Кіріспе

Оңтүстік Африка саясаткері (1910–2001)
Оңтүстік Африка саясаткері Гован Арчибальд Мвунелва Мбеки (9 шілде 1910 – 30 тамыз 2001) – Оңтүстік Африка саясаткері, әскери қолбасшы, коммунистік көшбасшы және 1961 жылы құрылған «Умхонто ве Сизве» ұйымының алғашқы хатшысы болды. Ол басшы Сикелеву Мбеки мен Йоханна Махаланың ұлы, сондай-ақ Оңтүстік Африка Республикасының бұрынғы президенті Табо Мбеки мен саяси экономист Моэлетси Мбекидің әкесі. Ол Оңтүстік Африка Коммунистік партиясы мен Африка Ұлттық Конгресінің жетекшісі болды. «Ривония» процесінен кейін ол терроризм және мемлекетке қарсы қызмет көрсету айыптарымен (1963–1987) Нельсон Мандела, Уолтер Сисулу, Реймонд Млаба, Ахмет Катхрада және басқа да белгілі АНК басшыларымен бірге, АНК-нің қарулы бөлімі «Умхонто ве Сизве» (МК) ұйымындағы рөлі үшін түрмеге қамалды. Оны кейде «Ом Гов» деп лақаптап атаған.

Алғашқы жылдар

Гован Мбеки Транскей аймағының Нкамакве ауданында дүниеге келді және ксоса этностық тобының өкілі болды. Жасөспірім шағында Мбеки қалаларда газет сатушы және хабаршы болып жұмыс істеді, осының арқасында қалалық қара африкалықтардың қандай кедейлікте өмір сүретінін және оларға жасалған полицейлік шабуылдарды өз көзімен көрді. Ол Форт-Хэр университетінде білім алып, 1936 жылы саясат және психология салалары бойынша бакалавр дәрежесін және оқытушы дипломын алды. Университетте оқып жүргенде Мбеки Африканың басқа да күрес жетекшілерімен танысты.

Мұғалім, саудагер және коммунист

Бір кездері Мбеки мұғалім болып жұмыс істеген, бірақ саяси қызметіне байланысты жұмысынан айырылған. Ол 1930-шы жылдардың аяғында Оңтүстік Африка Коммунистік партиясының (ОАКП, кейін Оңтүстік Африка Коммунистік партиясы немесе ОАКП) мүшесі болды және 1935 жылы Африка Ұлттық Конгрессіне (АҰК) қосылды. Содан кейін Идутьвада кооперативтік дүкен құрып, жазушылықпен айналыса бастады. 1938 жылдан 1944 жылға дейін "Territorial Magazine / Inkundla Ya Bantu" журналының редакторы болды. Мбеки 1944 жылы журналистикадан кетіп, 1950 жылға дейін Транскей аумақтық органдарының Бас кеңесінің үкіметтік тағайындалған мүшесі болды. Ол кезде ОАКП/ОАКП-дегі рөлі құпия болған, бұл оның кандидатураны неге алғанын түсіндіруге көмектеседі. Мбеки кеңеске "ойыншық телефон" деп сынай қарады: "Қалағаныңды айта бер, бірақ сөздеріңнің әсері болмайды, себебі сымдар станцияға жалғанбаған". 1950 жылы апартеид үкіметі ОАКП/ОАКП-ны тыйым салғанда Мбеки Африка Ұлттық Конгресінде (АҰК) қалды. 1952 жылы Мбеки Раймонд Млаба және Вуизиле Минимен бірге үш ай бойы Рой Хелде ('Қызыл тозақ' немесе Порт-Элизабеттің Солтүстік соңындағы түрмеде) апартеид заңдарын бұзғаны үшін 'Әділетсіздік заңдарына қарсы науқанға' (Науқанға қарсылық) қатысқандары үшін түрмеге қамалған. 1954 жылы торнадо оның дүкенін қиратты, және Мбеки тағы да оқытудан босатылды (ол 1930 жылдан бастап үш рет жұмысынан айырылып, басқалардан қара тізімге енді). Мбеки Порт-Элизабетке көшіп, "New Age" газетінің редакциялық алқасына қосылды, бұл газет құпия ОАКП/ОАКП желілерімен байланысты маңызды солшыл басылым болды. Мбеки сол кездегі маңызды науқандарға, соның ішінде 1940 жылдары Африка Ұлттық Конгресінің қайта жаңғыруына, Науқанға қарсылыққа және Халық Конгресіне белсенді қатысты.

Бостандыққа шығу және апартеидтен кейінгі рөлі

Мбеки 1987 жылғы 5 қарашада Роббен аралы түрмесінде 24 жыл өткелі кейін босатылды. 1994-1997 жылдары Оңтүстік Африканың апартеідтен кейінгі Сенатында Сенат төрағасының орынбасары, ал 1997-1999 жылдары Сенаттың ізбасары – Ұлттық провинциялар кеңесінде қызмет етті. Мбеки 2001 жылғы 30 тамызда Порт-Элизабетте қайтыс болды. 2001 жылғы 8 қыркүйекте ұлы Табо президент болған кезде оған мемлекеттік деңгейде жерлеу рәсімі өткізілді. Оның мәйіті 2006 жылы эксгумациялау және музейге қою жоспарлары жасалғанда дау тудырды. Мбеки отбасының өтінішті қабылдамауынан кейін бұл жоспарлар тоқтатылды.

Марапаттар мен құрметтер

Мбеки 1978 жылы Амстердам университетінен әлеуметтік ғылымдар бойынша құрметті докторлық дәрежесін алды. Оның ұлы Моэлетси рәсімге қатысты, себебі Мбеки Роббен аралында түрмеде отырған болатын. Гован Мбеки атындағы денсаулық сақтау ғимараты 2001 жылы оның ұлы Табоның қатысуымен ашылды. Шотландияның Глазго қаласындағы Глазго Каледония университетіндегі денсаулық сақтау ғимараты оның құрметіне аталған. https://www.gcu.ac.uk/aboutgcu/supportservices/conferences/mediagallery/govanmbekibuilding