Кіріспе
Исландияның Ұлттық кітапханасы (исланд тілінде: Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn) – Исландияның ұлттық кітапханасы, сонымен қатар Исландия университетінің университет кітапханасы ретінде де қызмет етеді. Кітапхана 1994 жылдың 1 желтоқсанында Исландияның Рейкьявик қаласында бұрынғы ұлттық кітапхана Landsbókasafn Íslands (1818 жылы құрылған) мен университет кітапханасының (ресми түрде 1940 жылы құрылған) бірігуі нәтижесінде құрылды. Бұл Исландиядағы ең ірі кітапхана, онда әртүрлі жинақтарда шамамен бір миллионнан астам материал бар. Кітапхананың ең ірі жинағы – ұлттық жинақ, онда Исландияда жарық көрген барлық жазба еңбектер мен басқа елдерде Исландияға қатысты жарияланған материалдар қамтылған. Кітапхана Исландиядағы негізгі заңды сақтау кітапханасы болып табылады. Сондай-ақ кітапханада негізінен жаңа және қазіргі заманғы қолжазбалардан тұратын үлкен жинақ, сонымен қатар 1977 жылдан бері заңды сақтаудағы жарияланған исланд музыкасы мен басқа да аудиоматериалдар бар. Кітапхана Исландиядағы ең үлкен академиялық жинаққа ие, оның көп бөлігін кітапхана билетінің иелері кітапханадан тыс қолдану үшін қарызға ала алады. Университет студенттері кітапхана билетін тегін алады, ал кез келген адам шағын төлем жасап билет ала алады. Кітапхана жалпы қолданысқа ашық. Кітапхананың бас ғимараты – Þjóðarbókhlaðan. Бұл Исландия университетінің және Исландия Ұлттық мұражайының бас кампусына жақын орналасқан қызыл және ақ түсті ерекше ғимарат. Құрылысын аяқтауға 16 жыл кетті, ол 1994 жылы, Исландия Республикасының 50 жылдығына орай ашылды.
Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn (Icelandic: ; English: The National and University Library of Iceland) is the national library of Iceland which also functions as the university library of the University of Iceland. The library was established on December 1, 1994, in Reykjavík, Iceland, with the merger of the former national library, Landsbókasafn Íslands (est. 1818), and the university library (formally est. 1940). It is the largest library in Iceland with about one million items in various collections. The library's largest collection is the national collection containing almost all written works published in Iceland and items related to Iceland published elsewhere. The library is the main legal deposit library in Iceland. The library also has a large manuscript collection with mostly early modern and modern manuscripts, and a collection of published Icelandic music and other audio (legal deposit since 1977). The library houses the largest academic collection in Iceland, most of which can be borrowed for off site use by holders of library cards. University students get library cards for free, but anyone can acquire a card for a small fee. The library is open for public access. The library main building is called Þjóðarbókhlaðan It is a prominent red and white building near the main campus of the University of Iceland and the National Museum of Iceland. The building took 16 years to complete, finally opening in 1994, the year of the Icelandic republic's 50th anniversary.
Тарих
Исландияның алғашқы ұлттық кітапханасы, Íslands stiftisbókasafn, 1818 жылы даниялық антиквари Карл Кристиан Рафн және Исландия әдеби қоғамының бастамасымен құрылды. Кітапхананың алғашқы кітаптары исландиялықтар мен даниялықтардың сыйлықтары болды. 1825 жылдан бастап кітапхана жаңадан жаңартылған Рейкьявик соборының шатырында орналасқан. 1848 жылы алғашқы ұлттық кітапханашы, фольклоршы Йон Арнасон кітапхананы басқару үшін жұмысқа алынды. 1847 жылы қолжазбалар жинағы епископ Штейнгримур Йонссонның мұрасынан үлкен көлемдегі қолжазбаларды сатып алумен басталды. 1874 жылы Исландияның қоныстануының 1000 жылдығына орай кітапхана көптеген сыйлықтар алды. 1883 жылы Йон Арнасон кітапханадағы томдардың жалпы санын 20 000 деп есептеді. 1881 жылы кітапхана жаңа парламент үйіне, Alþingishús-қа көшірілді, ал 1886 жылы кітапхананы заңды сақтау кітапханасы ретінде бекітетін алғашқы исланд заңы Alþingi-де қабылданды. Осыдан кейін кітапхана жылдам өсті және 1918 жылы 100 жылдығына 100 000 томға жетті. 1906–1908 жылдары Ұлттық кітапхана, Ұлттық мұражай, Исландияның Ұлттық мұрағаты және Исландияның Табиғат тарихы мұражайы орналасқан арнайы Safnahúsið ғимараты салынды. Исландия университетінің кітапханасы 1940 жылы университет негізгі ғимаратқа көшкен кезде ресми түрде құрылды. Оған дейін әр факультеттің өз кітапханасы болған. Ол кезде Исландияда екі академиялық мемлекеттік кітапхананы дамытудың мақсатқа сәйкестігі талқыланды. 1947 жылы олардың арасындағы міндеттерді бөлу туралы шешім қабылдау үшін комиссия құрылды. Көп ұзамай екі кітапхананы біріктіру ұсынылды. 1956 және 1966 жылдары осы оқиғаға дайындық үшін екі комиссия құрылды. 1991 жылдың қазан айында екі кітапхана бірлескен онлайн-каталог жүйесін, Gegnir-ді іске қосты, ол карталық каталогтарды біртіндеп алмастырды. 2001 жылдан бастап бұл жүйе Исландиядағы барлық мемлекеттік кітапханаларда қолданысқа енгізілді және консорциум басқарады. 2008 жылдан бастап Gegnir жүйесі Еуропалық кітапхана арқылы да қолжетімді. 1996 жылдан бастап кітапхана Исландияның көне карталарына (1998), Timarit.is – журналдар мен газеттерге (2002 жылы Фарер аралдарының және Гренландияның ұлттық кітапханаларымен бірлесіп), Handrit.is – қолжазбалардың каталогы мен цифрлық кітапханасына (Арни Магнуссон Исландиялық зерттеулер институты және Арнамагнеан институтымен бірлесе отырып), сондай-ақ онлайн Исландиялық ұлттық библиографияға (2008) және тағы да басқаларға ашық қолжетімділікті қамтамасыз ететін бірнеше ірі цифрландыру жобаларына қатысты. Кітапхана 2012 жылдың қыркүйек айында ғылым және гуманитарлық ғылымдардағы білімге ашық қолжетімділік туралы Берлин декларациясына қол қойды.
Әкімшілік және рөлдер
Ұлттық және университет кітапханасының міндеттері 2011 жылғы арнайы заңмен және оған байланысты қағидалармен белгіленген. Кітапхана – жеті мүшеден тұратын кітапхана кеңесі мен Ұлттық кітапханашыны тағайындайтын Исландияның Білім, ғылым және мәдениет министрлігіне бағынышты, тәуелсіз жоғары білім беру мекемесі ретінде қарастырылады. Кітапхана әкімшілік тұрғысынан бес бөлімге бөлінеді: сақтау, қызмет көрсету, байланыс, жинақтау және басқару. Бөлім басшылары Ұлттық кітапханашымен бірге кітапхананың басқару кеңесін құрайды. Кітапхананың міндеті – барлық жарияланған исландтық баспа, электрондық және аудио материалдарды сақтау және оларға үздіксіз қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін жинап, тізімдеу. Ол өзінің кең қолжазбалар жинағын басқаруға және жинаған барлық материалдардың сақталуын қамтамасыз етуге жауапты. Кітапхана материалдарды баспагерлерден міндетті түрде түсетін экземплярлар арқылы, сондай-ақ сатып алу және сыйлықтар арқылы жинайды. Міндетті түрде түсетін экземплярлар туралы ережелер 2001 жылғы арнайы заңда белгіленген, онда Дүниежүзілік желіде жарияланған электрондық материалдарды жинау кітапхананың міндеттерінің бірі ретінде айқындалған. Қазіргі уақытта кітапхана Heritrix веб-шолушысын пайдалана отырып, Исландияның жоғарғы деңгейлі доменіндегі барлық веб-беттердің көшірмелерін жинақтайды. Кітапхана – Исландиядағы ISBN және ISSN ұлттық орталығы. Бұл сонымен қатар кітапханааралық қарыз берудің ұлттық орталығы. Ол ұлттық OPAC, Gegnir координаторының рөлін атқарады. Кітапхананың міндеті – халыққа ақпарат беру және кітапханалық қызмет көрсету. Оның ерекше міндеті – Исландия университетіндегі оқыту және ғылыми зерттеулердің қажеттіліктерін қолдау. Кітапхана университет үшін ғылыми деректер базаларына және электрондық журналдарға жазылуды басқарады, сондай-ақ библиографиялық деректер базаларына және электрондық журналдарға ұлттық қолжетімділікті қамтамасыз ететін кеңсесін басқарады, hvar.is – Исландия мемлекеті және исландтық кітапханалар, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен компаниялардың консорциумы бірлесіп қаржылайтын жоба.
Анықтамалық бөлім
Кітапхананың анықтамалық бөлімінде анықтамалық еңбектер, оқулықтар, энциклопедиялар, сөздіктер және библиографиялық тізілімдер сияқты материалдар жеке оқу үшін ұсынылады. Анықтамалық бөлімде OPAC-ты қарау және қонақтардың жалпы пайдалануы үшін компьютерлер де бар. Бұл компьютерлер Исландия университетінің интернет желісіне қосылғандықтан, университет жазылған барлық электрондық анықтамалық еңбектерге, кітапхана жазылымдарынан өзге, қол жеткізе алады. Бұл бүкіл ғимаратта қолжетімді сымсыз интернетке де қатысты. Анықтамалық еңбектер жинағының бір бөлігі ұлттық және қолжазбалар қорының оқу залында сақталады.
Ұлттық жинақ
Ұлттық жинаққа Исландияда жарық көрген барлық материалдар кіреді, олар баспа түрінде, электронды немесе аудио форматта, заңды сақтау арқылы жиналған немесе басқа тәсілдермен алынған. Кітапхана Исландияға қатысты, бірақ елдің заңды сақтау заңына бағынбайтын, басқа елдерде жарық көрген материалдарды да белсенді түрде жинақтайды. Бұл онлайн жарияланған материалдарға да қатысты. Осылайша кітапхана әлемдегі ең толық исландтық материалдар жинағын құрды, оны сақтап, арнайы оқу залында қолжазбалар жинағымен бірге пайдалануға ұсынады. Көтеріңкі құндылығы бар және сирек кездесетін заттарға қол жеткізу шектеулі, бірақ кітапхана оларды цифрлық көшірмелер жасау арқылы қолжетімді етуге тырысады. Ұлттық жинақта жеке тұлғаларға тиесілі жеке жинақтар да жеке сақталады.
Қолжазбалар жинағы
Кітапхананың қолжазбалар жинағында шамамен 15 000 дана бар. Ең көне пергамент қолжазбалары 1100 жылға жуық мерзімде жазылған және жазулы исланд тілінің ең ерте мысалдарының бірі болып табылады. Жинақтардың көп бөлігі қағаз қолжазбалар, олардың ең көнелері 16 ғасырдың соңына жатады. Ең жаңа заттар – заманауи адамдарға тиесілі қолжазбалар мен хаттар жинақтары, соның ішінде Халлдор Лакснес сияқты Исландияның ең белгілі әдеби тұлғаларының туындылары бар. Кітапхананың қолжазбалар жинағымен жеке оқу залында танысуға болады, онда материалдар сұраныс бойынша қолдану үшін ұсынылады. Кейбір қолжазбалар кітапхана веб-сайтында цифрлық форматта қолжетімді тізілімдерде тізімделген. Қазіргі уақытта кітапхана Рейкьявик қаласындағы Арни Магнуссон Исландия зерттеулер институты және Копенгагендегі Арнамагнеан институтымен бірлесіп қолжазбаларға арналған онлайн каталог құру жұмыстарын жүргізіп жатыр.
Аудиовизуалды коллекция
Кітапхананың аудиовизуалды жинағы арнайы жабдықтар, экрандар және кітапханамен қамтамасыздалған құлаққаптарды пайдаланып, кітапхана ішінде қолдануға арналған. Жинаққа ұлттық жинақтың бір бөлігін құрайтын материалдармен қатар, көптеген халықаралық материалдар, жазбалар, фильмдер, телебағдарламалар және т.б. кіреді. Дегенмен, жинақтың басты назары – барлық исландтық материалдарды жинап, кітапхана келушілеріне қолжетімді етуге бағытталған.
Академиялық жинақ
Академиялық жинақтың басым бөлігі Исландия университетінің алғашқы кітапханасынан құралған материалдардан тұрады. Онда көптеген тілдердегі әдеби туындылармен қатар халықаралық ғылыми еңбектер мен оқулықтар, сондай-ақ исланд әдебиетінің аудармаларының ірі қоры бар. Кітапхана, талап бойынша, Исландия университетінде оқытылатын курстарда қолданылатын оқулықтарды резервке алып, оларды оқу залында қолжетімді етеді. Дегенмен, академиялық жинақтың көп бөлігін кітапхана билеті барлар кітапханадан тысқары қолдану үшін алып кетуге болады. Исландия университетінің студенттері мұндай билеттерді тегін алады. Жинақтың бір бөлігі университет кампусының екі кітапханалық бөлімшесінде қолбар.