Кіріспе

Сүтқоректілер түрі, Ирандағы ауыл.

Маркхор (Capra falconeri) – Оңтүстік Азия мен Орталық Азияға тән ірі жабайы ешкі (Capra) түрі, негізінен Пәкістан, Үндістан, Қарақорым қатары, Ауғанстанның бір бөлігі және Гималай тауларында кездеседі. 2015 жылдан бері IUCN Қызыл тізімінде "Қауіп төніп тұрған" деп тіркелген. "Маркхор" (مارخور) сөзі "жылан жегіш" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз пашту және классикалық парсы тілдерінен келген, ол маркхордың жыландарды белсенді түрде өлтіріп жейтіні туралы ежелгі сенімге сілтеме жасайды. Бұл аймақтық миф еркек маркхордың мүйіздерінің "жыланға ұқсас" пішінінен туындаған болуы мүмкін, олар жылан сияқты иіліп, бұрылады, бұл ежелгі адамдарды оларды жыландармен байланыстыруға әкеп соққан.

Сипаттама

Маркхорлар иық бойымен 1,65-2,2 метрге жетеді, салмағы 80-110 кг аралығында болады. Түсі күміс сұрдан ашық қоңырға дейін, тіпті қараға дейін өзгереді, жазда жұмсақ және қысқа, ал қыста ұзын және тығыз болады. Төменгі аяқтарының жүні қара және ақ түсті. Маркхорлар жыныстық ерекшеліктері айқын, еркектерінің иегінде, мойнында, кеудесінде және артқы аяқтарында ұзын жүні болады. Екі жынысының да мүйізі тығыз бұралып, пробко тәрізді болады, мүйіздер басында бірігіп, ұшқа қарай кеңейеді. Еркектердің мүйізі 1,6 метрге дейін, ал аналықтардың мүйізі 0,8 метрге дейін жетеді. Еркек маркхорлардың иісі үй ешкісінен де күштірек.

Мінез-құлық және экология

Мархорлар таулы жерге бейімделген және теңіз деңгейінен аралықта кездеседі. Олар көбінесе емен (Quercus ilex), балқарағай (Pinus gerardiana) және жусан (Juniperus macropoda) сияқты бұталы ормандарда мекендейді.

Жыртқыш жануарлар

Еуразиялық рысь (Lynx lynx), қар барысы (Panthera uncia), Гималай қасқыры (Canis lupus chanco) және қоңыр аю (Ursus arctos) – маркхордың негізгі жыртқыштары. Алтын бүркіт (Aquila chrysaetos) жас маркхорларды жеміріп отырады деген хабар бар. Маркхорлар жақын жердегі жыртқыштарды анықтау үшін өткір көру қабілетіне және күшті иіс сезуге ие. Маркхорлар қоршаған ортасын жақсы сезеді және үнемі сақ болады; ашық жерлерде, олар жыртқыштарды жылдам көріп, қашып кетеді.

Таксономия

Aegoceros (Capra) Falconeri – 1839 жылы Иоганн Андреас Вагнер Һималайдың Үнді бөлігінен алынған аналық нұсқасына сүйене отырып ұсынған ғылыми атау. Көптеген түршелер танылған, көбінесе мүйіздің пішініне сүйене отырып, бірақ бұл бір тау тізбегіндегі бір популяция ішінде де қатты өзгеріп отыруы мүмкін екені дәлелденді. Астор маркхоры немесе Астор маркхор (C. f. falconeri)
Бұхара маркхоры (C. f. heptneri)
Кабул маркхоры (C. f. megaceros)
Кашмир маркхоры (C. f. cashmiriensis)
Сүлеймен маркхоры (C. f. jerdoni)

Астор маркхор

Астор маркхорының мүйіздері ірі, жазық, кең тармақталған, сосын жартылай бұрылып тік өседі. Ол Capra falconeri cashmiriensis немесе Pir Panjal markhor-мен бірдей, оның мүйіздері ауыр, жазық және кюветниктей иілген. Астор маркхоры көбею маусымынан тыс уақытта жыныстық айырмашылыққа бейім, себебі әртүрлі механизмдер бар. Әйелдер көбінесе азығы аз жартастарда, ал еркектер азығы көп жерлерде шоғырланады. Ауғанстан ішінде Астор маркхоры шығыстағы Лағман мен Нуристанның биік таулы муссондық ормандарында кездеседі. Үндістанда бұл түрдің таралу аймағы Оңтүстік-Батыс Джамму мен Кашмирдегі Пир-Панджал тауларымен шектеледі. Бұл аймақта Астор маркхорының популяциясы Банихал өткелінен шығысқа қарай (Ченаб өзенінен 50 км қашықтықта) басталып, Джамму-Сринагар тас жолы арқылы батысқа қарай Пәкістанмен шекараға дейін таралған. Жақындағы зерттеулер оның Лимбер және Лачипора өзендерінің суайдындары мен Джелум аңғарының ормандық бөлігінде, сондай-ақ Сринагардың оңтүстігіндегі Шупиян аймағында әлі де кездесетінін көрсетеді. Пәкістанда Астор маркхоры Инд және оның салаларымен, сондай-ақ Кунар (Читрал) өзені мен оның салаларымен шектеледі. Инд өзенінің бойында ол Жалкоттан (Кохистан ауданы) бастап, Балтистанның Тунгас ауылына дейін екі жағалауда да қоныстанады, ал батыс шегі Гилгит өзені бойындағы Гакуч, Хундза өзені бойындағы Чалт және Астор өзені бойындағы Паришинг аңғары болып табылады. Ясин аңғарының (Гилгит ауданы) оң жағында да кездесетіні айтылған, бірақ бұл әлі расталмаған. Жарқын мүйізді маркхор Читрал және Ауғанстанмен шекаралас аймақтарда да кездеседі, ол Кунар өзені бойындағы (Читрал ауданы) бірнеше аңғарларда қоныстанады, батыс жағалаудағы Арандудан және шығыс жағалаудағы Дроштан бастап, Лутхо өзені бойындағы Шогхорға және Мастуж өзені бойындағы Барениске дейін созылады. Қазіргі уақытта ең ірі популяция Пәкістанның Читрал ұлттық паркінде орналасқан. (Capra falconeri heptneri) бұрын Түркменстаннан Тәжікстанға дейін созылған Жоғарғы Аму-Дарья және Пянж өзендерінің солтүстік жағалауындағы таулардың көп бөлігінде мекендеген, қазір тек екі-үш шашыраңқы популяция қалған, олардың таралу аймағы күрт қысқарған. Ол Тәжікстанның Куляб маңындағы Төменгі Пянж және Вахш өзендері арасындағы аймақпен (шамамен), сондай-ақ Өзбекстан мен Түркменстанның Кугитангтау жотасында (шамамен) шектеледі. Бұл түрдің Ауғанстанның солтүстігіндегі Дарваз түбегінде, Тәжікстанмен шекараға жақын жерде кездесуі мүмкін. 1979 жылға дейін бұл түр туралы немесе оның Ауғанстандағы таралуы туралы ештеңе белгілі болған жоқ, содан бері Ауғанстанда жаңа мәліметтер алынбады. Чарльз Дарвин қазіргі ешкілердің маркхор мен жабайы ешкілердің будандасуынан пайда болғанын болжаған. Маркхордың үй ешкілерімен будандасқандығының дәлелдері табылды. Бір зерттеуде талдауға алынған тұтқынға алынған маркхорлардың 35,7% -ы (үш түрлі зоопарктардан алынған) үй ешкілерінің митохондриялық ДНҚ-сына ие болды. Басқа авторлар маркхордың мүйіздерінде алдыңғы тіс болмауына байланысты, олардың ұқсас мүйіздеріне сүйене отырып, кейбір египеттік ешкі тұқымдарының ата-бабасы болуы мүмкін деп болжады. Ладакх пен Тибеттің Чантанги үй ешкісі маркхордан шыққан болуы мүмкін. Сицилияның Girgentana ешкісі, Ирландияның Bilberry ешкісі де маркхордан өсірілген деп есептеледі. Уэльстің Ұлы Орме әктас бас тарындағы 200-ге жуық Кашмир жабайы үйіргі королева Викторияға тиесілі Уиндзор Ұлы саябағындағы үйірден шыққан. Маркхор мен үй ешкілерінен алынған фекальдық үлгілер екі түрдің арасында азық үшін күшті бәсекелестік бар екенін көрсетеді. Өсімдіктер арасындағы азық үшін бәсеке Гималай-Каркорам-Хиндукуш тауларындағы жем-шөптің өнімділігін айтарлықтай төмендеткеніне сенімді. Үй жануарлары жабайы өсімдікпен қоректенетін жануарларға қарағанда артықшылыққа ие, өйткені олардың тығыздығы бәсекелестерін ең жақсы жайылымдардан ығыстырады, ал жем-шөптің жетіспеуі әйелдердің өнімділігіне кері әсер етеді.

Қауіптер

Көптеген елдерде жануарлар дүниесін басқарушылар үшін жануарлардың етін табу немесе жануарлар дүниесінің бөліктерімен сауда жасау мәселесі күшейіп келеді. Браконьерлік, оның тікелей және жанама әсерлері – алаңдату, қашу қашықтығының ұзаруы және тиімді мекендеу ортасының көлемінің азаюы – маркхор популяцияларының өмір сүруіне ең үлкен қауіп төндіретін фактор болып табылады. Браконьерлердің басты түрлері – жергілікті тұрғындар, мемлекеттік шекара күзетшілері (әдетте жергілікті аңшылық жетекшілерінің көмегімен) және шекараны заңсыз кесіп өтетін Ауғанстан азаматтары. Браконьерлік популяцияны шағын, оқшауланған топтарға бөліп, қалған топтардың жойылу қаупіне ұшырауына себеп болады.

Аң аулау

Британдық Үндістанда маркхорды ең қиын аң аулау нысандарының бірі деп есептеген, себебі оларды биік, таулы жерлерде іздеу және қуу қауіпті болған. Артур Бринкман "Кашмирдегі мылтық" еңбегінде: "Жақсы жүре алатын адам бұзау немесе маркхор атудан артық жақсы спорт түрін тілемейді" деп жазған. Эллиот Рузвельт 1881 жылы екі маркхорды атып түсіргенін айтқан, біріншісі 8 шілдеде, екіншісі 1 тамызда. Ауғанстанда маркхорды аулау заңсыз болғанымен, олар дәстүрлі түрде Нуристан және Лагман провинцияларында ауланып келген, және Ауғанстандағы соғыс кезінде бұл жағдай нашарлауы мүмкін. Пакистанда маркхорды аулау – қорғау шараларының бір бөлігі ретінде заңды: Пакистан үкіметінен қымбат аң аулау лицензияларын алуға болады, олар көбеюге жарамсыз ескі маркхорларды аулауға рұқсат береді. Үндістанда маркхорды аулауға тыйым салынған, бірақ оларды еті үшін және емдік қасиеттері бар саналатын мүйіздері үшін браконьерлікпен аулайды. Маркхор Техастағы жеке аң аулау шаруашылықтарына сәтті бейімделген. Дегенмен, аудад, қара қаз, нилгай, ибекс және ос бұғыларынан өзгеше, маркхор Техаста жеткілікті мөлшерде босап, еркін жабайы популяция құра алмады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы қазіргі таңда маркхорды жақын қатерлі түр ретінде жіктейді, себебі оның салыстырмалы түрде аз популяциясы бар (2013 жылғы бағалау бойынша шамамен 5800 жеке тұлға), жалпы популяцияның күрт төмендеуі күтілмейді және популяция деңгейін сақтау үшін үздіксіз қорғау жұмыстарына тәуелді. Бұл жануар 1976 жылы Дүниежүзілік табиғат қорының монеталар жинағында бейнеленген 72 жануардың бірі болды. Маркхор қуыршақтары ауған қуыршақ қойылымдарында, "буз-баз" деп аталатындарында қолданылады. Маркхор туралы "Аллаяр және Мархор туралы аңыз" атты пакистандық компьютерлік анимациялық фильмде де айтылған.

Этимология

Атауы парсы тілінен шыққан деп саналады — mâr (مار, "жылан") және khor (خوردن, "жейтін") қосылған түрі, бұл жануардың жыландарды өлтіру қабілетін көрсетеді немесе оның бұралаған мүйіздері, белгілі бір дәрежеде жыланның оралуын еске салады.