Идеология

Аркун исламды мәдени және діни жүйе ретінде қайта қарауға мүмкіндік беретін, идеологиялық және догматикалық құрылымдарды гегемониялық талаптармен құлатуға бағытталған радикалды парадигмалық өзгерісті жақтады. Ол исламның жасырын, қысымға ұшыраған және шеттетуге ұшыраған элементтерінің археологиясын жасауға бел буды, осылайша исламның "толыққанды дәстүрі" деп атаған нәрсені ашып, босатуға тырысты. Оның көптеген еңбектері араб тілінде емес, француз тілінде жазылған. Дәстүрлі исламтанудың филологиялық және тарихи көзқарастың ықпалына қарсы тұру үшін, ол Роджер Бастидтің "қолданбалы антропология" тұжырымдамасына сүйене отырып, "қолданбалы исламология" деп аталатын әдіс-тәсілді ұсынды. Қолданбалы исламология "саяси және тарихи ғылымдар арасындағы ғылыми сала" құруды мақсат етеді (Аркун, Жауаптар, 25), сонымен қатар қысқа және ұзақ мерзімді факторларды, қазіргі заманғы әлеуметтік жағдайларды да ескереді. Аркун ислам дәстүрін толығымен қарастыратын, соның ішінде православие (немесе ресми дін) өкілдері гетеродокстық деп санайтын, демек, шеттетуге және қысымға ұшыраған элементтерді де қамтитын, кең көзқарас қалыптастырды. Ол дәстүрлі догмалар мен аксиомалардың арасын зерттейтін, көп қырлы және тұтас көзқарас ұстанды. Аркунның исламдық ой-сананы сынауы, оның уақыт өте келе жасаған әртүрлі тұжырымдамаларын біріктіретін ортақ тақырып немесе лейтмотив болып табылады.

Ағылшын тілінде

Араб ойлары, ред. С. Чанд, Нью-Дели, 1988 ж. Исламды қайта қарастыру: Көбінесе қойылған сұрақтар, ерекше жауаптар, Westview Press, Boulder, 1994 ж. Аян туралы түсінік: «Жазба иелерінен» бастап «жазба қоғамдарына» дейін, Клермонт жоғары мектебі, Клермонт, Калифорния, 1988 ж. Қазіргі заманғы исламдық ойдағы ойланбаған мәселелер, Лондон, 2002 ж. Ислам: реформалау ма, жоқ әлде құлатпау ма, Saqi Books, Лондон, 2006 ж.

Француз тілінде

Deux Epîtres de Miskawayh, сын басылымы, баспа. Б. Э. О., Дамаск, 1961 жыл. Aspects de la pensée islamique classique, ред. IPN, Париж, 1963 жыл. "Араб гуманизмі 4-10 ғасырда", баспа. Vrin, Париж, 1973 жыл. Traité d'Ethique, аударма, кіріспе, Miskawayh-тың Tahdhîb al akhlâq еңбегіне түсіндірмелер, 1-ші басылым, 1969 (2-ші басылым, 1988). "Ислам ой-пікірінің еселері", 1-ші басылым. Maisonneuve & Larose, Париж, 1973 (2-ші басылым, 1984). "Араб ойлары", 1-ші басылым. P. U. F., Париж, 1975 (6-шы басылым, 2002). L'Islam, hier, demain, (Луи Гардемен бірге), 2-ші басылым. Buchet Chastel, Париж, 1982 (араб тіліне аударма, Бейрут, 1983). "Ислам, дін және қоғам", ред. Cerf, Париж, 1982 (итальян тіліне аударма, RAI, 1980). "Құран оқулары", 1-ші басылым. Albin Michel, Париж, 1982 (2-ші басылым, Aleef, Тунис, 1991). "Исламдық ақыл-ойды сынға алу", Париж, 1984. "Ислам, мораль және саясат", UNESCO Desclée, Париж, 1986. "Дін мен дінсіздік: Исламды дінсіздік тұрғысынан қарастыру", ред. L'Arbrelle, Париж, 1989. "Ислам туралы овертюралар", 1-ші басылым. J. Grancher, Париж, 1989. "Ислам, сындық көзқарас", Париж, 1989. "Ислам туралы ашылулар", Париж, 1992. "Ислам және мұсылмандар әлемі", Париж, 1993. "Исламды бүгінгі таңда ойлау", Алжир, 1993. "Ислам. Сындық көзқарас", Le livre du mois, Париж, 2002. "Исламдық контексттегі гуманизм үшін күрес", Париж, 2002. "Манхэттеннен Бағдадқа дейін: жақсы мен жаманнан тыс", Париж, 2003. "Исламның АВС-і", Париж, 2007. "Ислам ойдағы этикалық және құқықтық мәселелер", Париж, 2010. "Исламның адамдық құрылымы", Париж, 2012. "Ислам оянған кезде", Париж, 2018.

Араб тілінде

Әл-Фикр әл-Арабийи (الفكر العربي), баспа. Увайдат, Бейрут, 1979 жыл. Ислам: Асала ва Мумараса (الإسلام: أصالة و ممارسة), ред. Латакия, Дамаск, 1986 жыл. Та’рихыйят әл-Фикр әл-Арабийи әл-Исламийи (تاريخية الفكر العربي الإسلامي أو "Накд әл-Акыл әл-Исламийи"), ред. Markaz әл-Инма’ әл-Қаумийи, Бейрут, 1986 жыл. Әл-Фикр әл-Исламийи: Қира’а ‘Ильмийя (الفكر الإسلامي: قراءة علمية), ред. Араб мәдени орталығы, Бейрут, 1987 жыл. Әл-Ислам: әл-Ахлақ уал-Сияса (الإسلام: الأخلاق و السياسة), ред. Араб баспасы, баспа және тарату орталығы, Каир, 1988 жыл. Әл-Фикр әл-Ислами: Нақд ва Ижтиһад (الفكر الإسلامي: نقد و اجتهاد), ред. Дар-әл-Сақи, Лондон, 1990 жыл. Әл-‘Алманах уа д-Дин (العلمنة و الدين: الإسلام, المسيحية, الغرب), баспа. Дар-әл-Сақи, Лондон, 1990 жыл. Мина әл-Ижтиһад ила Нақд әл-Акыл әл-Исламийи (من الاجتهاد إلى نقد العقل الإسلامي), ред. Дар-әл-Сақи, Лондон, 1991 жыл. Мин Файсал әт-Тафриқа ила Фасл әл-Мақал: Айна һуа әл-Фикр әл-Исламийи әл-Му’асир (من فيصل التفرقة إلى فصل المقال: أين هو الفكر الإسلامي المعاصر؟), ред. Дар-әл-Сақи, Лондон, 1993 жыл. Әл-Ислам, Урубба, уал-Гарб: Риһанат әл-Ма’на уа Ирадат әл-Хаймана (الإسلام, أوروبا, الغرب: رهانات المعنى و إرادات الهيمنة), ред. Дар-әл-Сақи, Лондон, 1995 жыл. Наза’ат әл-Ансана фи әл-Фикр әл-Арабийи (نزعة الأنسنة في الفكر العربي), ред. Дар-әл-Сақи, Лондон, 1997 жыл. Қадая фи Нақд әл-Фикр әл-Дини (قضية نقد الفكر الديني), ред. Дар-әл-Тали’а, Бейрут, 1998 жыл. Әл-Фикр әл-Усули уал-Стиһалат әл-Та’сил (الفكر الأصولي و استحالة التأصيل: Жаңа Ислам ой-пікірінің тарихына қарай), ред. Дар-әл-Сақи, Лондон, 1999 жыл. Ма’арик мин ажли әл-Ансана фи әс-Сияқаат әл-Исламийя (معارك من أجل الأنسنة في السياق الإسلامي), ред. Дар-әл-Сақи, Лондон, 2001 жыл. Әл-Құран: Мин әт-Тафсир әл-Маурут ила Таһлил әл-Хитаб әд-Дини (القرآن: من التفسير الموروث إلى تحليل الخطاب الديني), ред. Дар-әл-Тали’а, Бейрут, 2001 жыл. Әл-Құран мұрагерлік түсіндірмеден діни сөзді талдауға дейін (القرآن من التفسير الموروث إلى تحليل الخطاب الديني), ред. Дар-әл-Тали’а, Бейрут, 2001 жыл.

Al Fikr al 'arabiyy (الفكر العربي), ed. Uwaydat, Beyrouth 1979. Al Islâm: Asâla wa Mumârasa (الإسلام : أصالة و ممارسة), ed. Latakia, Damascus, 1986. Ta'rîkhiyyat al fikr al 'arabiyy al islâmiyy (تاريخية الفكر العربي الإسلامي أو "نقد العقل الإسلامي"), ed. Markaz al inmâ' al qawmiyy, Beyrouth 1986. Al Fikr al islâmiyy: Qirâ'a 'ilmiyya (الفكر الإسلامي : قراءة علمية), ed. Arab cultural center, Beyrouth 1987. Al islâm: al Akhlâq wal Siyâsa (الإسلام : الأخلاق و السياسة), ed. Arab Printing, Publishing and Distribution center, Cairo, 1988. Al fikr al islâmi: Naqd wa jtihâd (الفكر الإسلامي : نقد و اجتهاد), ed. Dâr al Sâqî, London, 1990. Al 'almana wa l dîn (العلمنة و الدين : الإسلام، المسيحية، الغرب), ed. Dâr al Sâqî, London, 1990. Mina l ijtihâd ilâ naqd al 'aql al islâmî (من الاجتهاد إلى نقد العقل الإسلامي), ed. Dâr al Sâqî, London, 1991. Min Faysal al Tafriqa ilâ Fasl al Maqâl: Ayna huwa l Fikr al islâmiyy al mu‘âsir (من فيصل التفرقة إلى فصل المقال : أين هو الفكر الإسلامي المعاصر؟), ed. Dâr al Sâqî, London, 1993. Al Islâm, Urubbâ, wal Gharb: Rihânât al ma'nâ wa Irâdât al Haymana (الإسلام، أوروبا، الغرب : رهانات المعنى و إرادات الهيمنة), ed. Dâr al Sâqî, London, 1995. Naz‘at al Ansana fî l fikr al ‘arabiyy (نزعة الأنسنة في الفكر العربي), ed. Dâr al Sâqî, London, 1997. Qadâyâ fî Naqd al Fikr al dînî (قضية نقد الفكر الديني), ed. Dâr al Talî‘a, Beyrouth 1998. Al Fikr al usûlî wal stihâlat al Ta’sîl (الفكر الأصولي و استحالة التأصيل : نحو تاريخ آخر للفكر الإسلامي), ed. Dâr al Sâqî, London, 1999. Ma‘ârik min ajli l ansana fî l siyâqât al islâmiyya (معارك من أجل الأنسنة في السياق الإسلامي), ed. Dâr al sâqî, London, 2001. The Qur'an : Min al Tafsîr al mawrûth ilâ tahlîl al khitâb al dînî (القرآن : من التفسير الموروث إلى تحليل الخطاب الديني), ed. Dâr al Talî‘a, Beyrouth 2001. The Qur'an from the inherited interpretation to the analysis of religious discourse (القرآن من التفسير الموروث إلى تحليل الخطاب الديني), ed. Dâr al Talî‘a, Beyrouth 2001.

Нидерланд тілінде

Ислам туралы талқылау, Ислам туралы 24 сұрақ, ред. Contact баспасы, Амстердам 1993 жыл. Ислам және демократия; Фриц Болкештейнмен бірлескен кездесу, Contact баспасы, Амстердам 1994 жыл. Голланд журналдарындағы бірнеше мақала мен сұхбаттар.

Индонезия тілінде

Налар ислами мен налар заманауи: Әр түрлі сынақтар мен жаңа жолдар, Транс. Johan H. Meuleman, INIS, Джакарта 1994. Құранның әр түрлі оқылуы, Транс. Махасин, ред. Johan H. Meuleman, INIS, Джакарта 1997, 256 б.
Құранның заманауи зерттеуі, Транс. Хидаятулла, Пустака, Бандунг, 1998, 265 б.
Исламдық ойды талдау, Транс. Хидаятулла, Пустака, Бандунг, 2000.

Құрметтер

Құрмет легионының командирі (Франция). Академиялық пальма орденінің офицері (Франция).

Марапаттар

Джорджио Леви Дела Вида сыйлығы (Лондон, 2002). Ибн Рушдтің ой еркіндігі сыйлығы (Берлин, 2003). Мәдениет сыйлығы (Доха, 2010). Ахариф Аль Идриссидің халықаралық сыйлығы (Палермо, 2012, өлімінен кейін). Изерфан сыйлығы (Рабат, 2012, өлімінен кейін). Адам құқықтарын ілгерілету үшін сыйлық (Рабат, 2012, өлімінен кейін).

Мойындау

Еуропа ғылымдары мен өнер академиясының мүшесі. Марокко Корольдігі академиясының мүшесі.

Құрметті дәрежелері

Эксетер университеті.