Кіріспе
Медициналық терапияда төмен температураны жергілікті немесе жалпы қолдану. Криотерапия, кейде суық терапия деп те аталады, медициналық терапияда төмен температураны жергілікті немесе жалпы қолдану болып табылады. Криотерапия түрлі тіндердің зақымдануларын емдеу үшін қолданылуы мүмкін. Бұл терминнің ең көп таралғаны – хирургиялық емдеу, атап айтқанда криохирургия немесе криоабляция. Криохирургия – бұл аномальды немесе ауру тіндерді жою үшін өте төмен температураны қолдану, және көбінесе тері ауруларын емдеу үшін қолданылады. Криотерапия жұмсақ тіндердің зақымдануынан немесе операциядан кейін бұлшықет ауруларын, созылуларды және ісінуді басуға көмектеседі. Бұлшық-скелеттік жарақат алғанда, денеміз макрофагтар деп аталатын қабыну жасушаларына сигнал жібереді, олар IGF 1-ді бөліп шығарады. IGF 1 – бұл инсулинге ұқсас өсу факторы гормоны, ол зақымдалған тіндерді жою процесін бастайды. Кейбір жағдайларда, бұл қабыну реакциясы күшейіп, ісіну мен салқындауға алып келуі мүмкін, бұл қалпына келтіру процесін ұзартады. Он жылдар бойы, бұл спортшылардың жаттығудан кейін қалпына келуін жеделдету үшін кеңінен қолданылып келеді. Криотерапия тіндер бетінің температурасын төмендету арқылы гипоксиялық жасушалардың өлімін, ісінудің жиналуын және бұлшықет спазмдарын азайтады. Осылардың кез келгенін немесе барлығын азайту ыңғайсыздық пен қабынуды жеңілдетеді. Оған мұз пакеттерін қолданудан немесе мұз ванналарына батырудан (көбінесе суық терапия деп аталады) бастап, суық камераларды пайдалануға дейін әртүрлі емдеулер кіруі мүмкін.
Cryotherapy, sometimes known as cold therapy, is the local or general use of low temperatures in medical therapy. Cryotherapy may be used to treat a variety of tissue lesions. The most prominent use of the term refers to the surgical treatment, specifically known as cryosurgery or cryoablation. Cryosurgery is the application of extremely low temperatures to destroy abnormal or diseased tissue and is used most commonly to treat skin conditions. Cryotherapy is used in an effort to relieve muscle pain, sprains and swelling after soft tissue damage or surgery. When a musculoskeletal injury occurs, the body sends signals to our inflammatory cells, macrophages, which release IGF 1. IGF 1 is a hormone insulin like growth factor which initiates the termination of damaged tissue. In some cases, this inflammatory response can be aggravated and cause increased swelling and edema, which can actually prolong the recovery process. For decades, it has been commonly used to accelerate recovery in athletes after exercise. Cryotherapy decreases the temperature of tissue surfaces to minimize hypoxic cell death, edema accumulation, and muscle spasms. Minimising each or all of these ultimately alleviates discomfort and inflammation. It can involve a range of treatments, from the application of ice packs or immersion in ice baths (generally known as cold therapy), to the use of cold chambers.
Криотерапия камерасы
Криокамераның екі түрі бар, олар әсер ету механизмі және қолданылуы бойынша өзгешеленеді. Жарым-дене криотерапиясы температураны төмендету үшін сұйық азотты пайдаланады. Бұл камера адам денесін жабатын, түтік тәрізді жеке қоршау болып табылады, бірақ жоғарғы жағы ашық болып, бас бөлме температурасында қалады. Ал толық дене криотерапия камерасының температурасы электр арқылы төмендетіледі, ал пайдаланушы бас қоса, толығымен оның ішіне кіреді. Криотерапия – қабынуды және оған байланысты ауырсынуды азайту үшін қолданылатын, төмен температуралы емдеудің нақты бір түрі. Криотерапия 1970 жылдары жапондық ревматолог Тосима Ямагучи жасап шығарды және 1980-1990 жылдары Еуропа, АҚШ және Австралия елдеріне енгізілді.
Әрекет ету механизмі
Дене қатты суытқанда қан тамырлары тарылып, ісік пайда болған жерлерге қан ағыны азаяды. Криогендік камерадан шыққаннан кейін тамырлар кеңейеді және қанда қабынуға қарсы ақуыздардың (IL 10) деңгейі артады. Емдеу әдетте адамды мұндай камералардың бірінде 2-4 минутқа суық, құрғақ температураға (-40 °C) ұшыратуды қамтиды. Криотерапия камерасында жарақаттанған аймаққа қан ағыны төмендейді. Бұл бұлшықет спазмдарын және ауырсынуды азайтуға көмектеседі. Қан айналым жүйесін белсендіріп, жараны жазып, бұлшық ет талшықтарын жаңарту үшін бұл өте маңызды.
Криохирургия
Криохирургия – бұл қалыпсыз немесе ауру тіндерді жою үшін төмен температураны қолдану. Өте суық сұйықтықты қолдану нәтижесінде емделген тіндерде жасуша ішінде мұз пайда болып зақымдану туындайды. Зақымдану деңгейі қол жеткізілген ең төмен температураға және салқындау жылдамдығына байланысты. Криохирургия көптеген аурулар мен жағдайларды емдеу үшін қолданылады, әсіресе қуық, терідегі шешектер, тері таңбалары және күн сәулесінен пайда болатын тері зақымдары сияқты тері ауруларында. Тіндерді жасушалық деңгейде мұздату үшін көбінесе сұйық азот қолданылады. Бұл процедура салыстырмалы түрде оңай және жылдам болғандықтан, дәрігердің кабинетінде жасалуы мүмкін және қаупі төмен деп есептеледі. Егер қатерлі ісік күдікті болса, криохирургиядан гөрі хирургиялық жолмен кесіп алу тиімдірек болуы мүмкін. Криохирургияны қолдануға қарсы көрсетімдерге мыналар жатады, бірақ олармен шектелмейді: ісік үстінде қолдану, суыққа байланысты жағдайы нашарлайтын адамдар (мысалы, Рейно синдромы, есекжем), нашар қан айналымы немесе емделетін аймақта сезімнің жоқтығы. Криохирургияны қолдануда да сақтық шараларын сақтау қажет. Оларға коллаген тамырлары ауруы бар адамдар, қараңғы терілі адамдар (гипопигментация қаупі жоғары болғандықтан) және емделетін аймақта сезімнің бұзылуы жатады.
Мұз қапшығы терапиясы
Мұз қапшығымен терапия – денедегі зақымдалған аймақты суық температурамен емдеу. Бұл терапия кеңінен қолданылса да, оның симптомдарды жеңілдететініне келісім бар, бірақ сынақтар тиімділігі және жағымсыз салдар тудыру мүмкіндігі туралы қайшылықты нәтижелер көрсетті. Мұз қапшығы зақымдалған жерге қойылады және өткізу арқылы жабық травматикалық немесе ісікпен байланысты жарақаттың жылуын сіңіруге арналған. Суық қолданудың физиологиялық әсерлеріне: тез тамырлардың тарлуы, содан кейін кеңеюі, жергілікті метаболизм және ферменттік белсенділіктің төмендеуі, оттегіге қажеттіліктің азаюы жатады. Суық бұлшық ет тікұшақтарының активтілігін төмендетеді және жүйке өткізгіштігінің жылдамдығын баяулатады; сондықтан ол көбінесе спастикалық және бұлшық еттің қорғаныш реакциясын азайту үшін қолданылады. Ол көбінесе жеңіл жарақаттардың ауырсынын басуға, сондай-ақ бұлшықет ауруын азайтуға қолданылады. Мұз қапшығын емдеу кезінде қолданғанда қан ағыны салқындату кезеңінің басында ең жылдам төмендейді, бұл тамырлардың тарлуы және бастапқы симпатикалық жүйкелік белсенділіктің нәтижесі болып табылады. Криотерапия бұлшықеттің қалпына келуіне көмектеседі деп көрсетілгенімен, кейбір зерттеулер адамдардағы бұлшықеттің салқындау дәрежесі бұлшықеттің қалпына келуіне елеулі әсер ету үшін жеткіліксіз екенін көрсетті. Адам және жануарлар модельдерін салыстырған бұрынғы зерттеулерге сәйкес, салқындатудың жеткіліксіз деңгейі адам ағзасының үлкендігіне, майлы тінінің көптігіне және бұлшықет диаметрінің үлкендігіне байланысты. Мұзды әдетте оңалту немесе жаттығу алдында қолданбайды, өйткені ол миотатикалық рефлекстің төмендеуі және күш өндірісі, сондай-ақ 20 минуттық мұз қапшығымен емдеуден кейін тепе-теңдіктің төмендеуі сияқты белгілі бір теріс әсерлері бар. Дегенмен, егер мұз қапшығымен терапия 10 минуттан кем уақытқа қолданылса, оңайсыз әсерлер болмайды. Егер мұз қапшығы осы уақытта алынса, спортшылар жаттығуға немесе жарысқа тікелей қайта оралады, бұл олардың өнімділігін төмендетпейді. Мұздың рекреациялық спортшылардағы бұлшықет ақуызының синтезін және қалпына келуін баяулататыны және бұзатыны да көрсетілген. Бұл әсіресе суық суға батыру кезінде байқалады, бірақ мұз қапшығының бірдей әсер ететінін анықтау үшін бірдей бақыланатын зерттеулер жүргізілмеген. Қай жағдайда болса да, мұз бұлшықет жаттығуларынан кейін диеталық ақуыздың сіңірілуін тежейтіні зерттеулерде дәлелденген. Спортшылардың қысқа мерзімді қалпына келуінде криотерапияның көптеген оң әсерлері болғанымен, соңғы жылдары криотерапияның шынымен пайдалы екендігі немесе кері әсерін тигізуі мүмкін екендігі туралы көптеген пікірталас туды. Жарақаттан кейін немесе зиянды жаттығудан пайда болған қабыну екіншілік тіндерге зиянды болуы мүмкін, бірақ ол зақымдалған тіндердің құрылымдық және функционалдық қалпына келуіне көмектеседі. Сондықтан кейбір зерттеушілер жараланғаннан кейін жараның табиғи қалпына келуін кешіктірмеу үшін мұзды қолданбауды ұсынады. Бастапқы RICE (тоқтату, мұз, қысым, көтеру) әдісі қабыну реакциясы сауығу процесіне қажет болғандықтан және бұл практика оны жеңілдетудің орнына сауығуды кешіктіруі мүмкін болғандықтан тоқтатылды. Жануарлардағы зерттеулер де емдеудің қабыну сатысын бұзу ұлпаларды қалпына келтірудің бұзылуына және коллагеннің артық синтезіне әкелуі мүмкін екенін көрсетті. Бір зерттеуде криотерапия спортшылардың қысқа мерзімді қалпына келуіне оң әсер ететіні анықталды. Криотерапия бұлшықет ауруын басқаруға және спортпен байланысты жаттығудан кейінгі алғашқы 24 сағат ішінде қалпына келуді жеңілдетуге көмектесті. Ауырсынуды жеңілдету үшін алғашқы 24 сағат ішінде криотерапия қолданған спортшылар спортпен байланысты іс-әрекеттен кейін криотерапия қолданбаған спортшыларға қарағанда тез қалпына келді. Криотерапия мұзды, суық суды немесе гель пакеттерін қолдану арқылы жүзеге асырылады, кейде тері мен хирургиялық орынды қоршап тұратын арнайы құрылғыларда (бірақ хирургиялық орынды таза ұстау қажет). Осы нәтижелерге қоса, зерттеуде үздіксіз криотерапия мен дәстүрлі криотерапияның қаржылық салдары да салыстырылды. Олар үздіксіз криотерапияның сақтандырумен жабылмайтын қосымша шығындарға ұшырауы мүмкін екенін анықтады. Ал, дәстүрлі криотерапияның құны шамалы. Тетрафторэтан, диметил эфир немесе ұқсас заттар бар қарапайым спрейлер жергілікті анестезия инъекцияларының алдында немесе оларды алмастыру үшін, сондай-ақ кішкентай кесіктерге, тігістерге және т.б. қолданылады. Спорт жарақаттарын жеңілдету үшін, мұз қапшығымен терапия сияқты, хлорэтан бар басқа да өнімдер қолданылады. Суық аэрозольдік спрей триггерлік нүктелерді жеңілдетуге және қозғалыс диапазонын жақсартуға да қолданылуы мүмкін. Суық спрейді қолданғаннан кейін бұлшықетті созуға болады, содан кейін жылдам қозғалыс жақсарып, ауырсыну азаяды. Дегенмен, бұл әсер қысқа мерзімді, өйткені ауырсынуды жеңілдету және қозғалыс диапазонының жақсаруы бір минут ішінде жоғалуы мүмкін.
Бүкіл денеге арналған криотерапия
Бүкіл денеге криотерапияның жаттығуларға, сұлулыққа және денсаулыққа тигізетін әсері зерттелуде. Зерттеулер криокамералардың әртүрлі түрлері мен емдеу кезеңдерінің әртүрлілігіне байланысты көбінесе үйлесімсіз болады. Дегенмен, бүкіл денеге криотерапия бұлшық ет ауыруын азайтатыны және жаттығудан кейінгі қалпына келу уақытын қысқартатыны анықталды. Кейбір бұрынғы зерттеулер әсерлердегі тұрақсыздықтарды көрсетіп тұр. Криотерапия сонымен қатар ревматоидті артрит, стресс, алаңдаушылық, созылмалы ауырсыну, көп склероз және фибромиалгияға қарсы дәрілік емес ем ретінде жиі қолданылады. Криотерапиялық емдеуге адамдарды екі-төрт минутқа (-100°C төмен) өте суық, құрғақ ауаға ұшырату кіреді. Бірақ, бүкіл денеге үш-төрт минуттық криотерапия бір-екі минуттықтан өзгеше. Терапиялық тиімділікті арттыру үшін ұзақ уақытқа емес, қысқа уақытқа ұшырату пайдалы. Ұзақ уақытқа ұшырату жылу сезіміне, тіндердің оттегімен қамтамасыз етілуіне және қан көлеміне кері әсер етеді. Сеанстардың саны да емдеу процесінің маңызды бөлігі болып табылады. Бір сеанс айқын нәтиже бермейді. Кемінде жиырма сеанс қажет, ал ең жақсы нәтиже алу үшін отыз сеанс ұсынылады. Бүкіл дене криотерапиясы үшін қажетті температураны алу үшін әдетте екі әдіс қолданылады: сұйық азот және салқындатылған ауа. Осы процедуралар кезінде адамдар минималды киім киеді, әдетте еркектер шорт, ал әйелдер шорт пен топ киеді. Суықтан зардап шегу қаупін азайту үшін қолғап, құлақты жабатын жүн бас киім, мұрын мен ауызға арналған маска, сондай-ақ құрғақ аяқ киім мен шұлық киіледі. Алғашқы бүкіл дене криотерапия камерасы 1970 жылдардың соңында Жапонияда салынды, 1980 жылдары Еуропаға енгізілді және соңғы он жылда АҚШ және Австралияда қолданылып келеді. Егер суық температура сұйық азотты буландыру арқылы жасалса, инертті газдан улану және мұздану қаупі бар.
Бөлек дене
Жарым-жартылай дене криотерапия құрылғылары да бар. Егер суық температура сұйық азотты булану арқылы тудырылса, инерттік газдан уыттану және мұздану қаупі болады.