Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
АҚШ-тың Оклахома штатындағы таулар
Mountains in the US state Oklahoma
Уичита таулары АҚШ-тың Оклахома штатының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Олар Оңтүстік Оклахома аулакогеніндегі басты рельефтік жүйе болып табылады және континенттік жарылыстың сәтсіз аяқталуының нәтижесі. Таулар солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған тасты тізбектерден тұрады, олардың көпшілігі 500 миллион жылдық гранитпен жабылған. Бұл таулар Пенсильвания және Пермь кезеңдеріндегі әр түрлі ауа райының әсерінен ашылып, дөңгеленген. Таулардың шығыс жағында 1000 фут (305 метр) биіктіктегі топографиялық рельеф бар, ал қалған аймақ көбінесе жайпақ жайылымдармен ерекшеленеді. Тауларда көптеген жұмыс істейтін шаруашылықтар, карьерлер, мемлекеттік түзету мекемесі, демалыс үйлері, кемпингтер мен көркіндей саябақтар орналасқан. АҚШ Армиясының Далалық артиллерия мектебі орналасқан Форт-Силл таулардың оңтүстік-шығыс бөлігінің үлкен бөлігін алып жатыр.
The Wichita Mountains are located in the southwestern portion of the U. S. state of Oklahoma. It is the principal relief system in the Southern Oklahoma Aulacogen, being the result of a failed continental rift. The mountains are a northwest southeast trending series of rocky promontories, many capped by 500 million year old granite. These were exposed and rounded by weathering during the Pennsylvanian and Permian Periods. The eastern end of the mountains offers 1000 feet (305 m) of topographic relief in a region otherwise dominated by gently rolling grasslands. The mountains are home to numerous working ranches and quarry operations, the state reformatory, recreational homes and campsites, and scenic parklands. Fort Sill, home of the U. S. Army Field Artillery School, occupies a large portion of the southeastern end of the mountains.
Демалыс
Уичита таулары ұлттық жануарлар қорығы, аймақтағы жаяу жүргіншілер мен тау шаңғышыларының сүйікті орны, Каше, Медицин Парк, Индиахома және тарихи Меерс қалаларының іргесінде орналасқан. Лоутон және Уолтерс қалаларынан да жақын жерде. Бизон, елік және бұғылар осы жануарлар қорығында қорғалады. Қорық ұзын мүйізді малдан да тұрады. Саябақты кесіп өтетін көрікті жол осы және басқа да жануарлар дүниесін тамашалауға мүмкіндік береді. Шарон бақтарының жабайы аймағында кемпинг жасауға болады. Паркте шағын балық көлдері бар. Жаяу серуендеуге арналған бірнеше жолдар қарастырылған. "Қазына көлі" жұмыс корпусы осы жерде орналасқан. Басқа да қызықты орындарға қорықтың келушілер орталығы, Вичитаның қасиетті қаласы, Куана Паркер көлі мен бөгеті, Джед Джонсон көлі және Лоутонка көлі кіреді. Ұлы жазық далалар мемлекеттік паркі Вичита тауларының географиялық орталығына жақын, Маунтин Парк қаласынан солтүстікке қарай орналасқан. Кварц тауының табиғат паркі мен өнер орталығы – Альтус қаласының солтүстігіндегі демалыс аймағы.
The Wichita Mountains National Wildlife Refuge, a favorite for hikers and rock climbers in the region, is located adjacent to Cache, Medicine Park, Indiahoma, and historic Meers, and is a short drive from Lawton and Walters. Bison, elk and deer are protected on the wildlife refuge. The refuge also manages a herd of longhorn cattle. A scenic highway traversing the park permits leisurely views of these and other fauna. Backcountry camping is available in the Charon Gardens Wilderness area. The park is home to a small number of fishing lakes. There are several trails for hiking. The Treasure Lake Job Corps site is located here. Additional points of interest include the refuge's visitors center, Holy City of the Wichitas, Quanah Parker Lake & Dam, Lake Jed Johnson, and Lake Lawtonka. Great Plains State Park is located near the geographic center of the Wichita Mountains, north of the town of Mountain Park. Quartz Mountain Nature Park and Arts Center is a recreation area located north of the city of Altus.
География
2464 фут (751 метр) биіктіктегі Скотт тауы – Уичита таулары ұлттық жануарлар қорығының шекарасындағы екінші ең биік тау. Пиншот тауы, арнайы қолданыс аймағында орналасқан, 12 фут (4 метр) биік. Скотт тауының шыңына дейін асфальтталған жол салынған, онда батыстағы гранитті тік жарлар, солтүстіктегі Слик-Хиллздегі жел электр станциясы, оңтүстік және шығыстағы көлдер, Форт-Силл және Лоутон қаласы көрінеді. Вичита тауларының ең биік шыңы (қорықтан тыс жерлерді қоса алғанда) – Хейли шыңы, оның биіктігі 2481 фут (756 метр). Хейли шыңы қорықтың солтүстік-батыс бұрышынан тыс, жеке меншік жерде орналасқан.
At 2,464 ft (751 m) Mount Scott is the second highest mountain within the Wichita Mountains National Wildlife Refuge boundary. Mount Pinchot in the Special Use Area is 12 feet (4 m) taller. A paved road leads to the summit of Mount Scott, offering views of the granite promontories to the west, the wind farm on the Slick Hills to the north, the lakes to the south and east, Fort Sill, and Lawton. The highest peak in the Wichita Mountains (including areas outside the refuge) is Haley Peak, at 2481 feet (756 m). Haley Peak is located on private property just outside the northwest corner of the refuge.
Тарих
Бұл аймақ үндістердің резервациясының бөлігі болғандықтан және осылайша үнді емес адамдарға кіруге тыйым салынған кезде, Уичита тауларында бай алтын кендері бар деген әңгіме тарады. Аймақ алғаш рет қоныстануға ашылғанда, көптеген кеншілер кенді игеруге құқық алды, ал болашақ табысқа қызмет ету үшін қалалар салынды, бірақ экономикалық тұрғыдан пайдалы кен орындары табылған жоқ. Кейбір адал емес сарапшылар әрбір сынамадан алтын тапқандықтан алтын ажірбасы ұзаққа созылды, бірақ кеншілер ақырында бас тартып, Уайлдман, Оклахома сияқты көшпенді қалаларды қалдырып кетті.
When the area was part of Indian reservations and therefore off limits to non Native Americans, the Wichita Mountains were rumored to contain rich gold deposits. When the area was first opened up for settlement, many prospectors staked mining claims, and towns were laid out to serve the presumed bonanzas, but no economic deposits were found. The gold boom was prolonged by some unscrupulous assayers who found gold in every sample, but the miners eventually gave up, leaving behind ghost towns such as Wildman, Oklahoma.
Шолу
Уичита таулары – қызыл және қара магмалық тау жыныстарынан, ашық түсті шөгінді тау жыныстарынан және қиыршық тас жиынтығынан тұратын тасты төбелер мен дөңгелекті төбелер. Уичита таулары континенттік жарылыстың сәтсіз аяқталуынан кейін болған төрт ерекше геологиялық кезеңде қалыптасты. Кембрий кезеңіне дейін және оның барысында континенттік жарылыстан туындаған магматизм граниттер мен риолиттерді (қызыл тау жыныстары), габбро, анортозиттер және диабаздарды (қара тау жыныстары) құрады. Палеозойдың басында құмтастар мен карбонаттармен (ашық түсті тау жыныстары) жабылды. Пенсильвания Оуачита тау жасалу кезеңінде бұл тау жыныстары тау ретінде жер бетіне көтерілді. Перм кезеңіндегі ауа райының әсері мен эрозия тауларды тегістеп, қиыршық тас қабатын жасады. Таулардың өзі – Перм кезеңінің өзендер арқылы әкелінген шөгінділермен жабылған және сақталған жер бедері, және олар тек соңғы геологиялық уақытта ғана ішінара ашылды. Бұл таулардың ашық жатқан бөлігі оңтүстік-шығысқа қарай көбірек, ал Перм тауларының батыс бөлігінің көп бөлігі құмтастар мен сазды тастардың астында қалпында.
The Wichita Mountains are rocky promontories and rounded hills made of red and black igneous rocks, light colored sedimentary rocks, and boulder conglomerates. The Wichita Mountains were formed in four distinct geologic episodes following a failed continental rift. Magmatism induced by continental rifting just prior to and in the Cambrian Period produced the granites and rhyolites (the red rocks), gabbroic rocks, anorthosites, and diabases (the black rocks). Subsidence resulted in burial by sandstones and carbonates (the light colored rocks) during the early Paleozoic. Uplift during the Pennsylvanian Ouachita Orogeny brought these rocks to the surface as mountains. Weathering and erosion during the Permian Period flattened the mountains and produced a mantle of conglomerates. The mountains themselves are Permian landforms covered and preserved by river borne sediments in the Permian and partially excavated only in recent geological times. Exposure of these fossil mountains is greatest towards the southeast; much of the western part of the Permian range remains buried under sandstones and mudstones.
Егжей-тегжейлер
Өңірдің геологиялық тарихы Тилман метаседименттік тобы ретінде белгілі, кеш кембрийге дейінгі және ерте кембрийдің құмды тастарының шөгіндісімен басталды. Бұл шөгінділерге қалың мафикалық қабатты кешен еніп, аймақ неопротерозойлық Паннотия суперконтинентінің бөлінуі кезінде жарыла бастады. Глен Тауларының қабатты кешені деп аталатын осы бірліктің ашық бөлігі габбро, анортозит және троктолиттен тұрады. Жақындағы жоғары дәлдіктегі жас анықтау 532,49 ± 0,15 млн жыл көрсетті. Бұл Raggedy Тауларында, жабайы табиғат паналығының орталық жазық аймағында және паналықтың солтүстігінде кездесетін қара сұр жыныстар. Аймақ жоғары көтеріліп, эрозияға ұшырады, нәтижесінде қабатты кешен Карлтон Риолит тобының кең лава ағындарымен жабылмаған күйде қалды. Уичита Гранит тобы деп аталатын граниттер құрамы мен текстурасы бойынша сәл өзгеше. Граниттер шығыс Вичитадағы шыңдар мен биік жерлерді, ал батыс Вичитадағы оқшауланған шыңдарды құрайды. Кейбіреулері тең түйіршікті, бірақ көбінесе порфиритті. Маунт Скотт граниті – Уичита гранитінің ең көп көрінетін түрі. Ол топографиялық ерекшелікті құрайды, оның аты осыдан шыққан, және жабайы табиғат паналығының солтүстік жартысына таралады. Бұл тау жынысының порфириттік текстурасын диаметрі бір сантиметрден кем, қараңғы дөңгелек сілтілі дала шпаттары басып алады. Бұл граниттегі SiO2 деңгейі 72,8%-дан 75,8%-ға дейін ауытқиды. Рузвельт Габбролары деп аталатын салыстырмалы түрде кішкентай және құрамы ерекше плутондар шығыс және орталық Вичита Тауларында кездеседі. Қабатты кешен сияқты, бұл да қараңғы жыныстар. Бірақ қабатты кешеннен айырмашылығы, олардың құрамында биотит бар – судың жоғары мөлшерімен байыған магмаларда пайда болатын минерал. Осы денелердің бірі – Маунт Шеридан Габбросы, Меерс қаласының жол бойында ашық көрінеді және жабайы табиғат паналығының солтүстігіндегі Маунт Скотт гранитінің астында жатыр. Ауа райының әсерінен пайда болған габбройлық топырақ граниттен пайда болған топырақтан қалыңдап, көбірек өсімдіктерге ие, сондықтан Маунт Шериданның солтүстік беткейіндегі ағаштар сызығы Маунт Шеридан Габбросы мен Маунт Скотт граниті арасындағы шекараға жақын орналасқан. Геологиялық қатынастар граниттер мен габбролар қыртыстың жарты километрден аспайтын тереңдігінде енгенін көрсетеді. Бұл өзгеріс Саук Дисконформитінің жергілікті көрінісін білдіреді. Слик Хиллс аймағында ашық түсті тау жыныстары төменгі палеозой теңіз шөгінділері болып табылады және 100 км шығысқа қарай орналасқан Арбакл Тауларындағы тау жыныстарымен тең. Пенсильвания кезеңінде (330–290 миллион жыл бұрын) аймақ континенттік соқтығысу немесе орогенез кезінде қатты қысымға ұшырады, нәтижесінде шығыста Оуачита Таулары пайда болды. Бұл WNW бағытындағы жарылыстар мен бүктелулерге әкелді, соның ішінде Оңтүстік Оклахомадағы Арбакл және Вичита Таулары, сондай-ақ Техас Панхандлінің Амарилло Көтерілісі де бар. Бұл көтеріліс жергілікті жерлерде ерозиядан қазіргі күйіне дейін қысқарған қалың тауларды құрады, бұл процестер негізінен Пенсильвания және Перм кезеңдерінде жүрді. Ауа райының әсері Шарон бақтары аймағындағы торы және Маунт Скотт тауының батыс беткейінен төмен түсетін тас "өзенін" құрады. Сол сияқты, ауа райы таулардың маңында жергілікті жерлерде кездесетін Пермдік Пост Оук конгломератындағы боулинг шарларының мөлшеріндегі тастарды құрады. Конгломераттың сыртқа шығуынан басқа, тастар Медицина Паркінің ерекше тау жыныстарынан салынған ғимараттарында сақталған. Перм кезеңі дамыған сайын, өзен шөгінділері Вичита Тауларын көміп, оларды одан әрі ауа райынан қорғады. Жақындағы геологиялық эрозия осы шөгінділерді алып тастап, бір кездері көмілген осы қазбалық жер бедерін қазып шығарды.
The geologic history of the region began with the deposition of late Precambrian to early Cambrian sandstones collectively known as the Tillman metasedimentary group. These sediments were intruded by a coarse mafic layered complex as the region began to rift apart during breakup of the Neoproterozoic continent, Pannotia. The exposed portion of this unit, named the Glen Mountains Layered Complex, consists of gabbro, anorthosite and troctolite. Recent high precision dating yields an age of 532.49 ± 0.15 Ma. These are the dark gray rocks found throughout the Raggedy Mountains, the central lowlands region of the wildlife refuge, and to the immediate north of the refuge. Uplift and erosion followed, as the layered complex is unconformably overlain by the extensive lava flows of the Carlton Rhyolite Group. The granites, collectively named the Wichita Granite Group, vary slightly in composition and texture. The granites form the peaks and highlands in the eastern Wichitas and the isolated peaks of the western Wichitas. Some are equigranular, but most are porphyritic. The Mount Scott Granite is the most extensively exposed Wichita Granite. It forms the topographic feature from which it takes its name, and it is distributed throughout the northern half of the wildlife refuge. Dark rounded alkali feldspars, typically one centimeter or less in diameter, dominate the porphyritic texture of this rock. SiO2 levels in this granite range from 72.8% to 75.8%. Relatively small and compositionally distinct plutons, known as the Roosevelt Gabbros, are found in the eastern and central Wichita Mountains. Like the layered complex, these are dark rocks. Unlike the layered complex, they contain appreciable amounts of biotite, a mineral that forms in magmas with elevated dissolved water. One of these bodies, the Mount Sheridan Gabbro, is exposed in roadcuts at Meers and underlies the Mount Scott Granite on the north side of the wildlife refuge. Weathered gabbroic soils are thicker and support more vegetation than those generated on weathered granite, so the tree line on the north side of Mount Sheridan approximates the contact between the Mount Sheridan Gabbro and the Mount Scott Granite. Geologic relationships suggest that the granites and gabbros intruded at depths no greater than half a kilometer in the crust. The change marks the local expression of the Sauk Unconformity. The light colored rocks exposed in the Slick Hills are lower Paleozoic marine sediments, and are equivalent to those exposed in the Arbuckle Mountains, 100 km to the east. During the Pennsylvanian Period (330–290 million years ago) the region was subjected to intense pressure during the continental collision or orogeny which produced the Ouachita Mountains to the east. This resulted in faulting and folding striking along a WNW direction and includes the Arbuckle and Wichita Mountains of southern Oklahoma and the Amarillo Uplift of the Texas Panhandle. This uplift locally created rugged mountains reduced by erosion to their present state largely during the Pennsylvanian and Permian Periods. Extensive weathering produced the tors of the Charon Gardens region and the "river" of boulders that descends the west slope of Mount Scott. Likewise, weathering produced the bowling ball sized boulders in the Permian Post Oak Conglomerate locally found in and around the mountains. In addition to outcrops of the conglomerate, the boulders are preserved in the distinctive rock buildings of Medicine Park. As the Permian progressed, river sediments buried the Wichita Mountains, preserving them from further weathering. Recent geological erosion has removed these sediments, excavating these once buried fossil landforms.