Кіріспе

Top Girls – Кэрил Черчилльдің 1982 жылғы пьесасы. Орталық тұлға – әйелдердің бизнестегі жетістіктеріне зор мән беретін, мансаптық өрлеуге ұмтылған Марлен. Пьесада әйелдердің ескі қоғамдағы рөлдері зерттеледі және әйелдің табысқа жетуі үшін не қажет екені талқыланады. Сонымен қатар, пьеса амбицияның құны мен Тэтчер саясатының феминизмге тигізген әсеріне айрықша назар бөледі. Top Girls сыншылар мен басылымдардың «ең ұлы пьесалар» тізіміне енген.

Өндірістер

Бұл спектакльдің премьерасы 1982 жылғы 28 тамызда Лондондағы Корольдік театр сарайында өтті. Оны Корольдік театрдың көркемдік директоры Макс Стаффорд Кларк қойды, ол Черчилльдің бірнеше пьесасын тұңғыш рет сахнаға шығарған. Рольдерді Селина Каделл, Линдсей Дункан, Дебора Финдлей, Кароль Хейман, Лесли Манвилл, Гвен Тейлор және Лу Уэйкфилд сомдады. 1982 жылғы желтоқсанда Public Theater театры спектакльдің американдық тұсаукесерін Royal Court Theatre актерлері мен шығармашылық тобымен бірге ұйымдастырды. 1983 жылы қойылым Солтүстік Америка актрисаларының құрамымен аяқталды: Лиза Хильбольдт (Марлен), Донна Буллок (Жанна / Сервитка / Уин), Сара Ботсфорд (Изабелла / Джойс / Нелл), Фреда Фо Шен (Леди Ниджо / Миссис Кидд), Кэтрин Гроди (Дулл Грет / Энджи), Линда Хант (Поп Джоан / Луиза) және Валери Махаффи (Гризельда / Шона / Кит). 1991 жылы BBC және Rádio e Televisão de Portugal телеарналары телеспектакльге тапсырыс берді, ол Дебора Финдлейді (Изабелла / Джойс рөлінде) және Лесли Манвиллді (Марлен рөлінде) Стаффорд Кларк режиссерлігімен қайта біріктірді. Қалған актерлік құрамды Лесли Шарп, Сесили Хоббс, Бет Годдард, Сара Лэм және Анна Патрик толықтырды. Алғаш рет Ұлыбританияда 1991 жылғы 2 қарашада, ал АҚШ-та 1992 жылғы 3 қарашада көрсетілді. 1992 жылы BBC World Service радиосында осы актерлік құраммен (режиссері Хиллари Норриш) радиоқойылым эфирге шықты. Бұл қойылымдар Корольдік театр сарайында қайта қойылыммен және сол маусымдағы ұлттық гастрольдермен бірге өтті. 2006 жылғы 2-18 қарашада Уотфорд сарайында, ал 2006 жылғы 21-25 қарашада Гринвич театрына ауыстырылған қойылым өтті. Рольдерді Рейчел Сандерс, Зои Олдрич, Элейн Клэкстон, Сара Хоутон, Эмма Паллант, Клэр Редклифф және Хейли Джейн Стэндинг сомдады. 2007-2008 жылғы Нью-Йорк театры маусымында Манхэттен театр клубы Билтмор театрында Мэри Кэтрин Гаррисон, Мэри Бет Херт, Дженнифер Икеда, Элизабет Марвел, Марта Плимптон, Ана Ридер және Мариса Томей қатысқан қойылымды ұсынды. Бұл қойылымды Черчилльдің жиі серіктесі Джеймс Макдональд қойды. MTC қойылымы "Top Girls" пьесасының Бродвейдегі тұсаукесері болды, бірақ бастапқы Royal Court Theatre қойылымы Нью-Йорктегі Public Theater-ге келген еді. 2011 жылы Чичестер фестиваль театрында Out of Joint компаниясымен бірлесіп, пьесаның алғашқы режиссері Макс Стаффорд Кларк қойған қайта қойылым өтті, ол 2011 жылғы 16 тамызда Батыс Эндтегі Trafalgar Studios-қа көшірілді. Рольдерді Сюран Джонс, Стелла Гонет, Оливия Пулет, Люси Бриерс, Лора Эльфинстон, Лиза Керр және Кэтрин МакКормак сомдады. Бұл қойылым 2012 жылдың басында Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапарға шықты, құрамында Каролина Кэтц Марлен рөлінде болды. 2019 жылы Лондондағы Корольдік ұлттық театрда Кэтрин Кингсли, Аманда Лоуренс және Сиобан Редмонд қатысқан, Линдси Тернер режиссерлік еткен қойылым қойылды. 2021 жылы пьесаның португалдық нұсқасын Кристина Карвалхал қойды және Лиссабондағы Королева Мария II Ұлттық театрында көрсетілді. 2023 жылы қойылым Ливерпульдегі Everyman театрында қойылды.

Өмірбаян

Top Girls Маргарет Тэтчердің Ұлыбританияның алғашқы әйел премьер-министрі болып сайлануы тұсында жазылған, және Тэтчердің оңшыл саясаты, 1980-ші жылдардағы Ұлыбританияның социалистік көзқарастан капиталистік көзқарасқа өтуі, сондай-ақ 1980-ші жылдардың әйелдер саясаты мәселелерін қамтиды. Пьесада барлық рөлдерді әйелдер сомдайды, олар күрделі мінездерді бейнелейді, бұл патриархалдық драма жанрындағы ең маңызды феминистік қадам деп сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Осы пьесада Черчилль диалогтардың үстіне түсу және сюжет желісінің сызықтық емеуі сияқты стильдік тәсілдерін жетілдірді.

Тақырыптар

Пьеса 1980 жылдардың басындағы Ұлыбританияда өтеді және сәтті әйел болу дегеннің мағынасын зерттейді. Алдымен әйелдердің "әлеуметтік жетістіктерінің" әртүрлі жақтарын қарастыру үшін "тарихи" тұлғалар пайдаланылады. Черчилль пьесаның американдық феминистермен болған әңгімелерінен шабыттанғанын айтты: ол жеке күш пен байлыққа қол жеткізген әйелдерді мақтататын американдық феминизм мен ұжымдық табысқа бағытталған британдық социалистік феминизм арасындағы қайшылықты көрсетеді. Сол кездегі премьер-министр Маргарет Тэтчерге де тоқталады, ол жеке жетістіктерді жоғары бағалап, еркін нарықтық капитализмді қолдаған (Тэтчеризм). Марлин, қатал мансапты әйел, жансыз, басқа әйелдерді пайдаланып, табысқа жету үшін өз қамқорлық сезімін жабады. Пьеса әйелдерді жаңа патриархтарға айналдыратын феминизм түріне қарсы шығып, әлсіздер мен кембағалдарға көмектесуді басты орынға қоятын феминизмді жақтайды. Сондай-ақ, пьеса қоғамдағы әйелдердің табысты мансабы мен гүлденген отбасылық өмірді қатар алып жүруі мүмкін бе деген сұрақ көтереді.

Стиль

Пьеса арманға толы, керемет ашылу сахнасымен танымал, онда Марлен тарихтан әйгілі әйелдермен кездеседі, соның ішінде ер адам кейпінде папа болған деп есептелетін Папа Жанна (854-856 жж.); саяхатшы Изабелла Бёрд; Тозақтың азабын тартқан Грет; императордың жапондық сүйіктісі, кейін буддалық монах болған Леди Нижо; және Джеффри Чосердің «Кентерберилік әңгімелердегі» Клерк ертегісіндегі шыдамды әйел – Пациент Грисeльда. Бұл кейіпкерлердің бәрі қалалық мансапты әйелдердің тобындай көрінеді, бірге уақыт өткізіп, бірте-бірте мас болып, қайғыға толады, себебі олардың әрқайсысы ұқсас ауыртпалықтарды бастан өткергенін білдіреді. Тарихи әйелдердің тағдырлары қазіргі заманғы кейіпкерлердің өмірімен паралель. Мысалы, Марлен сияқты, Бёрд та отбасылық мәселелерді әпкесіне қалдырып, өзінің жолына қадам басқан. Дулл Греттың жарты сөзбен айтуға тырысуы Энджидікіндей. Кейбір осы ұқсастықтар актерлердің тарихи және қазіргі заманғы кейіпкерлердің рөлін бірдей сомдауы арқылы күшейтіледі. Пьесаның құрылымы дәстүрлі емес (сызықты емес). I актінің 1-ші сахнасында Марлен табысты бизнес-леди ретінде бейнеленеді, ал оның түрлі жастағы қонақтары «Жоғарғы қыздар» жұмыспен қамту агенттігіндегі жоғарылауын тойлайды. Келесі сахнада біз 1980-ші жылдардың басына көшеміз, онда Марлен агенттіктің еркектік қасиеттеріне толы әйелдер тобында жұмыс істеп жатқанын көреміз, мұнда «Жоғарғы қыздардың» әйелдері ер адамдармен бәсекелесу үшін қатал және бейшара болуға мәжбүр. Осы актіде көрермен Энджидің ашулы, көмектесуге бейшара психологиясын және оның Джойспен махаббатсыз қарым-қатынасын көреді, оны қыз жек көреді және өлтіруді армандайды. Тек соңғы сахнада, кеңседегі оқиғалардан бір жыл бұрын болған оқиғада, көрермендер Марленнің, емес Джойс екенін біледі. Бұл жайт, сондай-ақ қарындастар арасындағы саяси тартыс пьесаның мәнін өзгертіп, жаңа сұрақтар тудырады.

Кейіпкерлер

Кешке келген қонақтардың өмір тарихтары Марленнің өзінің өмірінде жасаған таңдаулары мен мүмкіндіктері туралы ойларын және алаланын айқындайды, мысалы, сәтті болу үшін баласынан айырылу дұрыс шешім болды ма екені.

Папа Жоанна

Папа Жанна – 1-әрекет, 1-сахнада Марлененің қонақтарының бірі және төртінші болып келгені. Папа Жанна сәл алшақ, әңгіме барысында маңызды, зияли мәлімдемелер жасайды. Тақырып дінге келгенде, ол өзінің ерестіктерін – өзі де соның ішінде – атап өтуден қашпайды, бірақ басқаларды өз дініне көндіруге тырыспайды. Жоан өмірінен бірнеше нәрсені айтады. Ол он екі жасында оқуын жалғастыру үшін ұл болып киіне бастады; өмірінің қалған бөлігін ер адам ретінде өткізді, бірақ оның ер адамдарға ғашық болғандары да болды. Жоан соңында папа болып сайланды. Ол өзінің жеке күзетшісінен жүкті болып, баласын папалық процессия кезінде дүниеге келтірді. Осы үшін Жоан таспен ұрып өлтірді. Сахнаның соңында Жоан латын тілінде бір сөйлемді оқиды. Барлық қонақтар сияқты, Жоанның өмірі мен көзқарасы Марлене туралы бір нәрсені көрсетеді; әсіресе, ол өз уақытында "сәттілікке" жету үшін әйел денесінен бас тартуға мәжбүр болды.

Өте жайсыз

Питер Брюгельдің "Дулль Гриет" картинасының сюжеті – алжапқыш киген, еркек агрессиясының құралдарымен – броня, шлем және қылышпен қаруланған әйелдің шаруа әйелдерінің тобын тозаққа бастап, жынмен күресіп, себетін алтын кеселермен толтыруы. Пьесада ол жаман әдетпен жеп, ешкім байқамағанда бөтелкелер мен табақтарды ұрлап, оларды үлкен алжапқышына салады. Ас ішу көрінісінің көп бөлігінде Дулль Грет көп сөйлемейді, "иірім" және "үлкен қасқа" сияқты дөрекі сөздер айтады. Оның сирек айтқан сөздері қабақты, мағынасыз және көңілді, ал үнсіздігі оның шабуылы туралы айтуға дейін күдік тудырады.

Нижо ханым

Ниджо ханым – 13 ғасырдағы жапондық кәнизағы, ол пьесаның бірінші актісінің басында пайда болып, өзінің тарихын айта бастайды. Ол әйелдердің арасында ең материалистік болғандықтан, қасиетті монах болғаннан кейінгі уақытқа қарағанда, оған монахқа айналмастан бұрынғы өмірі көбірек әсер етеді. Шілчёрч оның мінезін емес, әлеуметтік ортасының салдарынан туған жағдайын айыптайды деуге болады, себебі ол өзінің жезөкшелікпен айналысқанын тіпті сезе де алмай өскен. Оның әкесі оған Жапония императорымен жақын болуға бұйырады және ол бұл туралы оң пікірде; ол бірінші актіде Марленмен сөйлескен кезде оны таңдап алғаны үшін мақтан тұтады. Марленге қатысты, бұл Марлен де Ниджо ханым сияқты, қоғам жүктеген рөлін сұрап білмеген және салдарына қарамастан, сол рөлді ойнаған; ол жеке кәсіпкерлік ортада сәтті болу үшін барлық шараны қолданады дегенді білдіреді.

Науқас Грисэлда

Пациент Гризельда бірінші актте Марленнің қонақтарының бірі. Ол соңғы болып келеді, сондықтан Марлин және сахнадағы басқа кейіпкерлер осыздан тамаққа тапсырыс береді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Гризельда алғаш рет танымал болды, Чосер оны (Боккаччоның бұрынғы мәтіндерінен) "Клерк ертегісі" деп аталатын Кентерберий ертегілерінде бейімдеген кезде. Чосердің ертегісінде, сондай-ақ "Топ қыздарында" Гризельда маркиздің әйелі болуға таңдалады, тіпті ол кедей шаруа қызы болса да. Ол қоятын жалғыз шарт – оның әрдайым оған бағынуға уәде беруі. Бірнеше жыл некеде тұрғаннан кейін Гризельда қыз бала туып алады. Бала алты апталық болған кезде маркиз Гризельдаға оны тастап кету керектігін айтады, және ол оны тастайды. Төрт жылдан кейін Гризельда ұл туады. Ол да екі жылдан кейін баласын тастауға мәжбүр болады, себебі бұл соттың басқа мүшелерін ашуландырады. Соңғы баласынан бас тартқаннан кейін он екі жыл өткен соң, маркиз оған үйіне қайтуды бұйырады, ол да солай істейді. Маркиз Гризельданың әкесінің үйіне келіп, оның сарайын өзінің үйлену тойына дайындауды тапсырады. Ол келгенде, жас қыз бен жігітті көреді, олардың оның балалары екені белгілі болады. Осы барлық қиындықтар оның маркизге деген бағынуын сынау үшін жасалған сынақ еді. Ол басқа әйелдермен бірге кешкі ас дастарқанында отырып, өз әңгімесін айтқанда, ол дәл, бірақ сәл қысқартылған түрінде естіледі. Гризельда күйеуінің толық бағынуға мұқтаж екенін түсінеді, бірақ оның осылай істемегені жақсы болар еді дейді. Ол көп уақытын күйеуінің әрекеттерін Леди Нижоның мінезіне қатысты айыптауларынан қорғауға жұмсайды.