Робин аралы: Азаттық пен тарихтың куәсі

Кіріспе

Оңтүстік Африканың Батыс Кейп провинциясындағы Табл-Бей шығанағындағы аралдағы түрме.

Саяси белсенді және заңгер Нельсон Мандела апартеид режимінің құлауына және толыққанды, көпұлтты демократия орнатылуына дейін 27 жылдық түрме жазасының 18 жылын осы аралда өткізді. Кейіннен ол Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды және 1994 жылы Оңтүстік Африка Республикасының президенті болып сайланды, елдің алғашқы қара нәсілді президенті атанды және 1994 жылдан 1999 жылға дейін бір мерзім қызмет етті. Бұдан өзге, түрмеге қамалғандардың көп бөлігі саяси себептермен ұсталған. 1990-шы жылдардың соңынан бері Роббен аралының Манделадан басқа тағы екі бұрынғы тұтқыны президенттікке сайланды: Кгалема Мотанте (2008–2009) және Джейкоб Зума (2009–2018). Роббен аралы – Оңтүстік Африканың ұлттық мұрасы және ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген.

Тарих

Табель шығанағының кіреберісінде, Кейптаундан 11 км қашықтықта орналасқан бұл аралды Бартоломеу Диастың 1488 жылы ашқандығы мәлім. Көп жылдар бойы португал теңізшілері, кейін ағылшын және голланд теңізшілері оны жанармай құю бекеті ретінде пайдаланды. Аралдың қазіргі атауы голланд тілінде «морж аралы» дегенді білдіреді. 1654 жылы голланд қоныс аударушылары Роббен аралына барлық едік қойларын және бірнеше қошқарларын орналастырды, ал ер адамдар үлкен сарай мен паналау құрылысын салды. Оқшаулау материктегі жабайы жануарлардан жақсы қорғаныш ұсынды. Қоныс аударушылар морж терілерін жинап, май қайнатып, қоныстың қажеттіліктерін қамтамасыз етті. 17 ғасырдың соңынан бастап Роббен аралы негізінен саяси тұтқындарды қамауға пайдаланылды. Голланд қоныс аударушылары Роббен аралын алғаш рет түрме ретінде қолданды. Аралдағы алғашқы тұтқын, шамамен, 17 ғасырдың ортасында Аутшумато болды. Оның алғашқы тұрақты тұрғындары Голландияның басқа колонияларынан, соның ішінде Голландияның Шығыс Үндістан колониясынан тұтқындалған саяси көшбасшылар мен құл кемесі «Меермин»дегі бүлік басшысы болды. 1781 жылы Төртінші ағылшын-голланд соғысында британдық Корольдік теңіз флоты Салданха шығанағындағы шайқаста бірнеше голландтық шығыс индиялық кемелерін басып алғаннан кейін, британдық әскери кемелерді қарсы алуға қайық аттанды. Бортында «Тернат және Тидор патшалары және олардың әулеттерінің ханзадалары» болды. Голландтар оларды бұрын «Робин аралында» ұстаған, бірақ кейін Салданха шығанағына көшірген. 1806 жылы шотландтық кит аулаушы Джон Мюррей аралдың солтүстік-шығыс жағалауындағы қорғалған шығанақта кит аулау стансасын ашты, ол кейін Мюррей шығанағы деп аталды. Бұл 1939-40 жылдары салынған Мюррей шығанағы портының орнына жақын болды. 1819 жылы Грехамстаундағы бесінші Ксоса соғысындағы көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін британдық отаршыл үкіметі африкалық көшбасшы Маканда Нкселені аралда өмір бойына түрмеге жапты. Ол түрмеден қашқаннан кейін Табель шығанағының жағалауында суға батып қайтыс болды. Арал сонымен қатар мәйектілер колониясы және жануарларды карантинге алу стансасы ретінде де пайдаланылды. 1845 жылдан бастап, Хемель-ен-Ардедегі (көк және жер) мәйектілер колониясы жарамсыз деп табылғаннан кейін, Каледонның жанындағы мәйектілер колониясынан Роббен аралына көшірілді. Бастапқыда бұл ерікті түрде жасалды, ал мәйектілер ауруымен ауырғандар қаласа, аралдан кетуге құқылы болды. 1891 жылдың сәуір айында мәйектілерді орналастыру үшін 11 жаңа ғимараттың іргетасы салынды. 1892 жылдың мамырында мәйектілерге қарсы күрес туралы заң қабылданғаннан кейін, енді ерікті түрде қабылдау мүмкін болмады және мәйектілердің қозғалысы шектелді. Дәрігерлер мен ғалымдар ауруды толық түсінбеді және оның басқа адамдарға жұғуын болдырмаудың жалғыз жолы – оқшаулау деп ойлады. 1892 жылға дейін Роббен аралына жылына орташа есеппен 25 мәйектілер қабылданса, 1892 жылы бұл көрсеткіш 338-ге, ал 1893 жылы тағы 250 адам қабылданды. Саяси тұтқындарға арналған қатаң күзетілетін түрме 1991 жылы жабылды. Ал, бес жылдан кейін қылмыстық тұтқындарға арналған орташа күзетілетін түрме де жабылды. Апартеид режимі аяқталғаннан кейін арал танымал туристік орынға айналды. Оны Роббен аралы мұражайы (RIM) басқарады, ол осы орынды тірі мұражай ретінде ұстап тұрады. 1999 жылы арал Оңтүстік Африканың саяси тарихы мен демократиялық қоғамның дамуына қосқан үлесі үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Жыл сайын мыңдаған туристер Кейптаун қаласындағы Виктория және Альфред су айдынынан пароммен аралға барып, оның бұрынғы түрмесін аралайды. Көптеген экскурсоводтар – бұрынғы тұтқындар. Аралдың барлық жері Оңтүстік Африка мемлекетіне тиесілі, тек аралдағы шіркеу ғана ерекшелік. Әкімшілік тұрғысынан Роббен аралы Кейптаун қаласының бір бөлігі болып табылады. Ауа райына байланысты жыл бойы ашық.

Located at the entrance to Table Bay, 11 km from Cape Town, this island, was discovered by Bartolomeu Dias in 1488 and, for many years, it was used by Portuguese navigators, later by English and Dutch as a refueling station. Its current name means "seal island", in Dutch. In 1654, the settlers of the Dutch Cape Colony placed all of their ewes and a few rams on Robben Island, and the men built a large shed and a shelter. The isolation offered better protection against wild animals than on the mainland. The settlers also collected seal skins and boiled oil to supply the needs of the settlement. Since the end of the 17th century, Robben Island has been used for the incarceration of chiefly political prisoners. The Dutch settlers were the first to use Robben Island as a prison. The island's first prisoner was probably Autshumato in the mid 17th century. Among its early permanent inhabitants were political leaders imprisoned from other Dutch colonies, including the Dutch East Indies, and the leader of the mutiny on the slave ship Meermin. After the British Royal Navy captured several Dutch East Indiamen at the battle of Saldanha Bay in the Fourth Anglo Dutch War in 1781, a boat rowed out to meet the British warships. On board were the "kings of Ternate and Tidore, and the princes of the respective families". The Dutch had long held them on "Isle Robin", but then had moved them to Saldanha Bay. In 1806, the Scottish whaler John Murray opened a whaling station at a sheltered bay on the north eastern shore of the island, which became known as Murray's Bay. It was adjacent to the site of the present day harbour named Murray's Bay Harbour, which was constructed in 1939–40. After a failed uprising at Grahamstown in 1819, the fifth of the Xhosa Wars, the British colonial government sentenced African leader Makanda Nxele to life imprisonment on the island. He drowned on the shores of Table Bay after escaping the prison. The island was also used as a leper colony and animal quarantine station. Starting in 1845, lepers from the Hemel en Aarde (heaven and earth) leper colony near Caledon were moved to Robben Island when Hemel en Aarde was found unsuitable as a leper colony. Initially, this was done on a voluntary basis, and the lepers were free to leave the island if they so wished. In April 1891, the cornerstones for 11 new buildings to house lepers were laid. After passage of the Leprosy Repression Act in May 1892, admission was no longer voluntary, and the movement of the lepers was restricted. Doctors and scientists did not understand the disease and thought that isolation was the only way to prevent other people from contracting it. Prior to 1892, an average of about 25 lepers a year were admitted to Robben Island, but in 1892 that number rose to 338, and a further 250 were admitted in 1893. The maximum security prison for political prisoners closed in 1991. The medium security prison for criminal prisoners was closed five years later. With the end of apartheid, the island has become a popular tourist destination. It is managed by Robben Island Museum (RIM); which operates the site as a living museum. In 1999, the island was declared a World Heritage Site for its importance to South Africa's political history and development of a democratic society. Every year, thousands of visitors take the ferry from the Victoria & Alfred Waterfront in Cape Town for tours of the island and its former prison. Many of the guides are former prisoners. All land on the island is owned by the nation of South Africa, with the exception of the island church. Administratively, Robben Island is a suburb of the City of Cape Town. It is open all year around, weather permitting.

Аралға кіру

Роббен аралына Кейптаун қаласының су жағалауынан жүзететін экскурсиялар арқылы баруға болады. Экскурсиялар күніне үш рет ұйымдастырылады және шамамен 3,5 сағатқа созылады. Олар аралға және аралдан қайтуға арналған паром саяхатын, сондай-ақ Роббен аралы мұражайының құрамына кіретін аралдағы тарихи орындарды аралауды қамтиды. Оларға арал зираты, қолданыстан шыққан әк тас карьері, Роберт Собуке үйі, Блюстоун карьері, әскер және теңіз күштерінің бекіністері, және жоғары қауіпсіздік шараларымен қамтылған түрме кіреді. Нельсон Манделаның жеке бөлмесі көрсетіледі.

Теңіздегі қауіп

Теңіз кемелері Роббен аралы мен жақын маңдағы Кит тасына жақын жерде жүзу кезінде ерекше сақ болу керек (ол су бетіне шықпайды), себебі олар кеме қатынасына қауіп төндіреді. Аралдың жағасындағы рифтер мен тік жарлы жағалауды Атлантика мұхитының үнемі соққылы толқындары қоршап тұр. Қақтығысқан кемелер тастарға шағылысып, күшті толқындардың әсерінен тез ыдырайды. Арал маңында барлығы 31 кеме апатқа ұшырағаны белгілі. Роббен аралы мен оның төңірегіндегі теңіз апаттарының ішінде 17 ғасырдағы Голландияның Шығыс Үндістан компаниясына тиесілі кемелер, "Yeanger van Horne" (1611), "Shaapejacht" (1660) және "Dageraad" (1694) бар. Кейінгі 19 ғасырдағы апаттарда бірнеше британдық бригтер, оның ішінде "Gondolier" (1836) және АҚШ клипері "A. H. Stevens" (1866) болды. 1901 жылы почталық булы кеме "SS Tantallon Castle" Кейптауннан шыққаннан кейін густой тұман ішінде Роббен аралынан алшақ жартастарға соқты. Аралдан дабыл оқтары атылғаннан кейін, жақын маңдағы кемелер құтқаруға ұмтылды. Кемедегі 120 жолаушы мен экипаж қажырлы толқындардың әсерінен ыдырап кетер алдында эвакуацияланды. 20 ғасырда тағы 17 кеме апатқа ұшырады, олардың ішінде британдық, испандық, норвегиялық және тайваньдық кемелер де бар.

Роббен аралы маяк

Роббен аралы мен оның жақын маңдағы суларының теңіз қауіптілігіне байланысты, 1650 жылдары Кейптаундағы алғашқы голландтық колониялық әкімші Ян ван Рибек, түнде аралдың ең биік нүктесі (қазіргі Минто төбесі) От төбесінде үлкен от жағуды бұйырды. Бұл VOC кемелеріне аралға жақындап келе жатқандарын ескерту үшін жасалды. 1865 жылы Минто төбесінде Роббен аралы маяғы құрылысы аяқталды. Шамшыраның үйі орналасқан цилиндр тәрізді қабырғалы мұнараның биіктігі жоғары, жоғарғы жағында фонарь галереясы бар. 1938 жылы шам электр қуатымен жабдықталды. Маяк айналмалы шамның орнына жыпылықтайтын фонарьды қолданады; ол әр жеті секунд сайын 5 секундқа жарық береді. 46 000 кандела сәулесі алысқа көрінеді, Тауыл шығанағынан ақ жарық шашып тұрады. Екінші қызыл жарық оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай жүретін кемелерге бағыт беруге көмектеседі.

Жабайы табиғат және табиғатты қорғау

Голландиялықтар 1652 жылы бұл аймаққа келгенде, аралда ірі жануарлардың ішінде тек теңіз түлкілері мен құстар, негізінен пингвиндер ғана болды. 1654 жылы қоныс аударғандар кемелер өткенде ет беру үшін аралға қояндарды жіберді. Аралдағы африкалық пингвиндердің алғашқы колониясы 1800 жылға дейін толығымен қырылды. Бірақ 1983 жылдан бері жаңа колония құрылды және қазіргі арал бұл түр үшін маңызды көбейетін орынға айналды. Колония 2004 жылы шамамен 16 000 жеке тұлғаға дейін өсті, содан кейін тағы да азая бастады. 2015 жылға қарай бұл азаю үздірілмей жалғасып келеді (колонияның саны шамамен 3 000 жеке тұлғаға дейін). Мұндай құлдырау Африканың басқа да пингвин колонияларының көп бөлігінде байқалды. Оның себептері әлі толыққанды анықталмаған және колониялар арасында әртүрлі болуы мүмкін, бірақ Роббен аралында балық аулау арқылы тамақ көзінің (сардина мен анчоус) азаюымен байланысты болуы мүмкін. Табиғи ортада оңай көрінетін пингвиндер танымал туристік орынға айналды. 1958 жылы Оңтүстік Африка Әскери-теңіз күштерінің офицері, лейтенант Питер Клерк аралға түрлі жануарларды әкелді. Аралда бала кезінен өмір сүрген оның ұлы Майкл Клерк жазған мақаланың келесі бөлігі жергілікті фаунаны сипаттайды:

21-ші ғасырдың басында қоян популяциясы шамамен 25 000-ға жетті, олар басқа түрлерге қауіп төндіретін инвазивті түрге айналды. Адамдар қояндардың санын азайту үшін оларды аулап, қырып жатыр.

Климаттың өзгеруі

2022 жылы IPCC-нің алтыншы бағалау есебінде Роббен аралы ғасыр соңына дейін су тасқыны мен жағалау эрозиясының қауіп төндіруі мүмкін африкалық мәдени орындар тізіміне енгізілді, бірақ бұл тек климаттың өзгеруі RCP 8.5 сценарийі бойынша жүрсе ғана мүмкін. RCP 8.5 – бұл 4°C-тан жоғары жылынумен байланысты, парниктік газдар эмиссиясының жоғары және үздіксіз өсіп келе жатқан сценарийі, бірақ қазіргі таңда бұл сценарий аса ықтимал деп есептелмейді. Басқа, сенімдірек сценарийлер төменгі жылыну деңгейлеріне және, демек, теңіз деңгейінің аз өсуіне алып келеді: алайда, барлық сценарийлер бойынша теңіз деңгейі шамамен 10 000 жыл бойы көтерілуді жалғастырады. Тіпті жылыну 1,5°C-қа дейін шектелсе де, жаһандық теңіз деңгейінің көтерілуі 2000 жылдан кейін (ал жылыну деңгейі жоғарырақ болса, одан да көп) күтілуде, нәтижесінде, RCP 8.5 сценарийі бойынша (~ белгілі бір диапазонмен) 2100 жылғы теңіз деңгейінің көрсеткіштері 4000 жылға дейін басып өтеді.