Кіріспе

Кореялық шай рәсімдері (다례, 茶禮) – Кореяда дәстүрлі түрде қабылданған шай ішу рәсімі. Дарье сөзбе-сөз "шайға қатысты әдеп" немесе "шай ғұрыптары" дегенді білдіреді және корей халқы арасында мың жылдан бері сақталып келеді. Кореялық шай рәсімдерінің ең маңызды бөлігі – шай ішудің қарапайым және табиғи атмосферада оңай болуы. Қазір Кореяда шай рәсімдері қарқынды өмір салтында демалыс табу және үйлесімділікке қол жеткізудің бір жолы ретінде қайта жандануда, сонымен қатар корей өнерінің ұлттық ерекшеліктерінің ұзақ дәстүрін жалғастыруда.

Ерте тарих

Ата-баба құдайына шай сыйлау туралы алғашқы тарихи жазба 661 жылы Геумгван Гайя патшалығының негізін қалаушы (42–562) король Суроның рухына шай ұсыну рәсімі жасалғанын көрсетеді. Горё династиясының (918–1392) жазбалары буддалық храмдарда құрметті монахтардың рухтарына шай ұсынылғанын көрсетеді. Маңызды мемлекеттік рәсімдер, шай ішумен байланысты, "Табан" бөлімінің мемлекеттік қызметкерлерінің басшылығымен өткізілді. Горёса Яежиде, яғни Горёоның ресми тарихында, қытай елшісін қабылдаудың бір бөлігі ретінде кем дегенде бір рәсім тіркелген.

Жосон әулеті

Жосон дәуірінде (1392–1910) шай ішудің рәсімдік түрі жалғасып, одан әрі жетілдірілді. "Табан" негізгі патшалық рәсімді ұйымдастырып, жүзеге асырды. Патшалық И әулеті мен аристократия шайды қарапайым рәсімдерде пайдаланды, "Күндізгі шай рәсімі" – күнделікті оқиға, ал "Арнайы шай рәсімі" белгілі бір жағдайларға арналған. Олар 1474 жылғы "Ұлттық бес рәсім" (Gukjo Oryeui, 國朝五禮儀, 국조오례의) кодексінде бекітілді. Бұл терминдер басқа елдерде кездеспейді. Бірақ шай плантацияларындағы мәселелер корей шайының көптеген қырларын өзгертті. Қытай мен Жапониядағы шай плантацияларынан өзгеше, Корея түбегінің климаты әлдеқайда суық, ал шай жинау маусымы көктемге дейін басталады. Сол кезде таулардағы шай ағаштары өскен ормандар әлі де суық болатын, сонымен қатар жабайы жануарлардың болуынан қауіпті еді. Шайдың ежелгі корей атауы 설록 (("Seollok", 雪綠), алғашқы жас жапырақтар таудың қарлы алабында жиналғандығын білдіреді. Бұл жағдай Горео және Жосон дәуірлерінде көптеген қиындықтар тудырды. Шай ағаштары өскен аймақ Кореяның дәстүрлі азық-түлік қоймасы болды және шай жапырақтарын жинау мен дәнді дақылдарды себу маусымдары бірімен-бірі үйлеседі. Оның құндылығына байланысты, шай ағаштары өскен аймақтарда тұратын шаруалар патшаға жоғары шай салығын төледі. Сондықтан шай жапырақтарын жинау және өңдеу жылдық шай өнімділігінің төмендеуіне басты себеп ретінде көрсетіледі. Горео дәуірінде Ли Чжэ Хён немесе Ли Гю Бо сияқты көптеген ғалымдар мен зиялылар жүздеген шағымдар жасады. Соңында, "Юдуриурок" жазбасында көрсетілгендей, Горео дәуірінің соңында шаруалар шай салығына наразылық білдіру үшін өздерінің шай ағаштарын өртеп немесе кесіп тастады. Конфуцийшілдікке негізделген Жосон дәуірінде "Табан" шай рәсімін сақтап келді, бірақ ауыл шаруашылығының тепе-теңдігін сақтау үшін шай өндірісінің көлемін азайтты. Осының салдарынан шай өнеркәсібінің дамуы ұзақ уақытқа тоқтатылды. Янгбан мен патшалық отбасынан басқа, корей шайының түпкілікті мәдениеті мен рәсімдері шай ағаштары өскен ормандардың шектеулі аймағында сақталды. Дегенмен, Жосон дәуірінің ортасында мерейтойлық шаралардан басқа шай ішудің азайып бара жатқаны байқалды. Япон шапқыншылығы кезінде Мин әскерінің қолбасшысы Ян Хао, Сеонжо патшасына (1567–1601 жылдары билеген) Кореяда жоғары сапалы шай өсімдіктерін тапқанын және "егер сіз Ляодунға шай сатсаңыз, әрбір он фунт шай үшін күміс монета ала аласыз. Барлығы он мың жылқы сатып алуға жетеді" деді. Бірақ Сеонжо патша: "Біздің елде шай ішу дәстүрі жоқ", - деп жауап берді.

Жосеоннан кейінгі династия

Жосон әулетінің соңына қарай, қара халық та осы үрдіске қосылып, ата-аналарды құрметтеу рәсімдерінде шай қолдана бастады. Силхак ғалымдары, мысалы, Чон Як Ён мен Ким Чжон Хуй, шай ішу мәдениетімен және оның өндірісімен, әсіресе шұғылалы шай өсетін аймақтардағы жер аударылғанда қызығушылық танытты. Олар әлі де шай ішу дәстүрін сақтап жүрген монахтармен хат алмасып тұрды. Бұл дәстүр Силла және Горео дәуірлерінде басталған, онда монахтар ғибадатханалардың маңында шай ормандарын құрып, басқарған және осы дәстүр олардың мүлігі ретінде сақталған. Буддалық шай ішу рәсімі мен мәдениеті дәстүрлі ғибадатханаларда қалыптасты. Осы екі мәдени топтың байланысы Сеонби қоғамына да, қазіргі монахтарға да әсер етті. 1973 жылы Ли Гвиль классикалық еңбектерді зерттеуді бастады, ал 1979 жылы Корея шай ішушілер қауымдастығын құрды.

Жабдық

Корей шай ішу рәсімі жыл мезгілдеріне сәйкес келеді, сонымен қатар қолданылатын керамика мен металл бұйымдары да әртүрлі болады. Діни дәстүрлер де әсер еткен. Тас ыдыстар жиі қолданылды, көбінесе провинциялық пештерде жасалған қыш ыдыстар, ал порцелан сирек кездеседі, императорлық порцеланның айдаһар бейнесі ең сирегі саналады. Осы рәсімде қолданылатын жабдықтардың мысалдары «Корей керамикасы» деген жалпы мақалада және суреттерімен бірге «Корей қыш ыдыстары» деген арнайы мақалада талқыланады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ыдыстар мен кеселердің сыртқы түрі табиғи, діни әсерге қарай бөлінеді. Жасыл селедон немесе нефрит, «панчонг» (хангул=분청), буддалық шай ішу рәсімдері үшін қола түсті, тозыққан патиналар; конфуциандық шай ішу рәсімдері үшін ақ түсті, әлсіз суреттері бар порцелан; ал анимистік шай ішу рәсімдері үшін немесе Жапонияға экспортталған «гохан чаван» деп аталатын кесек порцелан және күлді тас глазурь. Саз және құм қоспасынан жасалған, жұқа глазурь жағылған беткі текстураның өзгешелігі бағаланып, көшірілді. Осы жаратылыстың кездейсоқтығы шай шеберлері бағалаған «қазіргі шындықтың сәтін» сыйлайды. Глазурь өте бай текстураға ие, көптеген түстер арасындағы айырмашылықтар жарық пен маусымға байланысты түсін өзгертеді. Қолданылатын саз әдетте жеңіл, әсіресе селедон сазы ерекше бағаланады. Глазурь техникасы көптеген материалдарды имитациялай алады: бамбуктан, өзендегі тастардан, ағаш қабығынан, тіпті адам терісінен, сондай-ақ сирек және ерекше глазурь түрлері жолбарыс көзіне, шабдалыға немесе қарға ұқсас қасиеттер береді, терең қардағы шырамалар немесе нәзік өрнектелген ақ порцелан. Осылайша, жыл мезгілдері, өлеңдер, жазбалар немесе тыныш сәттер туралы естеліктер жаңарады. Ыдыстардың стилі, глазурі және пішіні уақытқа қарай өзгереді. Ескі үлгілер әлі де сақталып келеді, ал 16-шы ғасырдың соңынан бастап Жапонияға экспорт маңызды болды. Кореялық қыш өнеркәсіпшілері И Суккван (이숙황) және И Кёонг (이경) сияқты бауырлар дәстүрлі стильдерді шетелге көшіріп, олар «Хаги» стилі деп белгілі болды. Жеке отбасылық қыш өнеркәсіпшілері мен провинциялық пештер ең жақсы Жосон орта кезеңінің (Жосон ыдыстары) ерекшеленетін терең глазурь түрлерін ұсынды. Жазғы шайға арналған жабдыққа биік және кең «катаде» ыдыстары кіретін. Оның өлшемдері қайнатылған суды салқындатуға көмектесетін ең үлкен бетті көрсетті. Ыстық су ыдысқа құйылып, сәл салқындатылып, содан кейін шай құюға болады. Суды салқындату қажет, себебі қайнаған суды шай жапырақтарының үстіне құю ащы дәмді күшейтіп, шайдың ащы болуына себеп болады. Екі қолмен шай кішкентай, қақпақтары бар кеселерге құйылып, ағаш немесе лактан жасалған үстелге қойылады. Шай ішу кезінде ауызды жасыру үшін кесенің қақпағы көтеріліп ішіледі. Шай салқын ішіледі. Күзгі және қысқы шайға арналған жабдыққа «ироба» стилі сияқты биік, тар ыдыстар кіреді, олар жылуды сақтайды. Әдетте спираль тәрізді, терең емес, биік жиекті. Осы ыдыста дайындалған шай қыздырылған шайқаққа құйылып, ортасына кішкентай, қақпақтары бар кесеге құйылады. Шай ыстық ішіледі. Ал дәм біркелкі болуы үшін, шай бір кеседен екінші кесеге үнемі шашыратылып құйылады. Қытай дәстүрінен айырмашылығы, рәсімде қолданылатын корей шай ыдыстары әдемі дыбыс шығару үшін тексерілмейді. Оның орнына, пішіннің табиғилығы, эмоциясы және түсіне баға беріледі.

Сәйге табиғи көзқарас

Кореялық шай ішу дәстүрінің негізінде – қарапайым және табиғи үйлесімділік жатыр, онда формалды рәсімдер аз, қатаң талаптар жоқ, демалуға толық еркіндік пен шайдың, қызмет көрсетудің және әңгімелесудің алуан түрлілігін шығармашылықпен пайдалануға мүмкіндік бар. Бұл шайханалардың дизайнының, шай бақшаларына кіреберістері мен бақшаларының, шай құралдарының қолданылуы мен стилінің, шайдың, тәттілердің, печеньелердің және тағамдардың таңдаудағы аймақтық ерекшеліктерінің, маусымдық және уақытша өзгерістердің, сондай-ақ корей шайханаларының дыбыстық және визуалдық атмосферасының әртүрлілігіне әкеледі. Шай сақтау ыдыстары көбінесе үлкен болған, саз балшықтан жасалып, сазгерлік шеңберінен өтіп, пештің ішінде от жанып тұрғанда үштен екі бөлігі глазурьмен жабылған. Табиғи жасыл күл глазурі жиі қолданылған. Шайды алу үшін ұзын сапты ағаш қасық немесе екіге бөлінген бамбук қасық пайдаланылған. Әдетте, шай дайындау үшін жергілікті судың ең жақсысы қолданылады, ал кейбір корей шайханаларында өздерінің кішкентай бұлақтары болған. Суды от үстінде қайнатып, шай құмырасына құйып, бірден дастарқанға қоятын. Шайды әуелде жылы тостақандарға жылы шай құмырасынан құяды, бұл шайдың бақыланатын ағынын және әдемі көпіршіктерді жасауға мүмкіндік береді. Бұл сәттілік әкелу үшін жасалады. Чай ішу рәсімдері туған күн, мерейтойлар және ескі достарды еске алу сияқты маңызды оқиғаларда қолданылып, Сеон медитациясының қуанышын қайта табудың бір жолы болып табылады. Корей шайы көбінесе жасыл шай болғандықтан, тіпті кішкентай жапырақтары да сирек кездесетін. Корей шай ішу рәсімінің қазіргі заманғы нұсқаларының бірінде қонақтар мен үй иесі төменгі шай үстелінің айналасына отырады. Үй иесі шай құралдарын қыздырып, құйып, тазалап, рәсімнің басынан соңына дейін қатысады. Үй иесі шай құралдарын жыл бойы шай үстелінде сақтап, пайдаланбағанда матамен жабады. Жинақта әртүрлі түс пен пішіндегі бірнеше шай құмыралары болады. Рәсім барлық қонақтар үстелге отырып басталады, ал су қайнаған кезде үй иесі әңгіме бастайды, әдетте бейресми сұрақтар қойып, мысалы, қонақтардың отбасы туралы сұрайды. Үй иесі рәсімді ыдыс, тостаған және ыдысты ыстық сумен қыздырып бастайды, содан кейін шай жапырақтарын ыдысқа құяды. Содан кейін ыстық суды жапырақтарға құйып, бірден суды құйып тастайды, осылайша жапырақтарды шаңнан тазартып, сәл ашады. Содан кейін ыстық суды ыдысқа құйып, шайға қарай салқындатады. Бұл шайдың қашан жиналғанына байланысты, маусымның басында жиналған шай, мысалы, сәуірдің басында жиналған алғашқы жапырақтар, маусымда жиналған шай жапырақтарынан төмен температурада суға салынады. Судың температурасы дұрыс болғаннан кейін, үй иесі суды құмыраға құйып, 20 секундтан екі-үш минутқа дейін шайға салады. Шай дайындалғаннан кейін, үй иесі шайды ыдысқа құяды, бұл жапырақтардан суды алып тастауға және шайдың біркелкі араласуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Содан кейін оны тостақандарға құяды. Қонақтар үй иесі немесе шай дайындаушы алғашқы тостағанды алғанша күтеді, содан кейін өз тостағандарын алады. Бұл процедура бірнеше сағатқа созылуы мүмкін. Бұл рәсім өте жеңіл және жақсы танысуға немесе іскерлік келісімге келуге көмектеседі.

Сәйдің түрлері

Шай рәсімдерінде қолданылатын ең алғашқы шай түрлері – қазір Қытайда әлі де танымал болған ескірген пуэр шайына балама қара шайдан жасалған тығыз қысылған торттар болды. Шайдың көне түрлері құрметке ие болды, және Қытайдан әкелінген ескі шай сарайда белгілі бір дәрежеде танымал болды. Алайда, буддалық монахтардың шай өсімдіктерін Кореяға әкелуі нәзік шайлардың және шай рәсімінің енгізілуіне әкелді. Көбінесе "чаксол" немесе "чугно" деп аталатын көк шай берілсе де, "Бёксориунг" Чунхачон, Вуджоон, Джаксоол, Жокро, Окчхон сияқты басқа шайлар, сондай-ақ жергілікті хризантема шайы, бие қауын жапырағы шайы немесе жусан шайы жылдың әртүрлі уақыттарында ұсынылуы мүмкін. Корея шайлары бес түрлі дәмге бөлінді: ащы, тәтті, құрғақшылық, тұздылық және "қышқылдық". Шайды ескірту сирек кездеседі, және шайдың көп бөлігі мүмкіндігінше жаңа, әсіресе жаңа өнімдер тұтынылады. Шай өсіретін аймақтар бес дәм элементінің ерекше үйлесімімен шай өндіруімен танымал болды: мысалы, Джеджу аралында мұхит желдерінің әсерінен тұздылығы жоғары шайлар бар; ал қалған элементтер жапырақтарды әртүрлі пісіру тәсілдерімен немесе судың қатаңдығы арқылы ашылады. Сондай-ақ, шай корей буддистерінде төрт түрлі ойға жетелейді: тыныштық, құрмет, тазалық және сабырлылық. Осы қасиеттерді жақсы көрсететін шайлар бағалы саналады.

Дәстүрлі шай рәсімдері мен қазіргі заманғы қалпына келтірулер

Қазіргі заман Кореяда дәстүрлі корей шай мәдениеті мен шай рәсімдерінің қайта жандану және қалпына келтіру дәуірін білдіреді. Әртүрлі дәстүрлі мәдени жобаларға қатысқандардың ішінде Мён Вон, Ким Ми Хи 1979 жылы корей шай мәдениетін зерттеу және академиялық конференцияны алғаш рет өткізді, ал 1980 жылы Седжонг мәдени орталығында дәстүрлі корей шай рәсімдерінің толық процедурасын алғаш рет көрсетті. Патша сарайындағы шай рәсімдері, буддалық храмдардағы шай рәсімдері, қонақтарды қарсы алу шай рәсімдері және күнделікті шай ішу рәсімдері жаңартылып, ұсынылды. Бұл дәстүрлі корей шай рәсімдерін Мён Вонның екінші қызы Ким Ый Чжун бүгін де жалғастыруда. Ол Сеул қаласының Материалдық емес мәдени мұрасының 27-ші нөмірі – Патша сарайының шай рәсімінің иесі. Шайдың пайдалы қасиеттерін мойындау және дәстүрлі мәдениет туралы білудің артуымен корей шай мәдениетіне қызығушылық пен шай рәсімдерін жасауға деген ынта күшейді, және бүгінде Кореяда көптеген мүдделі топтар бар.