Кіріспе

Қатысушы бюджет (ҚБ) – азаматтардың бастамаларын қолдаудың бір түрі, онда қарапайым адамдар демократиялық талқылау мен шешім қабылдау процесі арқылы муниципалитет немесе мемлекеттік бюджеттің бір бөлігін қалай бөлу керектігін анықтайды. Қатысушы бюджет азаматтарға немесе жергілікті тұрғындарға мемлекеттік шығындар жобаларын анықтауға, талқылауға және басымдықтарды белгілеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ ақшаны қалай жұмсау туралы нақты шешімдер қабылдау құқығын береді. Қатысушы бюджетті құру процестері көбінесе дәстүрлі қоғамдық қатысу әдістерінен шетте қалған топтарды – мысалы, төмен кірісті тұрғындарды, азамат емес адамдарды және жастарды – қамтуға бағытталған. Бразилиядағы сегіз муниципалитеттегі қатысушы бюджеттің жетістіктері мен кемшіліктерін талдаған жан-жақты зерттеу көрсеткендей, бұл көбінесе мемлекеттік шығындардың теңдігіне, үкіметтің ашықтығы мен жауапкершілігіне, қоғамдық қатысу деңгейінің жоғарылауына (әсіресе маргиналданған немесе кедей тұрғындар арасында) және демократиялық және азаматтық білім беруге ықпал етеді. Қатысушы бюджет – Британдық Колумбияның Азаматтар Ассамблеясы сияқты демократиялық инновациялардың бірі, демократиялық принциптерді іске асыруға бағытталған. Қатысушы бюджеттің жүйелері әлем бойынша ауқымы, процедурасы және мақсаты тұрғысынан әртүрлі болып келеді. Қатысушы бюджеттің тұжырымдамасы көбінесе аймақтың ерекше жағдайлары мен қажеттіліктеріне бейімделеді. Сондықтан, қатысушы бюджеттің деңгейі муниципалитет, аймақ немесе провинция деңгейінде жүзеге асырылуына байланысты өзгереді. Көп жағдайларда қатысушы бюджет заңмен бекітіліп, реттеледі, бірақ кейбір жағдайларда ұйымдар ішкі регламент бойынша оны ілгерілетеді. 1988 жылы Бразилиядағы Порто-Алегре қаласында алғаш рет қолданылғаннан бері қатысушы бюджет әртүрлі әдістемелермен, формалармен және технологиялармен көптеген жобаларда көрініс тапты. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, қатысушы бюджет әлемдегі 1500-ге жуық муниципалитет пен мекемеде іске асырылды. ), алғашқы толыққанды қатысушы бюджет процесі 1989 жылы Бразилияның Порто-Алегре қаласында жүзеге асырылды. Порто-Алегре – Рио-Гранде-ду-Сул штатының астанасы, маңызды өнеркәсіптік, қаржылық және қызмет көрсету орталығы. Іске асырылған кезде қаланың халқы 1,2 миллион адамды құрады. Порто-Алегреде қатысушы бюджеттің алғашқы табысы көп ұзамай басқа муниципалитеттердің қызығушылығын тудырды. 2001 жылға қарай Бразилиядағы 100-ден астам қала қатысушы бюджетті іске қосты, ал 2015 жылы Америка, Африка, Азия және Еуропада мыңдаған түрлі нұсқалары қолданысқа енгізілді.

Порто-Алегре

Бразилияның 1988 жылғы Конституциясының бірінші тармағында: "Барлық билік халықтан шығады, олар оны сайланған өкілдер арқылы немесе осы Конституцияның талаптарына сәйкес тікелей жүзеге асырады" делінген. Конституцияның жасалуы – бұрынғы жиырма жылдық әскери диктатураға жауап ретінде болды, ал жаңа Конституция жеке адамның бостандығын қамтамасыз етуге, сонымен қатар билікті орталықсыздандыру және демократияландыруға бағытталды, авторитарлық диктатураның қайта оралмауы үмітінде. Бразилияның қазіргі саяси экономикасы португал империясының патронаттық капитализмінің нәтижесі болып табылады, онда "билік ережелерге сәйкес емес, жеке қарым-қатынастар арқылы құрылған". Афиналық демократияның идеалынан өзгеше, онда барлық азаматтар тікелей қатысып, саясатты бірлесіп шешеді, Бразилияның үкіметі сайланған өкілдері бар республика ретінде құрылған. Бұл мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы шекараны қалыптастырады, бұл клиенттелізмге есік ашады. Заң шығару процесі жабық есіктердің артында өтетіндіктен, сайланған шенеуніктер мен бюрократтар мемлекеттік ресурстарға, әдетте ерекше әлеуметтік немесе экономикалық мәні бар белгілі бір "клиенттерге" пайда әкелетіндейдей қол жеткізе алады. Әсерлі клиенттер саясаттан жеңілдік алып, олардың ықпалындағы топтардың дауысымен сайланған шенеуніктерге жауап қайтарады. Мысалы, дүкен иелерінің пікірін білдіретін аудандық басшы жергілікті партиялық шенеуніктен коммерциялық көшелердегі адам ағынын арттыруға бағытталған заңдарды сұрауы мүмкін. Сонымен қатар, аудандық басшы дүкен иелерін осы саясатты жүзеге асыратын саяси партияға дауыс беруге шақырады. Бұл патронат патрондар мен клиенттер арасындағы жеке байланыстар негізінде жұмыс істейтіндіктен, нақты шешім қабылдау билігі кең жұртшылық емес, партиялық шенеуніктер мен ықпалды азаматтардың шағын желісімен шектеледі. 1989 жылы Оливио Дутра Порто-Алегреде мэр сайланды. Халықтың үкіметке қатысуын ынталандыру және мемлекеттік ресурстарды кедейлерге бағыттау мақсатында Дутра PT-нің ұйымдық құрылымын қалалық деңгейде бекітті. Нәтижесінде қазіргі кезде қатысу бюджеті деп танылатын жүйе пайда болды. Қатысу бюджеті 2017 жылға дейін Порто-Алегреде қолданылып келді. Уақыт өте келе, қала басшыларының қатысу бюджетіне қолдауы азайды және Порто-Алегренің қазіргі басшылығы осы процесті тоқтатты.

Алдын ала талаптар

Дүниежүзілік банк тобының пікірінше, қатысу бюджетті қабылдау үшін белгілі бір факторлар қажет: "[ ] қала әкімінің күшті қолдауы, азаматтық қоғам үнемі жүргізіліп жатқан саяси пікірталастарға үлес қосуға дайын және қабілетті, қатысу бюджетті заң шығарушылардың шабуылдарынан қорғайтын жалпы қолдаушы саяси орта және азаматтар таңдаған жобаларды қаржыландыру үшін қаржылық ресурстар." 2023 жылы Париж 2023 жылы қатысу бюджетіне (ҚБ) шамамен 75 миллион евро бөлуге шешім қабылдады (басқа елдер туралы мәліметтерді қатысумен бюджетте дауыс беру тізіміне қараңыз). Муниципалитет географиялық тұрғыдан бірнеше округтерге бөлінуі мүмкін, осылайша әр округ тұрғындары өздеріне қатысты жобаларға назар аудара алады. Осы кезеңде әр округ үшін қолда бар бюджет де анықталады. Округтердің өкілдері, сайланған немесе еріктілер, мемлекеттік қызметкерлермен бірге ҚБ комитетімен жұмыс істейді. Комитеттер тұрақты түрде жиналып, белгілі бір мерзімде талқылап, жобалардың алдын ала ұсыныстарын жасайды. Азаматтардың бастамасымен жасалған ұсыныстар демалыс, инфрақұрылым, көлік сияқты мемлекеттік бюджеттің әртүрлі салалары бойынша қарастырылады. Қатысушылар дауыс беруге жататын жобаларды қорытындылау үшін комитетпен ашық түрде келіседі. Бастапқы ұсыныстарды фокус-топтар мен сарапшылар жүзеге асыруға болатын ұсыныстарға айналдырады. Бірнеше кезеңде талқыланған ұсыныстар тізімі қысқартылып, түпкілікті бекітіледі. Ұсыныстардың қысқа тізімі қоғамдық дауыс беруге қойылады. Дауыс беру процесінде қолданылатын бюллетеньдердің түрлері туралы қатысу бюджетінің бюллетень түрлерін қараңыз. Жеңімпаз жобаларды таңдау үшін алдын ала белгіленген жиынтық ереже қолданылады, ал муниципалдық үкімет жеңімпаз жобаларды іске асырады (түрлі жиынтық ережелерді егжей-тегжейлі талқылау үшін комбинаторлық қатысу бюджетіне қараңыз). Бұл кезеңдер жыл сайын қайталанады.

Электрондық бюджетті қатысу арқылы құру

Технология жиі қатысумен бюджеттеуді қолдау үшін пайдаланылған, бұл көбінесе электрондық қатысумен бюджеттеу деп аталады. Процесте цифрлық технологияларды қолдануды Бразилияның Ипатинга муниципалитеті бастады, ол 2001 жылы азаматтарға интернет арқылы жобаларға дауыс беру мүмкіндігін ұсынды. Онлайн дауыс беру мүмкіндігі кейіннен 2003 жылы Бразилияның Рио-Гранде-ду-Сул штатының, ал 2006 жылы Белу-Оризонте муниципалитетінің қатысумен бюджеттеуіне енгізілді. Содан бері онлайн дауыс беруді қамтитын қатысумен бюджеттеу бастамаларының саны әлем бойынша артып, Париж, Нью-Йорк, Лиссабон, Мадрид және Мехико қалалары сияқты қалаларды қамтыды. Онлайн дауыс берудің қатысумен бюджеттеудегі әсері кеңінен зерттелмегенімен, 2006 жылы Белу-Оризонтедегі қатысумен бюджеттеуді қарастырған зерттеу онлайн дауыс берудің процеске қатысушылардың санын арттыруда рөл атқарғанын көрсетті. Қатысушылардың демографиялық ерекшеліктеріне қарамастан, 2017 жылғы зерттеу Рио-Гранде-ду-Сулда онлайн дауыс беруді енгізудің онлайн және офлайн дауыс берушілер арасындағы дауыс таңдауында жүйелі айырмашылыққа әкелмегенін анықтады. Телефондар – ұялы және стационарлық телефондар – қатысумен бюджеттеу процесін ынталандыру үшін де қолданылған. Ипатинга муниципалитеті 2005 жылы телефонды алғаш рет пайдаланды, азаматтарға бюджеттік қаражатқа қатысты пікірлерін білдіру үшін тегін нөмір құрды және азаматтарды қатысумен бюджеттеу жиналыстарына қатысуға шақыру үшін автоматтандырылған дауыстық және мәтіндік хабарламалар жіберді. Кейбір бастамалар мәтіндік хабарламаларды қолданды, мысалы, Аргентинаның Ла-Плата және Португалияның Каскайс қалаларында, бірақ көбінесе дауыс беруге қатысуды ынталандыру үшін қолданылды, жеке түрде немесе интернет арқылы. Кейде дауыстардан бюджеттік бөлуді есептеу үшін қатысумен бюджеттеу алгоритмі қолданылады. Бұл алгоритм жобалар тізімін, қолданылатын бюджетті және дауыс берушілердің басымдықтарын кіріс ретінде қабылдайды және белгілі бір алдын ала анықталған талаптарға сәйкес келетін жобалар арасында бюджеттің бөлінуін қайтарады.

Азаматтардың әл-ауқатын жақсарту

Қатысушылық бюджеттің азаматтардың жалпы әл-ауқатын арттыратыны дәлелденді. Мысалдардың кейбіреулері:

Гонкальвес Бразилиядағы қатысушылық бюджеттің (ҚБ) артуы нәресте өлімін азайтатынын көрсетті. Зерттеу көрсеткендей, қатысушылық бюджетті қолданатын үкіметтерде нәресте өлімі деңгейі, қолданбайтын үкіметтерге қарағанда айтарлықтай төмен. Бұл нәресте өлімінің кедей табысты топтарға орта және жоғарғы табысты топтарға қарағанда пропорционалды түрде көп әсер ететініне байланысты, ал қатысушылық бюджет кедейлерге бағытталған инвестициялардың, мысалы, денсаулық сақтау және кәріздік инфрақұрылымның артуына алып келеді. Бхатнагар және тағы басқалардың Дүниежүзілік банктегі мақаласы қатысушылық бюджеттің кедейлердің жағдайын жақсартуға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Ол жұмыссыздық сияқты кең ауқымды мәселелерді шеше алмаса да, "қоғамдық әл-ауқатты қамтамасыз етудің әртүрлі салаларына қолжетімділіктің және сапаның айқын жақсаруына" әкеледі. Мақалада қатысушылық бюджеттің Порту-Алегри қаласындағы жағдайды тікелей жақсартқаны айтылады. Мысалы, 1988 жылы үй шаруашылықтарының 75%-ы қамтылған кәріз және су жүйесі 1997 жылы 98%-ға дейін өсті. Сонымен қатар, 1986 жылдан бері мектептердің саны төрт есеге артты. Нью-Йорк қаласындағы қатысушылық бюджеттің әсерін зерттеген зерттеу 311 нөміріне келіп түсетін шағымдардың жалпы санының азайғанын көрсетті, бұл мемлекеттік қызмет көрсету сапасының жақсарғанын білдіреді. Түрлі елдерде жүргізілген зерттеуде қатысушылық бюджеттің Бразилия, Перу және Оңтүстік Кореядағы әлеуметтік жағдайы нашар қауымдардың әл-ауқатына оң әсер ететіні анықталды. Бұл нәтижелер "қатысушылық бюджетті қолдау бағдарламаларын сақтайтын елдер денсаулық сақтауға тұрақты қолжетімділікті қамтамасыз ететін басқарудың жалпы жақсаруының бір бөлігі болуы мүмкін" деген тұжырымға келді. Қатысушылық бюджет үкіметтік басқарудағы жетістіктерге әкелді, себебі осы үлгідегі бюджетті құратын демократиялық үкіметтер мемлекеттік қаражатты тиімдірек пайдалана алады.

Бала асырап алу

Порто Алегри жүйесіне сүйенсек, Бразилиядағы 5571 муниципалитеттің 140-тан астамы (шамамен 2,5%) қатысушылық бюджетті қабылдаған. Қатысушылық бюджеттің тағы бір маңызды ерекшелігі – ол "әлеуметтік әділдікті қолдайтын және нашар қамтылған азаматтарға көбірек ресурстар бөлуді міндеттейтін нақты ережелерді қолдануға көбірек бейім емес", бұл кедей топтарға көмек көрсету мүмкіндігін арттырады. Ұқсас тұрғыда, Нью-Йорк қаласының тәжірибесі туралы баяндамада түрлі этностық топтар мен төмен кірісті азаматтарды жұмылдыруда қатысушылық бюджеттің жергілікті сайлаулардан тиімді болғаны көрсетілген.

Клиенттік

Қатысушылық бюджет клиенттік қатынастарды еңсеруде де қиындықтарға тап болуы мүмкін.

Ресурстардың дұрыс бөлінбеуі

Қатысушы бюджеттемесі басқа мемлекеттік жобаларға нұқсан келтіруі мүмкін, себебі шектеулі ресурстар басқа бағыттарға бағытталғандықтан олар іске аспай қалуы ықтимал. Чикагода қатысушы бюджеттеме демалыс жобаларына қаржыландыруды арттырып, инфрақұрылымдық жобаларға азайтуы үшін сынға ұшырады. Сонымен қатар, қатысушы бюджеттеме үкіметтер үшін қатысуға көптеген кедергілер тудырады, сондықтан шенеуніктер сайлау науқанының шығындарынан қаушады. Кейбір мекемелерде ресурстар мен саяси ынта жоқ болуы мүмкін. Ал кейбір мекемелерде осы тәсілді жобалау және іске асыру үшін қажетті бюрократиялық құрылым жеткіліксіз.

Қатысудың төмендігі

Кейбір халыққа есеп беретін сайлауларда қатысу өте төмен болуы мүмкін. Мысалы, Германияда қатысу 0,1% болған, ал 2012 және 2014 жылдары Чикагода 1-3% құраған.

Латын Америкасы

2012 жылы қатысу бюджет бағдарламаларының шамамен 40 пайызы Латын Америкасында орналасқан еді, осы аймақта жүйенің тұжырымдамасы мен қағидалары 1980-ші жылдары жасалған. Мақсаты – жалпы халықты қосу арқылы «демократияны демократияландыру», жемқорлыққа қарсы күресу және Бразилияның саяси жүйесінде шеттетілген, артта қалған маргиналды топтарды жұмылдыру болды. Қатысу пирамидасы үш деңгейден тұрады: барлық тұрғындарға ашық жергілікті жиналыстар, аудандық қатысу форумдары және қалалық деңгейдегі жалпы қатысу кеңесі. Отырыстардың мақсаты – басымдықтарды талқылау және ұсыныстардың іске асырылуын бақылау үшін өкілдерді сайлау. Аталған модель ең көп Нидерланды, Дания, Швеция, Швейцария, Германия, Австрия, Португалия, Латвия және Эстонияда қолданыс тапқан. Африка қалалары мен аймақтық үкіметтер федерациясы (UCLGAA) 2012 жылы Дакарда өткен үшжылдық халықаралық «Africities» форумында қатысу бюджеттеуді насихаттау және оқыту бойынша белсенді рөл атқарғаннан кейін даму қарқыны арта түсті.

Азия

Азиядағы қатысу бюджеттері 2005 жылдың шамасында көбейе бастады. Мұнда қатысу бюджеттеу бағдарламалары азаматтардың бұрынғы қатысу формаларына сирек негізделді. Әлемде қатысу бюджеттеудің қарқынды дамуы қатысу бюджеттеуді таратуға қолдау көрсету үшін құрылған континенттік желілерге әкелді. Бразилияның Порто-Алегре қаласының тәжірибесі ерекше маңызға ие болды, ол бағыт-бағдар беруші нысан ретінде қызмет етті. Мысалы, Оңтүстік Корея мен Қытайдың жергілікті билік органдары мен ҮЕҰ-лары Порто-Алегреге, әсіресе 2009 жылдан бері жиі сапар шегеді; ал Үндістанда Кераланың қатысу стратегиялық жоспарлау тәжірибесі Мумбайдағы Әлемдік әлеуметтік форумда Порто-Алегремен қатар келді. 2012 жылы Азияда 58–109 қатысу бюджеттеу бойынша белсенді тәжірибелер болды.