Кіріспе

Азорадағы Файал аралындағы моногендік жанартау Капелинхос (Capelo + inhos кішірейтілген түрі, сөзбе-сөз "кішкентай мүйіс") – Азор аралдарындағы Файал аралының батыс жағалауында орналасқан моногендік жанартау. Ол Капелоның ірі жанартау кешенінің бір бөлігі болып табылады, оған Кальдейра жанартауының кратерінен батыстан солтүстік-батысқа қарай шығысқа дейін созылған 20 шұңғыр конусы және лава алаптары кіреді. "Капелинхос" атауы көбінесе осы жанартаумен байланыстырылса да, техникалық тұрғыдан алғанда, ол Капело приходының батыс мүйісін білдіреді. Оны Еуропаның ең батыс нүктесі деп санауға болады; Азор архипелагында одан да батысқа орналасқан аралдар бар, бірақ олар Солтүстік Америка тақтасында жатыр. 1957 жылдың 27 қыркүйегінен 1958 жылдың 24 қазанына дейін 13 айға созылған жанартау шығаруы, екі жанартаудың бірінен соң бірі болған жарылыстардың нәтижесі болуы мүмкін. Бұл жарылыс жер ауданын 2,4 км²-ге ұлғайтқан, 300 сейсмикалық оқиғаны тудырған, 1 км биікке күл шашқан, Капело және Прая-ду-Норте приходтарында 300 үйді қиратқан және 2000 адамды эвакуациялауға (АҚШ және Канадаға көшіп кетуге) себеп болды. 25 қазанда жанартау белсенділігін тоқтатты. Ол көптеген сейсмикалық және жанартаулық құбылыстарды тудыратын белсенді жарылыстық жанартау кешенінің бір бөлігі болып табылады.

География және экология

Капелинхос Капело жанартау кешенінің бойында орналасқан, ол Кабесу-ду-Фогодан алысқан жарылулар мен тарихи атылулардың батыс аймағын қамтиды. 1957 жылы басталған оқиғалар Коштаду-да-Нау, Понта-душ-Капелинхос жартасында күрт тоқтаған жанартаулық белсенділіктің жалғасы болды. Хорта платформасына ұқсас, жартыарал Суртсей, Стромболиан және Гавайи вулкандық типтерінен пайда болған пішіндер мен өнімдерге сәйкес келеді. Құрылым негізінен базальттық тау жыныстарынан тұрады, бірақ сирек, гавайилік гавайит тау жыныстары да кездеседі. Капелинхос Суртсейлік атылу ретінде жіктеледі, себебі ол Файал су асты тауының салыстырмалы түрде жақын жағалауында пайда болды. Алайда, вулканолог және Азор университетінің толық профессоры pt, осы атылу түрін «Капелин» деп атау керек деп санайды, өйткені ол Суртсей атылымынан бес жыл бұрын болған және португалдық және шетелдік ғалымдар оны зерттеген. Кабесу-Нортеде орналасқан жанартаулық тетік, жанартау кешенінен 180–200 °C температурадағы су буын шығарады. Географ Кристоф Нефф 1999 жылдан бері Капелинхос аймағындағы алғашқы өсімдіктерді зерттеп келеді. Жақында «Финистерра» журналында жарияланған мақаласының ағылшын тіліндегі тұжырымында ол: «Капелинхос атылымынан кейін елу жыл өткен соң, біз вулканнан ешқандай ағаш немесе бұта таппадық» деп жазды.

IUGS геологиялық мұра орны

Су асты жанартауларын зерделеудегі маңыздылығын ескере отырып, Капелиньос Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) 2022 жылдың қазан айында жарияланған әлемдік 100 "геологиялық мұра орындарының" тізіміне қосылды.

Тарих

Капелинхос жарылысы су астындағы жарылыстың басынан соңына дейін тіркелген алғашқы оқиға болды. Оның елді мекендерге жақын орналасуы және жақсы байланыс мүмкіндіктері оны жан-жақты зерттеуге мүмкіндік берді. Жарылыс кезіндегі алғашқы шараларды Аудандық қоғамдық жұмыстар департаментінің директоры инженер Фредерико Мачадо, оның көмекшісі инженер Жоао до Насименто және геодезист Антонио Денис, Азаматтық губернатор Фреитас Пиментелдің рұқсатымен анықтады. Анградағы обсерватория директоры, подполковник Хосе Агостиньо аймақ үстінен ұшып өтті, ал Бернардо Альмада (Монаконың Альберт ханзадасы атындағы обсерваторияда, Хортада) аймақтың сейсмикалық белсенділігінің күшеюі туралы бірнеше хабарламалар жіберді. 1957 жылдың 16-27 қыркүйегі аралығында Меркалли шкаласы бойынша 200 жер сілкінісі тіркелді. 23 қыркүйекте Понте-дос-Капелинхос жағалауындағы мұхит суы қайнауға бастады, ал алғашқы булар таңғы сағат 6:30-да маяктан солтүстік-батысқа қарай шамамен бір километрде байқалды. 16 қарашада немесе оған жуық күні нөсер жаңбыр мен күл жауғаннан кейін жарылыс тоқтады, лава фазасы күл мен жарылғыш тастармен бірге басталды. Осы кезде ең үлкен жарылыс жотасы 1450 метрге жетіп, 20 шақырымға (6 желтоқсан) дейін солтүстік-батысқа қарай күлді алып жүрді. Соңғы үзіліс 29 желтоқсанда басталды. 1958 жылдың қаңтар және сәуір айларында күл мен су буының жаңа жауын-шашындары (ақ және қараңғы түсті) жалғасты, ал Понте-дос-Капелинхос жағалауындағы екі Ильэу құм мен күлдің астында жоғалып кетті. Осы кезеңде конус тәрізді құрылым мен арал Faial арасындағы тар жолақ аралдың бір бөлігіне айналды, жергілікті ғимараттардың шатырларын қиратып, маяққа дейін кеңістікті толтырды. 12-18 мамыр аралығында 450 сейсмикалық оқиға тіркелді, өйткені жанартау Стромболи фазасына көшті, 500 метрге дейін снарядтарды шығарып, орташа жарылыстарды тудырды және аралдағы есіктер мен терезелерді дірілдеткен инфразвук толқындарына ие болды. Бұл соңғы фаза бірнеше айға созылды: соңғы лава ағындары 21 қазан күні көрінді, ал соңғы снарядтар 24 қазан күні тіркелді. Осы соңғы кезеңде (шамамен 14 мамыр) Faial кальдерасының ішінде күкіртті су буын, қайнаған саз және лайды шығара бастаған фумарольдер табылды. Бір адам Капелинхос кратеріне құлауға жақындағанмен, жарылыстан ешкім қаза болған жоқ; әдетте, күл шөгінділері мен кейбір снарядтар Капело және Прая-ду-Норте аудандарындағы үйлердің қирауына және егістік жерлердің жабылуына себеп болды. 1958 жылдың 15 қаңтарында ұсынылған есепте 164 отбасының жарылыстан зардап шеккені көрсетілді. Португалия мен АҚШ арасындағы тығыз байланысқа байланысты қиын жағдайдағы аудандардан босқындар көшіп кетті. 1958 жылдың 2 қыркүйегінде қабылданған Азор босқындары туралы заң 1500 адамның көшіп кетуіне рұқсат берді және Род-Айленд штатының демократ конгрессмендері Джон О. Пастор мен Массачусетс штатының жас сенаторы Джон Ф. Кеннеди демеушілік етті. Осы уақытша шаралардан Capelo ауданының көптеген отбасыларынан басқа Азор аралдарының азаматтары да пайда көрді. Бұл Капелоның тұрғындар санының 50%-ға азаюына әкелді және өмір сүру деңгейінің жақсаруына, жұмыс мүмкіндіктерінің артуына және табыстың өсуіне ықпал етті.

Туризм

Жанартау Фаиалдың ерекше белгісі болып табылады; оның қираған шамы мен Келушілер орталығы (жанартаудан жартас бойымен орналасқан) туристер көп баратын жер. Келушілер орталығы мен шамнан кальдера төбесіне дейін жолдар желісі созылып жатыр. 2007 жылдың 27 қыркүйегінде вулканның жарылуының 50 жылдығына және оның аралдың тарихы мен халқына тигізген әсеріне арналған естелік шаралар Португалияда және Азор аралдарының диаспорасы бойынша көрсетілді.