Кіріспе

Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы көл

Ротома көлі (кейде Ротома деп те жазылады) – Роторуа көлдері ауданындағы 11 көлдің төртінші ірі көлі, бұл аудан 20 ғасырдың басында Ыстық көлдер ауданы деп белгілі болған. Роторуа көлдері Жаңа Зеландияның Солтүстік аралында, Бай-оф-Пленти аймағында орналасқан. Ротома көлі – Роторуа көлінің солтүстік-шығысындағы үш көлдің тізбегіндегі ең шығысқа орналасқан көл. Қалған екеуі – Ротоити және Ротоэху көлдері. Ротома көлі Роторуа қаласы мен Вакатане қаласының арасында, шамамен ортасында жатыр. Көлдің суының сапасы жоғары, көру тереңдігі шамамен 13 метрге жетеді. Көлдің максималды тереңдігі солтүстік бөлігінде 83 метр, ал оңтүстік бөлігінде 73,5 метрді құрайды.

География

Ротома көлі 9500 жыл бұрын үлкен кратер жарылысынан лава ағып, оның шығуын бөгеп тастаған кезде Ротома кальдерасының ішінде пайда болды. Көлдің оңтүстік және шығыс жағындағы төбелер оның өзінің кальдерасынан, Харохаро және Таравера атыраптарынан шыққан риолиттен тұрады, бәрі де Окатаина жанартау орталығында орналасқан, және осының салдарынан Ротома көлінің жер бетінде шығуы жоқ. Дегенмен, бұлақтардың болуы көл суының жер астымен ағып шығатынын көрсетеді. Ротома көлінің су деңгейі әр 10-15 жыл сайын тым жоғары немесе тым төменгі деңгейге жетеді. Су деңгейінің едәуір төмен болған кездерінде көлдегі "Мотутара" атырабы судан көрінуі мүмкін.

Жол

Ротома көлінің айналасындағы жол салынбастан бұрын, Роторуа мен Шығыс шығанағы арасында Ротома төбесінен өтетін бірнеше маори жолдары болған. Бұл жолдармен адамдар аяқпен жүріп өте алатын, бірақ олар жылқылар үшін тым тар және тегіс емес еді. Роторуадан келген саяхатшылар қиын жолмен тек Тикитереге дейін ғана жете алатын. 1895 жылдың мамыр айында Тикитереден Ротомаға дейінгі жолдың құрылысы басталды. Шілде айына қарай, жолдың әртүрлі бөліктерінде үш құрылыс бригадасы жұмыс істеді, ал 1895–1896 жылдарының жазында Ротома төбесінің қиын бөлігінде жұмыс басталды. Сонымен қатар, Роторуадағы Те Нгаеден Тикитереге дейін сапалы жол салынды. Жол толыққаннан кейін, атпен жүретін көліктер пайда болды және қоғамдық автобус тасымалдау қызметтері басталды. Осындай алғашқы қызметті 1907 жылы R.M. компаниясы іске қосты, ол Роторуадан Опотикиге аптасына екі рет пошта мен үш жолаушыны тасыды. 1910 жылы R.M. компаниясы бес аттың тартқан үлкен автобусына жаңарды, ол 10 жолаушыны қабылдай алатын. 1916 жылы Роторуадағы Коллеттс Cadillac машиналарын пайдаланып, тұрақты автокөлік қызметін бастады. Роторуадан Вакатанеге дейінгі орташа сапар уақыты 5 сағатты құрады, бірақ атпен жүретін автобустар сияқты, автокөліктер де жол жағдайына байланысты осы қашықтықты жүруге 9 сағатқа дейін уақыт жұмсауы мүмкін еді. Жолдың жағдайы біртіндеп жақсарды, нәтижесінде 1920 жылдардың соңына қарай сапар уақыты 3 сағатқа дейін қысқарды. Бүгінде бұл сапарға бар болғаны 1 сағат 20 минут уақыт кетеді. 1947 жылы Роторуа мен Вакатане арасындағы тас жолдың құрылысына 60 адам жұмысқа алынды, себебі көлік қозғалысының артуы 12 фут ені бар жолда қиындықтар туғызды. 1956 жылдың қысында Ротома көлінің деңгейі тым жоғары көтеріліп, жолды жоғарырақ жерге көшіруге тура келді. 1962 жылы одан да ауыр су тасқыны болды, нәтижесінде әйгілі "сыр кесу" нысаны қиратылып, жол құрылысына пайдаланылды. "Сыр кесу" – 1895–1896 жылдары жол құрылысы кезінде құрылысшылар қашау мен кепектермен төбенің ішін қазып, төбенің бір бөлігін тік қалпында қалдырған үлкен үшбұрышты тас.

Кәсіпорындар

Ротомада әртүрлі мекемелер ашылып, жабылды, көбінесе олар жолшындардың тоқталып демалу, тамақтандыру және тұру қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ашылған.

"Өзін-өзі өлтіру жағажайы"

Манавахе жолы басталатын Ротома төбесіндегі шығанақ бұрын "Өзін-өзі өлтіру жағажайы" деп аталған, себебі 1925 жылдың мамыр айында онда кісі өлтіріп, содан кейін өз-өзіне қол жұмсау оқиғасы болған. Уақыт өте келе нағыз оқиға жоғалды, Ротома жергілікті тұрғындарының көпшілігі жас, ғашық жұбайдың бірге өмірін қиғанына сенген. Бірақ, шындығында бұл 38 жастағы ер адам мен 14 жастағы қыз болған; олардың арасында махаббат болғандығы түсінілді. Карл Олсен қыздың әкесіне оның қызына деген сезімін айтқан. Оларды ажырастыруға тырысқан наразы ата-аналар Молли Мурсты Хейстингстегі әпкесіне жіберді. Әпкесінің білмейтін кезінде Олсен Моллиді көлігіне міндіріп алып, олар Ротома жағалауында қаза тапқанда Гамильтонға бара жатқандары болжалды. Бұл оқиға сол кездегі газеттерде кеңінен жарияланып, "Ротома трагедиясы" деп аталды. Олсен мен Мурс Роторуа зиратында біріне-бірі жақын жерленген, ал олардың қабірлері бастапқыда ағаш кресттермен белгіленген болуы мүмкін. Бастапқы кресттер уақыт өте келе тозып, екі қабір көп жылдар бойы белгісіз қалды, содан кейін 2011 жылдың мамырында жаңа, бір-біріне ұқсас ағаш кресттермен қайта белгіленді.

Суға батып кеткен арал

Ротома көлінің оңтүстік бөлігіндегі төрт буй Мотутараның орналасқан жерін көрсетеді – суға батқан арал, ол көл бетінің астында орналасқан. Көлінің деңгейі кейде аралдың жоғарғы бөлігін ашып көруге жеткілікті түрмен төмендейді. Бұрын аралда маори ауылы болған, ал аңыз бойынша, ол жерде басқа тұрғындармен бірге ескі тохунга да тұрған. Оның аты Те Рарау май Вахо еді, ол өте күшті және қауіпті болған. Ескі тохунганың арал үстіндегі бұлты, ол Кавераудағы және Путауаки, Эджкумб тауының маңындағы туыстарына барған кезде ғана сейілген. Бір күні түнде ол осындай сапардан оралғанда, Матахи лагунасының жанындағы көл жағасынан арал тұрғындарына үн салып, оларға каноэ әкелуді бұйырды. Ешкім оның талабына жауап бермеді, ал тохунга ашуланып, арал мен оның халқына қарғыс жіберді. Арал тұрғындары ашулы тохунганың қорқынышты дауысын естіді, бірақ оның қандай жаза тартатынын білмеді. Қарғыс аралдың баяу суға батуына себеп болды, таңертең ол толығымен су астында қалды; ауылдың бар болғаны көл бетінде жүзетін денелер мен қирандылардың бөліктері ғана қалды. Кейбіреулері көл жағалауына жүзіп құтылып, соңында Оңтүстік аралға қоныстанды. Уаикато су асты клубы Мотутараны зерттеді. Екі платформа немесе терраса табылды, сондай-ақ шыңда hāngī тастары да табылған. Па қамалмен қоршалған болса, ол бүгінге дейін сол жерде тұруы мүмкін деген пікір бар.

Ерте тұрақтандыру

Жол салушы алғашқы бригадалар Ротома және көршілес Ротоэху көлінде маори қоныстарының болмауына назар аударды. Дегенмен, Ротоманың жағалауында және айналасындағы төбелерде бекінілген палар, азық сақтау орлары, егістік алқаптары және зираттар табылған. Нгати Туваретоа тайпасы Ротомада тұрақты түрде тұрмаған болуы мүмкін, бірақ аң ауру және балық аулау мүмкіндіктерін пайдалану үшін онда уақытша лагерь құрып тұрған. Кейін, Нгати Пикиао тайпасының кіші бөлімі – Нгати Туахурири Ротомаға қоныстанды. Жақын жердегі Ротоитиде тұратын маорилер маорилер мен пакеха арасындағы жиі қақтығыстар осы маори халқының тарауына себеп болды деп санайды және олар 1895 жылы жол құрылысы басталған кезде Ротома көлінен кетіп қалған. 1874-1891 жылдарға арналған халық санағы Ротома үшін нөл көрсетіп тұр. 1896 жылғы халық санағы 33 адамды көрсетті, олар Онероа жағалауының шығыс жағындағы лагуна маңында жол жұмысшылары мен олардың отбасылары үшін құрылған лагерьдің тұрғындары деп есептеледі.

Оксфорд жолы

1948 жылы Т. Х. Пилброу және оның отбасы Кентерберидегі Оксфордтан Ротома көліне келді. Олар 25 акр жерге орналасқан Ротома шайханасы мен пошта бөлімшесін сатып алды. Жалға алынған жерлер басым болған аймақта Пилброулар өздерінің 25 акр жеке меншік жерінің құндылығын сезіп, 1950 жылы оны бөлуге шешім қабылдады. Алпыс үш учаске зерттелді, олардың көпшілігі әрқайсысы ¼ акр болды, ал төртеуі Роторуа округтік кеңесімен қорық ретінде алынды. Негізгі жол бойында он жеті учаске орналасқан, бірақ артқы учаскелерге қол жеткізу үшін жаңа жол қажет болды. Пилброулар туған қалаларын еске алу үшін жаңа жолды "Оксфорд жолы" деп атады.

Білім

Lake Rotomā мектебі – 1-ден 8-ге дейінгі сыныптарда оқитын орта білім беретін мемлекеттік бастауыш мектеп. Алғашқы мектеп 1928 жылдың 2 ақпанында ескі шайхана ғимаратында ашылды, онда 8 оқушыға E. G. Sutherland мырза сабақ берді. Сатхерленд мырза бұл ғимаратты «жаңа Зеландиядағы ең нашар ғимарат» деп атады. Бірақ ауа райы нашар болғанда біз демалыс жариялап, ешкім де уайымдаған жоқ. 1936 жылдың 25 мамырында Сода Спрингс жолындағы қазіргі орнында 29 оқушымен жаңа мектеп салынды және ашылды. Ротомаға уақытша тұрып жатқан тұрғындардың көп болуына байланысты оқушылар саны ауытқып отырды. Аймақтағы Тунниклифф және Рендалл диірмендері Ротомада тұрақты халықты қалыптастыруға көмектесті, соның салдарынан мектепте орын жетіспеді. 1973 жылы оқушылар саны 55-ке жетті, ал мұғалімдер мен балалардың жұмыс жағдайы өте қиын болды. 1973 жылдың 14 тамызында көптеген ата-аналар балаларын үйде қалдырып, жағдайды жақсарту бойынша шаралар қабылданбауына наразылық білдірді. Бұл туралы бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды, ал қазан айында Білім министрі жаңа мектеп салуға бұйрық берді, ол 1974 жылдың 16 қарашасында ашылды. 1952 жылы қызметке Джордж Грэм басшылық етті, ал мистер Пилброудың ұлы Кен Kettle Store-дан Bradford фургонымен жұмыс істеді. Гэвин Уилли мырза Kettle дүкені мен гаражын сатып алып, 1958 жылы V. W комби фургонымен балаларды мектепке тасымалдауды бастады. Бірақ сол жылдың соңында Рендалл диірмені жабылғаннан кейін, ол қызметті жалғастыру үшін жеткілікті бала таба алмады.

Қорғау

Инвазивті өсімдіктердің таралуына байланысты, көл ішіндегі жергілікті өсімдіктер бәсекелесе алмады және ракушкалардың саны күрт азайды. Те Арава тайпасы инвазивті арамшөптерді жою және ракушкалар популяциясын қалпына келтіру жұмыстарына қатысты, олар көл түбіне "ухуи" деп аталатын тоқылған зығыр төсеніштерін орнатып, инвазивті өсімдіктердің өсуін шектеді, ал нәзік жергілікті өсімдіктерге өркендеуге мүмкіндік берді. Қаптама және резеңке төсеніштері тиімсіз болды, себебі олар шіритін өсімдіктерден жиналған газдың әсерінен көл түбінен көтеріліп шықты.