Кіріспе

Оңтүстік Африкалық белсенді және саясаткер (1947 жылы туған)

Мампела Алетта Рамфеле (туған 28 желтоқсан 1947 жылы) – Оңтүстік Африка саясаткері, апартеидке қарсы күрескер, дәрігер және кәсіпкер. Ол апартеидке қарсы күрескер Стив Биконың серігі болды, олардан екі бала дүниеге келді. Кейптаун университетінің бұрынғы вице-канцлері және Әлемдік банктың бұрынғы басқарушы директоры қызметтерін атқарды. Рамфеле 2013 жылдың ақпан айында Agang South Africa саяси партиясын құрды, бірақ 2014 жылдың шілдесінде саясаттан шықты. 2018 жылдан бері Рим клубының тең төрағасы болып табылады.

Ерте өмір

Мопеди ұлтынан шыққан Рамфеле Солтүстік Трансваалдың (қазіргі Лимпопо) Бохум ауданында дүниеге келді. Ол 1966 жылы Сетотоловолене орта мектебін бітіріп, Солтүстік университетінде медициналық дайындық курстарына қабылданды. Оның анасы Рангато Рахаб, әкесі Пици Елифаз Рамфеле бастауыш мектеп мұғалімдері болған. 1944 жылы оның әкесі Стефанус Хофмайер мектебінің директоры болып тағайындалды. Рамфеле үш айлық шағында ауыр жөтелге шалдықты. Жергілікті шіркеу пасторының әйелі, Домини Лукас ван дер Мерве анасына медициналық кеңес берді және науқас баланың өмірін сақтап қалған дәрі-дәрмектерді сатып алды. 1955 жылы Рамфеле африканер шіркеуінің расистік пасторы мен Кранспоорт ауылының халқы арасындағы қақтығысты көрді. Бұл оның саяси жағынан оянуына себеп болды.

Білім

Рэмпхеле Г. Х. Франц орта мектебінде оқыды, бірақ 1962 жылдың қаңтар айында Бетесда мұғалімдер колледжі құрамындағы Бетесда қалыпты мектебіне – пансионға кетті. 1964 жылы ол Сетотоловане орта мектебіне түсіп, атырды. 1966 жылы мектепті бітірген соң, 1967 жылы Солтүстік университетінде медицинаға дайындық курстарына қабылданды. 1968 жылы ол Натал университетінің медицина мектебіне қабылданды, ол кезде қара нәсілді студенттерге үкіметтен алдын ала рұқсатсыз оқуға рұқсат беретін жалғыз оқу орны болды. Оның қаражатының жеткіліксіздігі салдарынан Натал медицина мектебіне (қазіргі Нельсон Ролилахала Мандела медицина мектебі) бару үшін қарыз алуға мәжбүр болды. Рэмпхеле 1968 жылы Оңтүстік Африка еврей әйелдер қауымдастығының стипендиясын және сэр Эрнест Оппенгеймер стипендиясын жеңіп алды, ол медицина мектебінде оқыған жылдарында жылына шамамен 150 ранд құнды болды. Рэмпхеле Натал университетінен медицина бакалавры және хирургия бакалавры (MBChB) дипломын, Оңтүстік Африка университетінен әкімшілік саласы бойынша BComm дәрежесін, ал Витватерсранд университетінен тропикалық денсаулық және гигиена, сондай-ақ халық денсаулығы салалары бойынша дипломдар алды. 1991 жылы Кейптаун университетінен әлеуметтік антропология бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды. Рэмпхеле сонымен қатар бірнеше кітаптың авторы және редакторы.

Белсенділік

Университетте оқып жүрген кезінде Рэмпхеле студенттік саясатқа және апартеидке қарсы күреске белсенді түрде қатысты, Қара саналылық қозғалысының (ҚСҚ) негізін қалаушылардың бірі болды. ҚСҚ мүшесі ретінде ол қоғамдық даму бағдарламаларын ұйымдастыру және іске асыру ісіне тікелей қатысты. Бико мен Рэмпхеленің 1974 жылы туған Лерато Бико және 1978 жылы туған Хлумело Бико есімді екі баласы болды. Лерато екі айлық шаласында қаушатыратын пневмониядан көз жұмды. Ұлдары Хлумело Бико Бико қайтыс болғаннан кейін дүниеге келді. Рэмпхеле және оның ұлы кейіннен Circle Group холдингінде отбасылық инвестициялар бойынша жұмыс істеді. Рэмпхеле Оңтүстік Африка студенттері ұйымы (ОАСҰ) жұмысына қатысты, ол ағылшын тілді ақ студенттер оқитын Оңтүстік Африка студенттерінің ұлттық одағынан (ОАСҰО) бөлініп шыққан. ОАСҰО-ның құрамында ақ және қара студенттер тең мүшелік құқығына ие болды. ОАСҰ 1969 жылы Стив Биконың жетекшілігімен құрылды. 1970 жылдан бастап Рэмпхеле Бико, Барни Питиана және Медициналық мектептің басқа да студент-белсенділерімен бірге саяси күреске белсенді түрде тартылды. Ол жергілікті ОАСҰ бөлімшесінің төрағасы болып сайланды. Рэмпхеле 1972 жылы медицина мамандығы бойынша біліктілігін алды. Медициналық тәжірибесін Дурбан қаласындағы Король Эдуард VIII ауруханасында бастап, кейін Порт-Элизаветадағы Ливингстон ауруханасына ауысты. 1974 жылы Рэмпхеле тыйым салынған әдебиеттерді иеленгені үшін Коммунизмді жою туралы заң бойынша айыпталды. 1975 жылы ол Король Уильямс қаласынан тыс, Зиньока ауылында Zanempilo Community Health Care Centre-ді құрды. Бұл Оңтүстік Африкада мемлекеттік секторден тыс алғашқы медициналық көмек көрсету жобаларының бірі болды. Осы кезеңде ол Шығыс Кейп филиалының «Қара қауымдастығының денсаулық сақтау бағдарламасының» басқарушысы қызметін атқарды. Шығыс Кейп аймағын аралап, халықты қоғамдық жобаларға қатысуға шақырып, ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді. Медициналық міндеттерін атқарумен қатар, Бикоға тыйым салынған кезде Рэмпхеле Шығыс Кейптегі Қара қауым бағдарламаларының (ҚҚБ) директоры болды. 1976 жылдың тамызында Рэмпхеле Терроризм туралы заңтың 10-бабы бойынша ұсталды, бұл жаңа қабылданған заң бойынша ұсталған алғашқы адамдардың бірі болды. 1977 жылдың сәуір айында Рэмпхелеге тыйым салу туралы бұйрық шығарылып, ол 1984 жылға дейін Солтүстік Трансваальдегі Цзанеен қаласына жер аударылды. Жергілікті шіркеудің өкілі оны Тикейлин ауылындағы екі африкалық монахтың үйінде тұруға көмектесті. Кейіннен ол Цзанеенге жақын Лениенье қалашығында өз үйін салғанымен, полиция бақылауында болды. Цзанеенде тұрған кезінде Рэмпхеле ҚҚБ-нің қаржылық көмегімен Isutheng Community Health Program бағдарламасын құрды. Бұл қор жергілікті әйелдерді күштендіруге және оларға көкөніс бақтарын өсіруге көмектесуге бағытталды. Цзанеенде тұрған кезінде Рэмпхеле күнделікті өмірден қашу үшін жасырын сапарлар жасады, сондай-ақ Прогрессивті партияның депутаты Хелен Сузманнан да қонақ күтті. Сузман Рэмпхелеге шетелге сапар шеккен кезде паспорт алуға көмектесті. Рэмпхеленің үйіне англикан шіркеуінің дін қызметкері Тимоти Стэнтон да келіп, онымен бірге қасиетті Евхаристия рәсімін өткізді. 1983 жылы ол 1975 жылы тіркелген ЮНИСА (Оңтүстік Африка университеті) арқылы BComm дәрежесін аяқтады. Сонымен қатар ол Витватерсранд университетінде тропикалық гигиена және қоғамдық денсаулық саласы бойынша дипломдарды бітірді. Бұл үшін Рэмпхеле Йоханнесбургке бару үшін арнайы рұқсат алуға тиіс болды, ол келгеннен және кеткеннен кейін Джон Ворстер скверіндегі полиция бөлімшесіне тіркелуге міндетті болды. 1984 жылы Рэмпхеле Лениеньеден Порт-Элизаветаға кетіп, Ливингстон ауруханасында жұмысқа орналасты. Алайда ол Кейптаун университетінің (КУ) экономика профессоры Фрэнсис Уилсонның ұсынысымен жұмыс істеу үшін КУ-ға ауысты. Ол Оңтүстік Африка еңбек және даму зерттеу бөлімінде (ОАДЗБ) ғылыми қызметкер ретінде жұмыс істеді.

Мансап

Рэмпхеле 1986 жылы Кейптаун университетіне ғылыми қызметкер болып қабылданды және 1991 жылы университет вице-канцлерінің орынбасары болып тағайындалды. 1996 жылдың қыркүйегінде ол университет вице-канцлері лауазымына тағайындалды, соның арқасында Оңтүстік Африка университетінде осындай қызметке ие болған алғашқы қара нәсілді әйел атанды. Оның басқарушылық міндеттерінің бірі – университеттің Тең мүмкіндіктер саясаты портфеліне жетекшілік ету болды, мақсаты – мекеменің мәдениетін өзгерту. 1994 жылы Рэмпхеле АҚШ-тың Массачусетс штатындағы Кембридж қаласында орналасқан Гарвард университетінің Кеннеди атындағы Үкімет мектебінде қонақ ғалым болып жұмыс істеді. 2000 жылы Рэмпхеле Дүниежүзілік банктың төрт басқарушы директорының бірі болды, ал 2018 жылы Рим клубының тең төрағасы болып сайланды.

Саясат

2013 жылы Рамфеле Оңтүстік Африка саясатына қызығушылық танытып, «Gold Fields» компаниясының төрағасы лауазымынан қанағаттанды. Кейбір сыншылар Рамфеленің саяси науқанында Стив Биконың мұрасын пайдалануын сынға алды. 2014 жылдың 28 қаңтарында Рамфеле Демократиялық Альянстың 2014 жылғы жалпы сайлауда президенттік кандидаттығына шақыруын қабылдады. 2014 жылдың 31 қаңтарында Рамфеле Демократиялық Альянс партиясына мүше болып кірмейтінін және «Оңтүстік Африканың Аганг» партиясының лидері болатынын мәлімдеді, бұл жағдай жаңжал тудырды. 2014 жылдың 2 ақпанында Хелен Зилл Рамфеленің Демократиялық Альянстың президенттік кандидаттығына түру туралы келісімінен бас тартқанын айтты. Кейін Рамфеле шешімінен бас тартқаны үшін өтініш айтып, жағдайдың уақыты келмегенін, себебі реакция көрсеткен адамдардың нәсілдік негіздегі партиялық саясаттан арыла алмайтыны көрінді деді. «Аганг Оңтүстік Африка» Оңтүстік Африка Ұлттық Ассамблеясында екі орын жеңіп алды. Партия ішіндегі қақтығыстардан кейін Рамфеле 2014 жылдың 8 шілдесінде саясаттан кетуін жариялады.