Кіріспе

Паразиттік қанмен қоректенетін жәндіктер тұқымы – Cimicidae, жылы қанды жануарлардың қанымен ғана қоректенетін шағын паразиттік жәндіктер тұқымы. Олар цимицидтер деп немесе, еркін айтқанда, төсек құрттары деп аталады, бірақ соңғы термин тұқымның ең танымал өкілі – Cimex lectularius, жалпы төсек құрты және оның тропикалық туысы Cimex hemipterus-қа қатысты қолданылады. Тұқымда 100-ден астам түр бар. Цимицидтердің қазба қалдықтары бор дәуірінде табылды. Эоценде жаңартқыштар пайда болған кезде цимицидтер қоныс ауыстырып, қазір негізінен жаңартқыштармен немесе құстармен қоректенеді. Осы топтың өкілдері үш рет адамдарға қоныстанды. Цимицидтер әдетте әр үш-жеті күнде бір рет қожайынның қанымен қоректенеді, қожайыннан алшақтап, қанды қорыту үшін жасырынып, бұл процеске бірнеше күн уақыт қажет. Бұл олардың ұя салу, қыстау немесе ұйықтау үшін белгілі бір жерлерге үнемі оралатын омыртқалы жануарларға бейімделгенін көрсетеді. Құстар мен жаңартқыштар осы талаптарға толық сай келеді, сондай-ақ қазір адамдар да тұрғын үйлерде өмір сүргендіктен, олар да осы жәндіктердің негізгі қожайындары болып табылады. Көптеген цимицидтер ұзақ уақыт бойы тамақтанбай, кейде бір жылдан астам өмір сүре алады. Цимицидтер әдетте кішкентай, сопақ, жалпақ, қанаттары жоқ жәндіктер. Олар жасырынған жерлерінен шығу үшін қоршаған ортаның температурасының сәл көтерілуі сияқты сигналдарға жауап береді. Тұқымның ерекше белгілерінің бірі – травматикалық ұрықтандыру, онда еркек өзінің интромиттенттік мүшесімен ұрғашының құрсақ қабырғасын тесіп, жұмыртқаларды ұрықтандырады. Олардың денелерінде мицетомалар деп аталатын ерекше жұптасқан құрылымдары бар, онда бактериялық симбионттар қоныстанған: бұл оларға қаннан ала алмайтын қоректік заттарды алуға көмектеседі. Жәндіктер тамақтану кезінде вирустар мен басқа да патогендерді жұқтырса да, олар әдетте жәндік ішінде көбеймейді және инфекциялар жаңа қожайындарға таратылмайды.

Биология

Барлық цимицидтер кішкентай, овал пішіндес және жазық болып көрінеді, бірақ олардың денелері тамақтанғаннан кейін дөңгеленеді. Олар ұшпайды, бірақ қанаттарындағы кішкентай, функционалды емес қанат жамылғылары бар. Олардың аузы мүсіндей болып келеді, олардың көмегімен теріге шаншып, мезбендерінің қанын сорады. Олар көбінесе эктопаразиттер саналады, себебі тамақтанғаннан кейін мезбеннен алыстағанымен, олар мезбеннің ұясы, қонысы немесе тұрағының ішінде қалады; алайда, басқаша анықтама бойынша оларды ұсақ хищник қан сорғыштар деп қарастыруға болады. Соңғы ұрықтандырған еркек өз алдыңғыларына қарағанда көбірек ұрпақ тудырады. Еркектер кез келген жақында тамақтанған жәндікке, жынысына қарамастан, мініп, оның құрсағын спермалық без аймағында тексеруді бастайды, осылайша тактильді, морфологиялық және мінез-құлықтық сигналдарды алып, мінілген жәндіктің жынысын анықтайды. Кейде ұрғашылар ұрықтанғаннан кейін ішектерінің жарылуынан өледі; ұрғашының репродуктивтік жолы арқылы ұрықтандыру әдетте болмайды, тек қана шектеулі зертханалық жағдайларда ғана мүмкін. Ұрғашыларда жұмыртқа өндіру үшін, ал еркектерде сперматозоид өндіру үшін тамақтану қажет. Бес нимфалық сатыдан (басқыштардан) әрқайсысы келесі сатыға өту үшін қанды тамақтандыру керек.

Мінез-құлық

Цимицидтер түрлі сигналдарға, соның ішінде жылуға (тіпті 1°C температура айырмашылығына) және кайромондарға тартылады. Қонақ иесінің сигналдары (кем дегенде кейбір түрлерде, C. lectularius және Stricticimex antennatus сияқты) цимицид тамақтанғаннан кейін тартымды заттардан репелленттерге айналады, бұл оның тамақтанудан кейін қауіпті аймақтан кетуіне себеп болады. Бұл оларға жазғы жарғанаттардың ұяларында қыстауға мүмкіндік береді, тіпті жарғанаттар басқа жерде қыстағанда да, және олардың шектеулі таралу қабілетіне байланысты маңызды бейімделу қасиеті болуы мүмкін. Цимицидтердің кейде жарғанаттардың алдыңғы аяқтарынан ұсталып, ұядан алысқа кеткендері байқалды, бұл жәндіктердің таралу жолы болуы мүмкін. Цимицидтердің мұндай жолмен саяхаттауға арналған ерекше бейімделулері жоқ, бірақ Primicimicinae тұқымдасының екі өкілі – Bucimex chilensis және Primicimex cavernis – тырнақтары мен табанда тік тірелген тікен тәрізді тікендері бар, және олардың жарғанаттың терісіне жабысып тұрғаны көрілген. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, цимицидтердің көпшілігі жәндіктермен қоректенетін жарғанаттар мен құстарға бейімделген, олардың қанатты иелері арқылы басқа жерлерге таралу мүмкіндігі бар. Жарғанат ұясына оралғанда, ол салқындап, қан ағыны төмендеп, тоқтата тұру күйіне түскенше, цимицидтерге қысқа ғана уақытқа қол жетімді болуы мүмкін. Жарғанаттар адамдармен жақын жерде, үңгірлерде немесе үйлерінің шатырында өмір сүргенде, жаңа мүмкіндік туды: цимицидтер адамның үлкен денесі мен гомеотермиялық қасиеттерін пайдалана алды, бұл эктопаразиттердің популяциясының өсуіне және кеңеюіне әкелетін мол тамақ көзі болды. Басқа қан сорғыш жәндіктермен салыстырғанда, цимицидтер иесін таңдауда салыстырмалы түрде маманданған. Көптеген цимицидтердің таңдауы бар, бірақ мүмкіндік болғанда басқаларын да қабылдайды, мысалы, C. lectularius және C. hemipterus, олар көбінесе адамдардың арасында табылса да, құстармен, жарғанаттармен, қояндармен және егеуқұйрықтармен қоректене алады. Primicimicinae және Latrocimicinae қосалқы тұқымдары Жаңа әлем жарғанаттарын иесі ретінде пайдаланады, ал Afrocimicinae және Cacodminae – Ескі әлем жарғанаттарын. Жарғанаттардың бірге ұялауы және үнемі бір ұяға оралуы оларды пайдалану үшін ыңғайлы сүтқоректілерге айналдырады. Кейбір жарғанат түрлері паразиттерден аулақ болу үшін ұяларын жиі ауыстыруы мүмкін. Haematosiphoninae тұқымдасы шаян және қарлығаш отбасыларының құстарын, яғни Apodidae және Hirundinidae тұқымдастарын пайдаланады.

Эволюция

Polyctenidae және Cimicidae туыс топтар болып саналады, ал бұрынғы отбасы да ұша алмайды және жартастардың қанымен қоректенуге бейімделген. 2008 жылы 99 миллион жыл бұрын (млн жыл) пайда болған, кейінгі бор дәуіріндегі Бірма кеудешесінен Quasicimex eilapinastes қазба жәндігі табылды. Бес митохондриялық және ядролық гендердің молекулалық талдауы 100-ден астам түрді қамтитын Cimicidae тобының клада құрайтынын көрсетті. Primicimicinae – барлық басқа қазіргі кезде тіршілік ететін түрлерді қамтитын кладаның туысы. Қазбаларды пайдаланып жасалған талдау, алғашқы Cimicidae эволюциясының шамамен 115 млн жыл бұрын, бор дәуірінде болғанын көрсетеді. Жартастар шамамен 50 миллион жылдан кейін пайда болғанда, паразиттер мезгілсіз қоныс ауысырып, содан бері жартастар мен құстармен қоректене бастады. Бұл топ үш рет адамдарға қоныстанды. Cimex туысы полифилетикалық болып көрінеді. Афроцимициналар, Гематосифониналар, Латроцимициналар талдауға енбеді.