Кіріспе
Индуистік құдайлары Вишну (Хари) мен Шива (Хара) біріктірілген бейнесі. Харихара (санскритше: हरिहर) – индуистік құдайлары Вишну (Хари) мен Шиваның (Хара) екі жақты бейнелеуі. Харихара сондай-ақ Шанкарарайана (“Шанкара” – Шива, ал “Нарайана” – Вишну) деп те аталады. Харихара кейде Вишну мен Шиваның Брахман деп аталатын бір ғана түпкілікті шындықтың әртүрлі жақтары ретіндегі бірлігін көрсететін философиялық термин ретінде де қолданылады. Әртүрлі құдайлардың бір принципке теңдігі және “барлық нәрсенің бірлігі” тұжырымы индуизм философиясының Адвайта Веданта мектебінің мәтіндерінде Харихара арқылы талқыланады. Харихараның ең алғашқы мүсіндері, олардың бір жартысы Вишну, екінші жартысы Шива бейнеленген, Үндістандағы сақталған үңгір ғибадатханаларында, мысалы, 6-шы ғасырдағы Бадами үңгірлерінің 1-ші және 3-ші үңгірлерінде табылады.
Harihara (Sanskrit: हरिहर) is the dual representation of the Hindu deities Vishnu (Hari) and Shiva (Hara). Harihara is also known as Shankaranarayana ("Shankara" is Shiva, and "Narayana" is Vishnu). Harihara is also sometimes used as a philosophical term to denote the unity of Vishnu and Shiva as different aspects of the same Ultimate Reality called Brahman. This concept of equivalence of various gods as one principle and "oneness of all existence" is discussed as Harihara in the texts of Advaita Vedanta school of Hindu philosophy. Some of the earliest sculptures of Harihara, with one half of the image as Vishnu and other half as Shiva, are found in the surviving cave temples of India, such as in the cave 1 and cave 3 of the 6th century Badami cave temples.
Тұжырымдама
Индуизмнің көп түрлілігі сан алуан сенімдер мен дәстүрлерді қалыптастырады, олардың ішінде екі ірі және маңызды дәстүр Вишну және Шивамен байланысты. Кейбір мектептер Вишнуды (оның Рама және Кришна сияқты аватарияларымен бірге) Жоғарғы Құдай деп есептейді, ал басқалары Шиваны (оның Махадева және Пашупата сияқты түрлі аватарияларымен бірге) бағалайды. Пураналар мен түрлі индуистік дәстүрлер Шива мен Вишнудың екеуін де бір Брахманның әртүрлі жақтары ретінде қарастырады. Харихара – осы идеяның символдық бейнесі. Ұқсас идея, Ардханаришвара немесе Наранари деп аталатын, индуизмде еркек және әйелдік құдайларды біріктіріп, теңдес көрсетеді. Қай жазбаларға (және аудармаларға) сілтеме жасалса, соларға сәйкес әртүрлі пікірлерді қолдайтын дәлелдер табылады. Көп жағдайда, тіпті бір тұлға екіншісінен басым деп есептелсе де, екіншісінің жақтастары Вишну мен Шиваға да зор құрмет көрсетеді (мысалы, Шива әлі де қарапайым жива деңгейінен жоғары және тек Вишнуға табынған вайшнавтар үшін «вайшнавтардың ең ұлысы» саналады). Сваминараян Вишну мен Шиваның бір Құдайдың әртүрлі жақтары екенін айтады.
Аңыздар
Харихара туралы ең алғашқы айтылым, "Харивамшаның Вишну Парвасында" Маркандейдің осы мәлімдемесінде кездеседі. Бір аңыз бойынша, Вишну Мохини сиқыршы түрінде Шиваның алдына келгенде, Шива оған ғашық болып, оны құшақтауға тырысты. Сол сәтте Мохини Вишнудың нағыз бейнесіне қайта айналып, екі құдай бірігіп, Харихараға айналды. "Сканда Пуранаға" сәйкес, Шиваның жақтастары Вишнудың жақтастарымен өздерінің құдайларының басымдығы үшін таласқан. Бұл дауды тоқтату үшін Шива мен Вишну бірігіп, Харихара болып жаратылды.
Суреттер
Харихара сурет өнерінде екіге бөлінген, бір жартысы Шиваны, екінші жартысы Вишнуды бейнелейді. Шива жартысының басында йога шеберінің ұзын, тоқулы шашы болады, кейде ең құрметті аскеттерге арналған жолбарыс терісін киеді. Шиваның ақшыл терісі аскет ретіндегі рөлінде күлмен жабылғандай көрінеді. Вишну жартысы биік тәж және әртүрлі зергерлік бұйымдар тағады, бұл оның әлемдік тәртіпті сақтау жауапкершілігін көрсетеді. Вишнудың қара терісі қасиеттілікті білдіреді. Жалпы алғанда, бұл ерекшеліктер аскеттік өмір салтымен қарапайым діни ықпалды және патша немесе үй иесінің авторитетті, дүниелік билігін бейнелейді. Дегенмен, Шива кейбір жағдайларда үй иесінің беделді орнын алады, бұл оның Харихара түрінде бейнеленген аскеттік позициясына қайшы келеді. Харихара Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ғибадатханалардың иконографиясында жиі кездеседі, мысалдары төмендегі кестеде көрсетілген. Кейбір аймақтарда Харихара тұжырымдамасы басқаша атаулармен және оның ұрпақтары арқылы көрінеді.
+Temples with Harihara murti (half Vishnu, half Shiva)Temple name Location Harihara murti date ReferenceBadami cave temples Karnataka 6th century Dharmaraja Ratha Tamil Nadu 7th century Sri Ranganatha Perumal temple, Namakkal Tamil Nadu 6th to 8th centuryBirasini temple Madhya Pradesh Harihareshwara Temple Karnataka 13th century Ossian temples Rajasthan two from 8th century,one 9th century Deopani temple Assam two from 9th, 10th century Mukteshvara TempleOdisha9th 10th Century CESaugal tol temple Nepal statue: 6th centurytemple: 12th to 16th century Purandi temple Nepal 11th century Prasat Andet Cambodia late 7th to early8th century Candi Simping Indonesia 13th or 14th century Baijnath TempleHimachal Pradesh13th centuryHariharnath TempleBiharExact dates not known. Sonpur, Bihar
+Харихара мүртісі бар ғибадатханалар (жартылай Вишну, жартылай Шива)
+Temples with Harihara murti (half Vishnu, half Shiva)Temple name Location Harihara murti date ReferenceBadami cave temples Karnataka 6th century Dharmaraja Ratha Tamil Nadu 7th century Sri Ranganatha Perumal temple, Namakkal Tamil Nadu 6th to 8th centuryBirasini temple Madhya Pradesh Harihareshwara Temple Karnataka 13th century Ossian temples Rajasthan two from 8th century,one 9th century Deopani temple Assam two from 9th, 10th century Mukteshvara TempleOdisha9th 10th Century CESaugal tol temple Nepal statue: 6th centurytemple: 12th to 16th century Purandi temple Nepal 11th century Prasat Andet Cambodia late 7th to early8th century Candi Simping Indonesia 13th or 14th century Baijnath TempleHimachal Pradesh13th centuryHariharnath TempleBiharExact dates not known. Sonpur, Bihar
| Ғибадатхана атауы | Орналасқан жері | Харихара мүртісінің жасалған кезі | Сілтеме |
|---|---|---|---|
| Бадами үңгір ғибадатханалары | Карнатака | 6 ғасыр | |
| Дхармараджа Ратха | Тамил Наду | 7 ғасыр | |
| Шри Ранганатха Перумал ғибадатханасы, Намакал | Тамил Наду | 6-8 ғасырлар | |
| Бирасини ғибадатханасы | Мадхья Прадеш | | |
| Харихарешвара ғибадатханасы | Карнатака | 13 ғасыр | |
| Осси ғибадатханалары | Раджастан | 8 ғасырдан 2, 9 ғасырдан 1 | |
| Деопани ғибадатханасы | Ассам | 9-10 ғасырлардан 2 | |
| Муктешвара ғибадатханасы | Одиша | 9-10 ғасырлар | |
| Саугал тол ғибадатханасы | Непал | Мүсін: 6 ғасыр, ғибадатхана: 12-16 ғасырлар | |
| Пуранди ғибадатханасы | Непал | 11 ғасыр | |
| Прасат Андет | Камбоджа | 7-8 ғасырлардың соңы – 8 ғасырдың басы | |
| Candi Simping | Индонезия | 13 немесе 14 ғасыр | |
| Байжнатх ғибадатханасы | Химачал Прадеш | 13 ғасыр | |
| Харихarnath ғибадатханасы | Бихар | Нақты мерзімі белгісіз | Сонпур, Бихар |
+Temples with Harihara murti (half Vishnu, half Shiva)Temple name Location Harihara murti date ReferenceBadami cave temples Karnataka 6th century Dharmaraja Ratha Tamil Nadu 7th century Sri Ranganatha Perumal temple, Namakkal Tamil Nadu 6th to 8th centuryBirasini temple Madhya Pradesh Harihareshwara Temple Karnataka 13th century Ossian temples Rajasthan two from 8th century,one 9th century Deopani temple Assam two from 9th, 10th century Mukteshvara TempleOdisha9th 10th Century CESaugal tol temple Nepal statue: 6th centurytemple: 12th to 16th century Purandi temple Nepal 11th century Prasat Andet Cambodia late 7th to early8th century Candi Simping Indonesia 13th or 14th century Baijnath TempleHimachal Pradesh13th centuryHariharnath TempleBiharExact dates not known. Sonpur, Bihar