Кіріспе

Америкалық солдат, унитариандық пастор және автор (1823–1911)

Томас Уэнтуорт Хиггинсон (22 желтоқсан 1823 – 9 мамыр 1911), Уэнтуорт есімімен танымал болған, американдық унитариандық пастор, автор, құлдыққа қарсы күрескер, саясаткер және солдат болған. Ол 1840 және 1850 жылдары АҚШ-та құлдықты жою қозғалысында белсенділік танытты, өзін елдің бөлінуін жақтаушы және белсенді құлдыққа қарсы күрескер ретінде таныстырды. Ол Джон Браунды қолдаған "Құпия алтылық" тобының мүшесі болды. Азамат соғысы кезінде ол 1862 жылдан 1864 жылға дейін бірінші Оңтүстік Каролина еріктілері полкінің, федералды түрде бекітілген алғашқы қара тері полкінің полковнигі қызметін атқарды. Соғыстан кейін ол афроамерикандық сарбаздармен болған тәжірибесі туралы жазды және өмірінің қалған бөлігін бостандыққа шыққандардың, әйелдердің және басқа да құқықтары шектеулі адамдардың құқықтары үшін күреске арнады. Ол сонымен қатар ақын Эмили Дикинсонның ұстазы ретінде есте қалады.

Ерте өмір және білім

Хиггинсон 1823 жылғы 22 желтоқсанда Массачусетс штатының Кембридж қаласында дүниеге келген. Ол пьюритан дін қызметкері және Массачусетс шығанағы колониясының алғашқы қоныстанушыларының бірі болған Фрэнсис Хиггинсонның ұрпағы еді. Оның әкесі Стивен Хиггинсон (1770 жылғы 20 қарашада Массачусетс штатының Сейлем қаласында туған; 1834 жылғы 20 ақпанда Массачусетс штатының Кембридж қаласында қайтыс болған) Бостон қаласындағы саудагер және қайырымдылық шараларын қолдаушы, сондай-ақ 1818 жылдан 1834 жылға дейін Гарвард университетінің қаржы жөніндегі қызметкері болды. Анасы арқылы Бостонның белгілі Строу отбасымен туыс. Оның үшінші арғы атасы – Нью-Гэмпшир штатының вице-губернаторы Джон Вентворт.

Білім беру және аболиционизм

Хиггинсон он үш жасында Гарвард колледжіне түсіп, он алты жасында Phi Beta Kappa-ға сайланды. Ол 1841 жылы 18 жасында бітіріп, төрт ай жеке мектепте сабақ берді, бірақ оны ұнатпады және "Бруклиндегі туысы Стивен Хиггинсон Перкинстің үш баласына жеке сабақ берді". Содан кейін, 1843 жылы, ол "Гарвардта тіркелмеген студент" болды. 1842 жылы ол Мэри Элизабет Ченнингке кездесті. Одан кейін Гарвард діни мектебінде теологияны оқыды. 1845 жылы, діни білімінің бірінші жылының соңында, ол мектептен шығып, құлдыққа қарсы күреске көңіл бөлді. Ол келесі жылы зерттеулермен айналысты және трансценденталист унитарий дін қызметкері Теодор Паркердің үлгісімен Мексикамен болатын соғысқа қарсы күресті. Соғыстың құлдықты және құл иелерінің билеуін кеңейту үшін ғана пайдаланылатынына сенген Хиггинсон соғысқа қарсы өлеңдер жазып, соғысқа қарсы петицияларға қол жинау үшін үйлерді аралады. 1840 жылдары құлдыққа қарсы қозғалыстың бөлінуіне байланысты Хиггинсон Одақтан шығушы аболиционистерге қосылды, олар құл мемлекеттері Одақтың құрамында болғанша Конституцияға құлдықты тыйым салатын түзетулер енгізілмейді деп сенді.

Неке және отбасы

Хиггинсон діни мектепке қайтадан түсіп, 1847 жылы бітіргеннен кейін Ньюберипорт унитариандық шіркеуінің (төменде қараңыз) пасторы болып тағайындалғаннан кейін Мэри Ченнингке үйленді. Мэри Гарвард университетінде оқытқан акушерлік және гинекология саласындағы белгілі доктор Уолтер Ченнингтің қызы, унитариандық пастор Уильям Эллери Ченнингтің сіңлісі және Генри Дэвид Тороның досы Эллери Ченнингтің қарындасы болды. Хиггинсон мен Мэри Ченнингтің балалары болмады, бірақ Элен Фуллер мен Эллери Ченнингтің үлкен қызы Маргарет Фуллер Ченнингті өрбітті. Элен трансценденталист және феминист автор Маргарет Фуллердің әпкесі еді. Мэри Ченнинг 1877 жылы қайтыс болды. Екі жылдан кейін Хиггинсон Мэри Поттер Тачерге үйленді, олардың екі қызы болды, олардың біреуі ересек жасқа жетті. Хиггинсон сондай-ақ Харриет Хиггинсонмен туыс болды, оның Иллинойс штатындағы Вуддейлдегі үйі 1934 жылы әйгілі сәулетші Бертран Голдбергтің алғашқы тапсырысы болды.

Министрлік

Дини мектепті бітірген соң, Хиггинсон Массачусетс штатының Ньюберипорт қаласындағы Бірінші діни қоғамының пасторы болып тағайындалды, бұл либералды христиандығымен танымал унитарий шіркеуі еді. Ол Ессекс округінің құлдыққа қарсы қоғамын қолдады және Ньюберипорттағы мақта фабрикаларындағы жұмысшыларға нашар қарауды сынады. Сонымен қатар, жас дін қызметкері Теодор Паркерді және қашқан құл Уильям Уэллс Браунды шіркеуге лекция оқуға шақырды, ал уағыздарында солтүстіктің құлдыққа бейжай қанағаттанғанын айыптады. Ньюберипорт лицейінің мүшесі ретінде және басқарманың көпшілігінің қарсылығына қарамастан, Хиггинсон Ральф Уолдо Эмерсонды лекция оқуға шақырды. Хиггинсон қауым үшін тым радикалды болып шықты және 1849 жылы қызметтен кетті.

Саясат және бостандықты жоюшы

1850 жылғы келісім жұмыссыз министрге жаңа қиындықтар мен жаңа мақсаттар әкелді. Ол 1850 жылы Массачусетс штатының 3-конгресс округінен «Еркін Топырақ» партиясының кандидат ретінде сайлауға түсті, бірақ жеңіліске ұшырады. Хиггинсон азаматтарды Құдайдың заңын сақтауға және 1850 жылғы қашқын құлдар туралы заңға бағынбауға шақырды. Ол Бостондық сақшылдар комитетіне қосылды, оның мақсаты – қашқын құлдарды іздеуден және ұстаудан қорғау болатын. Оның осы ұйымға қосылуына Шадрах атымен танылған еркін афроамерикалық Фредерик Дженкинстің тұтқындалуы және сотталуы түрткіс болды. Аболиционистер оған Канадаға қашуға көмектесті. Ол Венделл Филлипс пен Теодор Паркермен бірге Бостонға қашып келген Джорджия штатының құлы Томас Симсті босатуға жасалған әрекетке қатысты. 1854 жылы қашқын Энтони Бернс қашқын құлдар туралы заң бойынша экстрадициялану қаупі туғанда, Хиггинсон Бостондағы федералды сот ғимаратына шабуыл жасаған шағын топты жетекшілік етті. Олардың қарулары – бұрышкерлер, балталар, кескіштер және револьверлер болды. Өкілеттігі кезінде Хиггинсон тек құлдыққа қарсы күресті ғана қолдамай, сонымен қатар, еңбек құқықтарын, әйелдердің құқықтарын және тыйым салуды да жақтады. Әйелінің белгісіз ауруына ем іздеу үшін Еуропадан оралған Хиггинсон, 1854 жылғы Канзас-Небраска заңы қабылданғаннан кейін туған шиеленісті басу үшін «Жаңа Англия көші-қонға көмек» компаниясы атынан ерлер тобын ұйымдастырды, олар бейбітшілік жолдарымен шешуге тырысты. Бұл заң аймақты Канзас және Небраска территорияларына бөлді, олардың тұрғындары әрбір территория шегінде құлдыққа рұқсат беру мәселесі бойынша жеке дауыс беруге тиіс болды. Құлдыққа қарсы және құлдықты қолдайтын жандар екі территорияға да көшіп келе бастады. Отанына оралғаннан кейін Хиггинсон Нью-Англияда сөз сөйлеу, қаржы жинау және Массачусетс штатының Канзас комитетін ұйымдастыру арқылы белсенділікті күшейту үшін жұмыс істеді. Ол Канзас территориясына Ұлттық Канзас көмек комитетінің өкілі ретінде оралды, көңіл-күйді көтеруге және мылтықтар, револьверлер, пышақтар, оқ-дәрілер мен зеңбіректер сияқты жабдықтарды таратуға көмектесті. Ол Канзасты Банкер Хиллмен теңестірді және оны болашақ зорлық-зомбылықтың тыныс алуы деп атады. 1880 жылы ол қайта сайланды. 1888 жылы ол демократ ретінде АҚШ Өкілдер палатасына тағы бір рет сайлауға түсті, бірақ Натаниел П. Банкс жеңіске жетті.

Әйелдер құқығын қорғау

Хиггинсон Азамат соғысына дейінгі онжылдықта әйелдер құқығын қолдаушы ерлердің бірі болды. 1853 жылы ол Массачусетс конституциялық конвенциясында әйелдерге жаңа конституцияны бекітуге қатысуға рұқсат беру туралы петицияны қолдады. "Әйел және оның тілектері" деген атпен жарияланған сөйлеуі көп жылдар бойы әйелдер құқығы туралы трактаттарда пайдаланылды, сондай-ақ ол 1859 жылы Atlantic Monthly журналында жариялаған "Әйелдер әліпбиді үйренуі керек пе?" деген мақаласы да қолданылды. Әйелдер құқығының белсендісі Люси Стоунның жақын досы және қолдаушысы болған ол 1855 жылы Стоун мен Генри Браун Блэквеллдың неке тойын өткізді және олардың әділетсіз неке заңдарына қарсы наразылығын баспасөзге жіберу арқылы олардың "Некеге наразылық" деп аталатын мәлімдемесін танымал етті. Стоунмен бірге ол 1858 жылы "Әйелдер құқықтарының альманахин" құрастырып, жариялады, онда жыныстар арасындағы табыс арасындағы айырмашылықтар және ұлттық қозғалыстың алғашқы жеті жылындағы жетістіктері туралы мәліметтер келтірілді. Сондай-ақ ол 1858 жылы "Тұжырымды демократия. Әйелдерге сайлау құқығы. Көрнекті адамдардың жиырма бес куәлігі" деген еңбегін құрастырып, жариялады, онда Венделл Филипс, Генри Уорд Бичер, Уильям Генри Ченнинг, Хорас Грили, Геррит Смит және басқа да губернаторлар, заң шығарушылар мен заңдық есептерден әйелдерге сайлау құқығын қолдайтын қысқаша үзінділер келтірілген. 1853 немесе 1854 жылдан бастап Ұлттық әйелдер құқықтары орталық комитетінің мүшесі болған ол, 1858 жылы мемлекеттік өкілдердің кең ауқымды органы қысқартылғанда, осы лауазымда қалған тоғыз белсендінің бірі болды. Азамат соғысынан кейін Хиггинсон 1868 жылы Жаңа Англия әйелдер сайлау құқығы қауымдастығының және келесі жылы Америка әйелдер сайлау құқығы қауымдастығының ұйымдастырушысы болды. Ол 1870 жылы құрылған Woman's Journal газетінің алғашқы редакторларының бірі болды және он төрт жыл бойы газеттің бірінші бетіне мақала жазды. Массачусетс штатының заң шығарушы органының екі жылдық мүшесі ретінде (1880–82 жж.) ол сайлау құқығын қолдаушылар мен заң шығарушылар арасындағы маңызды байланыс болды.

Азамат соғысы жылдары

Азамат соғысының басында Хиггинсон 1862 жылдың қарашасынан 1864 жылдың қазанына дейін 51-ші Массачусетс жаяу әскерінің капитаны болды, ал өткен тамызда алған жарақатының салдарынан отставкаға шықты. Ол Союз әскери қызметі үшін босатылғандардан құралған алғашқы ресми полк – Бірінші Оңтүстік Каролина еріктілерінің полковнигі болды. Соғыс министрі Эдвин М. Стэнтон қара түсті полктерге ақ офицерлердің басшылық етуін қажет етті. "Біз, олардың офицерлері, сабақ беру үшін емес, олардан үйрену үшін бардық", – деп жазды Хиггинсон. "Менің жас капитан өмірінде кездесетін қауіптерден гөрі, құлдықтан қашу кезінде ерікті түрде көп қауіптерге тап болған жүзден астам адам болды". Хиггинсон Азамат соғысы кезеңіндегі өмірін "Қара полктегі армия өмірі" (1870) атты кітабында баяндады. Ол полк оттарының маңында орындалған диалект өлеңдері мен музыканы жазып алып, негр рухани музыкасын сақтауға үлес қосты. Тарихшы Джеймс Макферсон "Қылышпен салынған" кітабында Хиггинсонды сол дәуірдегі басқалардың "күшті нәсілдік көзқарастарынан" бөтен, қара полктегі ақ офицердің мысалы ретінде көрсетті.

Діни белсенділік

Азамат соғысынан кейін Хиггинсон еркін діни қауымдастықта (FRA) белсенді болып, 1870 жылы кейін жарияланып, таратылған «Діндердің бірлігі» деген сөз сөйледі. Бұл сөз барлық діндердің маңызды шындықтарды ортақ екенін және барлығын ізгілікке шақыратынын айтты. Ол былай деді: «Әрбір діннің дамуы оны қалғандарына жақындатады. Біз үшін сенімсіздік пен күнәдан шығудың жолы – христиандық деуге болады; бұл тек тарихи атау, туған жердің жай ғана жағдайы. Бірақ басқа ұлттар өзге жолдар табады, олар өз есіктерінен өтуі керек». Ол FRA-ны тіпті қауымдастықтың либералды принциптерін қабылдамағандарға да төзімділікпен қарауға шақырды: «Біз өз теориямызға саймыз ба? Біз евангелистік адамды, Мұхаммедтің ізбасарындай қабылдауға дайынбыз ба?» Оның евангелистік протестанттармен қарым-қатынасы шиеленісіп тұрса да, ол кез келген діни көзқарастың жойылуын ұйым үшін қауіпті деп есептеді. Хиггинсон 1893 жылы Дүниежүзілік діндер парламентінде сөйледі және әлемдік діндердің өзара түсіністігінде жасалған үлкен қадамдарды мақтады, Парламентті FRA-ның ең үлкен мақсатына жетудің нәтижесі деп сипаттады. Оның жазбалары табиғатқа, өнерге және адамзатқа деген терең құрметін көрсетеді. «Әйелдер туралы ақылға қонымды ойлар» (1881) және «Әйелдер мен ерлер» (1888) еңбектерінде ол ерлер мен әйелдерге тең мүмкіндіктер мен тең құқықтарды жақтады. 1874 жылы Хиггинсон Америкалық ежелгі заттар қоғамының мүшесі болып сайланды. 1891 жылы Хиггинсон Ресей азаттығын қолдайтын американдықтар қоғамын (SAFRF) құрушылардың бірі болды. Ол қоғамның «Ресей азаттығын қолдаушыларға» деген үндеуін редакциялады. Кейін 1907 жылы Хиггинсон SAFRF-тің вице-президенті болды. 1905 жылы ол Джек Лондон, Кларенс Дарроу және Аптон Синклермен бірге Университетаралық социалистік қоғамды құрды. Хиггинсон «Массачусетс журналының» екінші талпынысында кеңесші редактор болды. Хиггинсон 9 мамыр 1911 жылы қайтыс болды. Оның өлім тіркеуінде ол Кембридждегі Маунт-Оберн зиратына жерленген деп көрсетілгенімен, шындығында ол Кембридждегі Кембридж зиратында, Массачусетс штатында Ривервью, Лаун және Проспект жолдарының қиылысында жерленген.

Нанымдар

Хиггинсонның құлдықтың зұлымдығына деген терең сенімі, ішінара анасының ықпалынан туындады. Ол, қуғын-сүргінге қарамастан, батылдық пен адалдық көрсеткен азаттық күресушілерін өте жоғары бағалады. Уильям Ллойд Гаррисон мен Лидия Мария Чайлдтың еңбектері 1840 жылдардың басында Хиггинсонның құлдыққа қарсы ынтасына ерекше ықпал етті. Хиггинсон Чайлдтың "Африкалықтар деп аталатын американдықтардың жанындағы шақыру" атты кітабының алғаш рет оны құлдыққа қарсы сөйлеуге сендіргенін айтты.

Гомеопатия

Хиггинсон гомеопатияның жақтаушысы болды. 1863 жылы ол әйелі Мэри Ченнинг Хиггинсонға былай деп жазды: "сондай-ақ, бөлімнің гомеопатиялық дәрігері, бас мұғалім және осы өркениеттен тыс жердегі ең белсенді адам – Лора Таун ханым: тамаша денсаулыққа және керемет қабілетке ие. Менің ойымша, ол маған гомеопатиялық мырышты тоник ретінде тағайындап, басқаларға қарағанда көбірек көмектесті, әр таңда бір ұнтақтан, және ол маған әсер еткенін сезіп тұрмын (3 дозадан кейін)."

Саяси партиялар мен идеология

1850 жылы Хиггинсон Конгресске "Еркін топырақ партиясының" үміткері болды және сайлауда жеңіліске ұшырады. Содан кейін ол республикашыл, тәуелсіз және демократ болып кезекпен өтті. Ол жастығынан бастап Брук фермасына және Фурьеизмге қызығушылық танытқанын айтты.

Эмили Дикинсонмен қарым-қатынасы

Хиггинсон ақын Эмили Дикинсонның тілшісі және әдеби кеңесшісі ретінде есте қалады. 1862 жылдың сәуірінде Хиггинсон «Atlantic Monthly» журналында «Жас авторға хат» атты мақала жариялады, онда ол жас жазушыларды белсенділікке шақырды. 32 жасар Эмили Дикинсон, Массачусетс штатының Амхерст қаласынан, Хиггинсонға хат жолдады, төрт өлеңін қоса тіркеп, «Сіз тым алаңдап, менің өлеңім тірі ме екенін айта аласыз ба?» деп сұрады (Хат 260). Ол жауап берді – оның жауабы Дикинсонның шикі, ерекше өлеңдеріне жұмсақ сын (яғни, түзетулер), Дикинсонның жеке және әдеби өмірі туралы сұрақтар мен көбірек өлеңдерді жіберу туралы өтініштен тұрды. Хиггинсонның келесі жауабы жоғары бағамен толы болды, сонда Дикинсон «ол маған ешқандай мас күйін бермеді, себебі бұрын ромның дәмін татып көргенмін» деді; алайда, ол әлі де «сіздің пікіріңіздей терең қуаныш сезінген жоқ, егер сізге алғыс айтуға тырыссам, көз жасым тілімді байлап тастайды» (Хат 265) деді. Сол хатында Хиггинсон өлеңдерін әдеттен тыс формасы мен стиліне байланысты жарияламауға ескертті. Біртіндеп Хиггинсон Дикинсонның ұстазы және «тәрбиешісіне» айналды, ол 1870 және 1873 жылдары Амхерстегі үйіне екі рет келді. Хиггинсон Дикинсонды толыққанды түсінгенін сезінбеді. «Бал арасы мектеп оқушысынан қашқандай, ол да мені қашқан жоқ», - деп жазды ол, - «тіпті бүгінге дейін мен бала сияқты қыңыр тұрам». («Эмили Дикинсонның хаттары», «Atlantic Monthly», 1891 жылғы қазан) Дикинсонның қайтыс болғаннан кейін Хиггинсон Мейбл Лумис Тоддпен бірлесіп, оның өлеңдерінің жинақтарын жариялады – дәстүрлі тыныш белгілерге, сөздерге және ұйқасқа сәйкес ауқымды редакцияланған. «Ақ қызу» (Knopf, 2008) кітабында, Хиггинсон мен Дикинсонның достығы туралы баяндаған автор Бренда Вайнэпл, Хиггинсонның әдебиет тарихшылары бұрын мойындағаннан гөрі редакциялық сезімталдығы жоғары екенін айтады. Хиггинсонның зиялы қауымдағы беделі Дикинсонның өлеңдерін насихаттауға көмектесті, олар өзгертілген түрінде де ерекше және таң қалдыратын болып қалды.

Тарихнама

Муччигроссо, Роберт, ред. Америка тарихи өмірбаянына зерттеулер жөніндегі нұсқаулық (1988) 5:2543–46