Бауле этносы – Кот-д'Ивуардың ірі халықтарының бірі. Ауыл шаруашылығымен айналысады, елдің орталық және оңтүстік аймақтарында қоныстанған. Кофе, какао өсіруде маңызды рөл атқарады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кот-д'Ивуардағы этникалық топ
Ethnic group in Côte d'Ivoire
Кот-д'Ивуардың түпкілікті халқы
the people native to Cote d'Ivoire
Бауле немесе Бауле '/b//aʊ/,/l//eɪ/ (Бауле: Baule [ba. u. le]; [bawle]) – Акан халқының бір бөлігі және Кот-д'Ивуардағы ең ірі этникалық топтардың бірі. Баулелер дәстүрлі түрде Бандама және Н'Зи өзендері арасындағы француз өрімі тәрізді аймақта (Бауле "V" пішімі) қоныс теретін шаруалар. Бұл аймақ негізінен Буаке және Ямусукро қалалары төңірегіндегі аймақтарды қамтиды. Бауле халқы Кот-д'Ивуардың жақындағы тарихында маңызды рөл атқарды: мемлекеттің тұңғыш президенті Феликс Уфуэ-Буаньи Бауле тайпасынан шыққан. Сонымен қатар, 1960-1970 жылдардағы Кот-д'Ивуардағы какао өркендеуінен бастап, Баулелер елдің барлық аймақтарында, әсіресе оңтүстік орманды аймақтарда ("Төменгі жағалауда") кеңінен таралды, олар какао, каучук және кофе плантацияларындағы ең көп жұмыс істейтін халықтың бірі және кейде жергілікті этникалық топтардан да көптеп табылады.
The Baule or Baoulé '/b//aʊ/,/l//eɪ/ (Baule: Baule [ba. u. le]; [bawle]) are a Akan people and one of the largest ethnicities in Côte d'Ivoire. The Baoulé are traditionally farmers who live in the centre of Côte d'Ivoire (Ivory Coast), in a French braid shaped region (the Baoule “V”) between the rivers Bandama and N'Zi. This area broadly encompasses the regions around the cities of Bouaké and Yamoussoukro. The Baoulé have come to play a relatively important role in the recent history of Côte d'Ivoire: the State's first President, Félix Houphouët Boigny, was a Baoulé; additionally, since the Ivorian cocoa boom of the 1960 1970s, the Baoulé have also become one of the most widespread ethnicities throughout the country, especially in the Southern forests (the "Low Coast") where they are amongst the most numerous planters of cocoa, rubber, and coffee and sometimes seem to outnumber the local native ethnic groups.
Патшалық
Бауле патшалығын шамамен 1730 жылы королева Абла Поку құрды. Бұл тайпалық патшалық 1893 жылға дейін, Кот-д'Ивуар Францияның колониясы ретінде қосылғанға дейін сақталды, соның нәтижесінде ол Француз Батыс Африкасының бір бөлігіне айналды. Оның астанасы қазіргі Кот-д'Ивуардың орталығында орналасқан Сакасу қаласы, және ол бүгінгі күнге дейін субұлттық монархия болып табылады. Бауле билеушілері:
The Baoulé Kingdom was established c. 1730 by Queen Abla Pokou. It lasted as a tribal kingdom until 1893, with the incorporation of the Ivory Coast as a colony of France, making up a part of French West Africa. Its capital being the town of Sakassou in the center of what is now Côte D'Ivoire, it remains a subnational monarchy in the present day. +Rulers of BaouléMonarchReign Abla Pokouc.1730 c.1760Akoua Bonyc.1760 c.1790Kouakou Djiê Ic.1790 c.1820Nanan Kouamé Totoc.1820 c.1840Kouakou Anougblé Ic.1840 c.1870Nanan Toto Diby c.1870 c.1880Anougblé Diêkêc.1880 c.1890Kouamé Tchêkê Ic.1890 1902Kouadio N'Dri1902 1925Nanan Kouakou Anoungblé II1925 1958Nanan Kouakou Djiê II1959 1978Nanan Kouakou Anougblé III1995 2016Nanan N'Ga Tanou Monique2016 present
Монархтар
Абла Поку ш. 1730 ж. ш. 1760 ж.
Акуа Бони ш. 1760 ж. ш. 1790 ж.
Куаку Джие I ш. 1790 ж. ш. 1820 ж.
Нанан Куаме Тото ш. 1820 ж. ш. 1840 ж.
Куаку Анугбле I ш. 1840 ж. ш. 1870 ж.
Нанан Тото Диби ш. 1870 ж. ш. 1880 ж.
Анугбле Диекке ш. 1880 ж. ш. 1890 ж.
Куаме Чекке I ш. 1890 ж. 1902 ж.
Куадио Н'Дри 1902 ж. 1925 ж.
Нанан Куаку Анугбле II 1925 ж. 1958 ж.
Нанан Куаку Джие II 1959 ж. 1978 ж.
Нанан Куаку Анугбле III 1995 ж. 2016 ж.
Нанан Н'Га Тану Моник 2016 ж. – қазіргі уақытқа дейін.
The Baoulé Kingdom was established c. 1730 by Queen Abla Pokou. It lasted as a tribal kingdom until 1893, with the incorporation of the Ivory Coast as a colony of France, making up a part of French West Africa. Its capital being the town of Sakassou in the center of what is now Côte D'Ivoire, it remains a subnational monarchy in the present day. +Rulers of BaouléMonarchReign Abla Pokouc.1730 c.1760Akoua Bonyc.1760 c.1790Kouakou Djiê Ic.1790 c.1820Nanan Kouamé Totoc.1820 c.1840Kouakou Anougblé Ic.1840 c.1870Nanan Toto Diby c.1870 c.1880Anougblé Diêkêc.1880 c.1890Kouamé Tchêkê Ic.1890 1902Kouadio N'Dri1902 1925Nanan Kouakou Anoungblé II1925 1958Nanan Kouakou Djiê II1959 1978Nanan Kouakou Anougblé III1995 2016Nanan N'Ga Tanou Monique2016 present
Бос уақыт
Сүйікті ойын-сауықтардың бірі – "Аттэ" ойыны, ол Солтүстік Америкадағы мәрмәр ойынына ұқсас: аймақ тұрғындары мәрмәрдің орнына жаңғақтарды пайдаланады. Екі қарсылас команданың ортасына дөңгелек пішінде тақ сандағы жаңғақтар тізеліп қойылады. Екі команда шамамен 30 метр қашықтықта тұрып, кезекпен жаңғақтар шеңберіне жаңғақ лақтырады. Егер жаңғаққа тиіс болса, ол ойыннан шығарылады, ал тигізген команда бір ұпай алады. Ойын барлық жаңғақтар бітірілген кезде аяқталады, және ойын соңында көбірек жаңғақ жинаған команда жеңіске жетеді.
One of the favourite pastimes is the game “Atté,” which is similar to the North American version of marbles: Ivorians utilize nuts, not marbles. An odd number of nuts are placed in a circular pattern in the centre of two opposing teams. The two teams, roughly 30 metres apart, take turns throwing nuts at the circle of nuts. Once a nut has been hit, it is eliminated, and the team that hit the respective nut gains a point. The game ends when all the nuts have been eliminated, and the team with the most nuts at the end of the game wins.
Білім
Кот-д'Ивуардағы білім беру өте бәсекелі. Балаларына формалды білім алуға мүмкіндік беру үшін жеке білім беруге қарыжайы бар отбасылар соған басымдық береді. Мемлекеттік білім беру жүйесінде, белгілі бір сыныптан өту үшін балалар шектеулі санда оқуға қабілетті екенін анықтайтын емтиханды тапсыруы керек. Көптеген ивориялық балалар жазу және басқа да үй тапсырмаларын жазу үшін тақтайша қолданады. Үй тапсырмасын орындау үшін кішкентай дәптерлер де кеңінен қол жетімді, олар бағалау үшін тапсырылады. Көптеген үйлерде балалар оқытылатын немесе сыныпта алған пәндерін жаттығу үшін қолданатын үлкен қара тақтасы бар қабырға кездеседі. Бауле балалары мектепте француз тілінде ғана сөйлейді, ал үйде өздерінің ана тілі – бауле тілінде сөйлейді. Француз тілін оқу бірінші сыныптан басталады. Ивория мектептерінде жазу әрқашан жалғыз жазумен (қарқынды жазу) жүзеге асырылады, баспа әрпі қолданылмайды.
Education in Côte d'Ivoire is extremely competitive. Those families that can afford to give their children a private education to assure themselves that their children will receive a formal education. In the public schooling system, to progress beyond certain grade levels children must pass an exam regulated to allow a limited number of passing scores. Most Ivorian children use a slate to practice their writing and other homework. Small notebooks are also widely available for doing homework and are turned in to be graded. Many homes have a wall with a large chalkboard where children are tutored or practice subjects that they have learned in class. In school, Baoulé children speak only French, but at home they speak their native language of Baoulé. French study begins in grade one. Handwriting at Ivorian schools is always cursive, never printing.
Бауле экономикасы
Кот-д'Ивуар экономикасына қатысты, кофе мен какао негізгі ақшалай дақылдар деп аталады. Қазіргі қақтығысқа дейін Кот-д'Ивуар әлемдегі ең ірі какао экспортері болып келді. Жергілікті экономикаға қатысты, отындық ағаш және ямс сияқты ресурстар жергілікті нарықтарға тасымалданып, басқа ивориялықтарға, тіпті шетелдіктерге сатылады. Жергілікті базарда тігілген киімдер, қайнатылған жұмыртқалар, попкорн және іш киімдер сияқты алуан түрлі тауарларды табуға болады.
With regard to the Ivorian economy, coffee and cocoa are referred to as the chief cash crop. Up until the present day conflict, the Côte d'Ivoire was the world's largest exporter of cocoa. With respect to the local Ivorian economy, resources such as firewood and yams are transported to local markets and sold to other Ivorians or even foreigners. Within the local marketplace, one can find a wide array of goods, including tailored clothing, boiled eggs, popcorn and lingerie.
Өнер
Бауле халқы африка өнерінде өте талантты. Олардың мүсіндері нәзіктігімен, формасының алуан түрлілігімен және олардың жасалуына жұмсалған еңбекпен танымал. Мүсіндерге бет-әлпеттер мен адамдардың мүсіндері ғана емес, сонымен қатар алтын, қола және азудан жасалған көптеген туындылар кіреді. Бауле өнерінің көптеген нысандары тек олар үшін жасалған адамға немесе белгілі бір топқа ғана көрсетілуге арналған. Олар көбінесе күшті рухани нысандар саналады. Ең күшті рухани нысандар – ерлердің қасиетті маскалары, бо-нун-амуин. Бұл маска – тістері ашық, қауіпті жануарды бейнелейтін, қорап тәрізді дулыға маскасы. Масканы көруге тек ерлерге ғана рұқсат етіледі. Егер әйел немесе бала масканы көрсе, олар ауыр жарақат алуы немесе қаза табуы мүмкін. Бұл маска қиын жағдайларда ауылды қорғау үшін және маңызды адамдардың қосылу рәсімінде биленіп көрсетіледі. Бо-нун-амуин маскасы биленгенде, ол өте жабайы және қатыгез болып кетеді. Рух ерлерді ауылдың көшелерімен қуалап, жолындағы заттарды қиратып, құлпынай тудыруы мүмкін. Бауле мәдениетіндегі тағы бір маңызды өнер нысаны – блоло бла және блоло биан рухты жұбайлардың мүсіндері. Бұл мүсіндер – әрбір адамның өзінің рухты жұбайын бейнелеу үшін жеке жасалған туындылар. Әр адамның осы дүниеге келмей тұрып, арғы әлемнен келген рухты жұбайы болады. Адамдар рухты жұбайларына азық-түлік пен ақша сыйлап, оларды қуантып отырады, себебі олардың рухы жер бетіндегі жұбайымен немесе басқа да қарым-қатынастарымен және жеке іс-әрекеттерімен қарым-қатынасына әсер ете алады.
The Baoulé people are talented in African art. Their sculptures are renowned for their refinement, form diversity and the labor they represent. The sculptures do not only include face masks and human figurines, but also include a great variety of work in gold, bronze, and ivory. Many Baoulé art objects are restricted to be seen only by the individual for whom they were made or by a specific group of people. They are often considered to be powerful spiritual objects. The most powerful spiritual objects are the men's sacred masks, bo nun amuin. This mask is a boxy helmet mask representing a menacing animal with bared teeth. Viewing the mask is restricted to men. If a woman or child sees the mask they risk serious injury or death. It is danced in times of trouble to protect the village and at important men's funerals. When the bo nun amuin mask is danced it can become very wild and violent. The spirit may chase the men through the village or wreak havoc by destroying things in its path. Another important art object in Baoulé culture is the blolo bla and blolo bian spirit spouse figures. These sculptures are private objects made for an individual to represent their spirit spouse. Each person has a spirit spouse from the other world, which they were married to before they were born into this world. People make offerings of food and money to their spirit spouse figures to keep them happy because they can influence their relationship with their earthly spouse or other earthly relationships and personal endeavors.
Бетқоғаздар
Бауле халқының бетперделері бірнеше би түрлерімен байланысты: голи, мбло, бону амуен және гба гба. Бону Амуен – елді қауіп-қатерден қорғауға арналған би, және ол көрнекті адамдардың қайтысын еске алу салтанатында көрсетіледі. Баулелер бұқаның бейнесі салынған ағаштан жасалған бас киім киеді. Бону Амуен биінде қолданылатын маскалар "орман құдайлары" деп аталады, олар көбінесе бишінің маңдайына орналасады. Бұл маскаларда мүйізді жануарлардың, мысалы, антилопа мен бұқаның басы бейнеленген. Олар металл білезіктермен және рафиядан жасалған костюммен толықтырылады. Бұл маскалардың мұрны мен/немесе тұмсығында тістер болады, бұл олардың күшті жануардың өздерін қорғайды деген сенімін көрсетеді. Гба гба егін жинау маусымында әйелдердің жерлеу рәсімінде киіледі. Ол сұлулық пен жасты еске түсіреді. Голи маскаларын ойын-сауық жиындарының немесе ауылдың жоғары лауазымды адамының жерлеу рәсімінің кез келгені үшін киюге болады. Мбло – бетперделерді жеке билер мен көріністерде пайдаланатын өнер түрі. Бұл маскалар тайпадағы белгілі адамдарды бейнелеу үшін адам бетіне ұқсайды. Мбло маскалары – Бауле тайпасының ең ежелгі өнер түрлерінің бірі.
Masks amongst the Baoulé people correspond to several types of dances: the goli, the mblo, the bonu amuen, and the gba gba. The Bonu Amuen is a dance to protect the village from threats and it appears at the commemorations of the deaths of notables. The Baoulé wore a wooden helmet that stands for a buffalo. The type of masks used during the Bonu Amuen are known as "gods of the bush" masks which mostly sit on the forehead of the dancer. These masks depict horned animal heads such as the antelope and buffalo. They are worn with metal ankle bracelets and a raffia cosutme. The snout and/or muzzle of these masks have teeth, representing their belief that a strong animal would defend them. The gba gba is worn at the funerals of women during the harvest season. It commemorates beauty and age. Goli masks can be worn for either entertainment gatherings and/or for the funeral of the high ranking men of the village. Mblo is a performance category that utilizes face masks in solo dances and skits. These masks resemble refined human faces to portray notable people in the tribe. Mblo masks are one of the Baoule tribe's oldest art forms.
Саяси құрылым
Бауле саяси құрылымы қарапайым: бірнеше аға ауыл басшылары жиналып, ауылдарына қатысты түрлі мәселелерді талқылайды. Әр ауылды ауыл басшысы (кішкентай ауылдар үшін) немесе патшайым немесе патша (ірі ауылдар үшін) басқарады, оларға белгілі бір атақты азаматтар немесе кеңесшілер көмектеседі. Патшайымдар мен патшалар көбінесе көпшілік алдында өзі сөйлемейді, бірақ өкіл арқылы хабар жібереді. Ауылдар кантон немесе тайпа құру үшін бір-біріне тәуелді болды. Әр кантонды да патшайым немесе патша басқарады. Барлығының пікірі ескеріледі, тіпті құлдардың да, және барлығы бір-бірімен жақсы қарым-қатынаста болып, әлеуметтік өмір сүрген. Бауле саяси ұйымы аналық және әйелдердің құқықтарына үлкен құрмет көрсетіледі.
The Baoulé political structure is simple; several senior village leaders get together and discuss various issues affecting their village. Each village is ruled by a village chief (for small villages) or by a queen or a king (for large villages) assisted by some notables or advisers. Queens and kings rarely speak in public, but via a spokesman. Villages were dependent on others to form a canton or a tribe. Each canton is also ruled by a queen or a king. Everyone has a say, even slaves, and everyone was friendly and social. Baoulé political organization is matriarchal and women's rights are very sacred.