Жозеф Бек: Польшаның екінші республикасының дипломаты және саясатшысы

Кіріспе

Польшаның бұрынғы сыртқы істер министрі (1894–1944)

Йозеф Бек (; 4 қазан 1894 – 5 маусым 1944) – Польшаның Екінші Республикасында дипломат және әскери шенеунік ретінде қызмет еткен поляк мемлекет қайраткері. Жозеф Пилсудскийдің жақын серігі, Бек 1930-жылдары Польшаның сыртқы істер министрі қызметін атқарғанымен және поляк сыртқы саясатын қалыптастырғанымен танымал. Ол Польшаны өңірлік коалицияның жетекшісі ету арманындағы Пилсудскийдің мұратын іске асыруға тырысты, бірақ басқа мемлекеттер тарапынан жиі ұнатпады және оған сенімсіздік танытты. Литва және Чехословакиямен аумақтық шиеленістерге қатысты. Екі ірі жауынгерлік державаның (Германия және Кеңес Одағы) арасында қалған елі үшін Бек кейде олармен келісімге келді, ал кейде қарсы тұрды. Ол олардың өзара антагонизмін пайдалануға тырысты, бірақ соңынан Ұлыбритания мен Франциямен одақ құрды. Екеуі де 1939 жылы Польшаға жасалған шабуылдан кейін Германияға соғыс жариялады. Кеңес Одағы да Польшаға шабуыл жасағаннан кейін Бек және оның үкіметінің қалған бөлігі Румынияға эвакуацияланды.

Ерте өмір

Бек 16 ғасырда Фландриядан Польшаға, Польша королі Стивен Батори билігі тұсында көшіп келген кальвинист (протестант) отбасында дүниеге келді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Бек инженерлік колледждің студенті болды. Соғыс басталғаннан кейін Бек 1914 жылдың қазанында Пилсудский құрған Польшаның жасырын әскери ұйымының (Polska Organizacja Wojskowa, немесе POW) мүшесі болды. 1914 жылы ұйымға қосылған Бек 1917 жылға дейін поляк легиондарының бірінші бригадасында қызмет етті және Пилсудскийдің көмекшісі болды. Бригада интернирленген кезде Бек қашып кетті. Польша тәуелсіздік алғаннан кейін Бек артиллериялық батарея командирі болып тағайындалды және Бас штабқа жіберілді. Бек 1922-1923 жылдары Франциядағы әскери атташе болып қызмет етті. Француздар Бекті соншалықты жақтырмады, тіпті оның Кеңес агенті екені туралы өтірік таратты. Ол 1926 жылғы мамырдағы әскери төңкерісті жүзеге асыруға көмектесті, нәтижесінде Пилсудский де-факто үкіметтік билікке келді. 1926-1930 жылдары Бек Польшаның әскери істер министрінің штабының бастығы, ал 1930-1932 жылдары вице-премьер және сыртқы істер министрінің орынбасары болды. Пилсудскийтің Польшаның сыртқы саясатын іске асыру үшін тәрбиелеген Бек 1932 жылы Сыртқы істер министрі қызметіне тағайындалды және Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін осы лауазымда қалды.

Сыртқы істер министрі

Бектің қолы нашар еді. Тарихшы Дэвид Г. Уильямсон 35 миллион халқы бар Польшаның халқы көп болғанымен, өнеркәсіптік базасы әлсіз екенін айтады. Сонымен қатар, 283 мың сарбаздан тұратын әскері жеткілікті түрде жабдықталмаған, артиллериясы жетіспейтін, нашар даярланған және механикаландырылмағандықтан, көбінесе атты әскерге тәуелді болды. Соңында ол екі күшті диктатурамен – Гитлер Германиясымен және Сталиннің Кеңес Одағымен ұзақ шекараға ие болды. Тарихшы Ричард Овери Еуропадағы жаңа мемлекеттердің арасында:

Бек халықаралық дипломатиясында Польшаның екі күшті көршісімен қарым-қатынасында мұқият тепе-теңдік сақтауға тырысты. 1932 жылдың шілдесінде Кеңес-Польша арасындағы шабуылға қатыспау шартын, ал 1934 жылдың қаңтарында Германия-Польша арасындағы шабуылға қатыспау туралы декларацияны жасады. Бек Польша мен Чехословакияның өзінің неміс азшылықтарының құқықтарын құрметтеуге заңды түрде міндетті болғанын, бірақ Германия мен Кеңес Одағындағы поляк азшылықтары осылай қорғалмағанын айтып шағымданды. Бұдан өзге, Бек Германия сияқты елдердің азшылықтар туралы келісімді Польшаға қысым көрсету және оның ішкі ісіне араласу үшін пайдаланғанына наразы болды. 1934 жылдың қыркүйегінде Кеңес Одағы Ұлттар Лигасына қабылданғаннан кейін Бек азшылықтар туралы келісімнен бас тартты. 1935 жылдың мамырында Пилсудскийдің қайтысынан кейін генерал (кейін маршал) Эдвард Ридз-Смиглы, президент Игнаци Мощицкий және өзі Бек бастаған түрлі Пилсудскийлік фракциялар билікті бөлісу туралы келісімге келді. Осы үш тұлға Санацияға (Sanation) тиімді түрде үстемдік етіп, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Польшаны бірлесіп басқарды. Бек Польшаның сыртқы саясатын қалыптастыруда дербес құқыққа ие болды. Италия да, Венгрия да Польшаға қарағанда Германиямен одақтасуды жөн көрді. Румыния мен Венгрия арасындағы Трансильвания дауы оларды ортақ блокқа қосуға жасалған барлық әрекеттерді күйретіп жіберді. Италия мен Венгрияның Югославияны бөліп алуға құштарлығы Рим, Будапешт және Белградты одаққа қосуға жасалған кез келген тырасты тоқтатты. Польшамен бірге «Үшінші Еуропаны» құруға тиіс болған қалған төрт мемлекеттің ешқайсысы поляк басшылығын қабылдауға қызығушылық танытпады. 1935 жылдан 1939 жылға дейін Бек Чехословакиядағы поляк азшылықтарына қатысты жаман қарым-қатынас көрсетіп, Германияның Чехословакияға қарсы талаптарын қолдады. 1938 жылдың қаңтарында ол Чехословакияда тұратын поляктарға немістерге тең құқықтар берілуін талап етті. 1937 жылы Бек Словакияның тәуелсіздігін қолдау мақсатында дипломатиялық шабуылды бастады. 1938 жылы Мюнхен келісімінде Гитлердің ұстанымын қолдады. Бірнеше күннен кейін Польша Чехословакияның 240 000 халқы тұратын, оның көп бөлігі поляктардан тұратын Тешен өнеркәсіптік ауданына басып кірді.

In his international diplomacy, Beck sought to maintain a fine balance in Poland's relations with its two powerful neighbours. In July 1932, he concluded the Soviet–Polish Non Aggression Pact and, in January 1934, the German–Polish declaration of non aggression. Beck complained that while Poland and Czechoslovakia were legally bound by treaty to respect the rights of their respective German minorities, the Polish minorities in Germany and the Soviet Union were not so protected. In addition, Beck resented that countries, such as Germany, used the Minorities Treaty to exert pressure and become involved in the internal affairs of Poland. In September 1934, Beck renounced the Minorities Treaty after the Soviet Union had been admitted to the League of Nations. After Piłsudski's death in May 1935, a power sharing agreement was entered into by the various Piłsudskiite factions, led by General (later Marshal) Edward Rydz Śmigły, President Ignacy Mościcki and Beck himself. The three individuals effectively dominated the Sanacja (Sanation) and collectively ruled Poland until the outbreak of the Second World War. Beck had a more or less free hand in formulating Poland's foreign policy. Both Italy and Hungary preferred to align themselves with Germany, rather than Poland. The dispute between Romania and Hungary over Transylvania doomed efforts to include them in a common bloc. The desire of both Italy and Hungary to partition Yugoslavia blocked any effort to include Rome, Budapest and Belgrade in an alliance. None of the other four states that was meant to form the "Third Europe" with Poland was interested in accepting Polish leadership. From 1935 to 1939, Beck supported German claims against Czechoslovakia by citing purported mistreatment of Polish minorities in Czechoslovakia. In January 1938, he demanded publicly that the Poles living in Czechoslovakia be granted the rights enjoyed by the Germans. In 1937, Beck had also begun a diplomatic offensive in favour of Slovak independence. He supported Hitler's position in the Munich agreement in 1938. Within days, Poland invaded and seized Teschen, an industrial district of Czechoslovakia with 240,000 people, most of whom were ethnic Poles.

1939 ж. Неміс басқыншылығы

1937 жылы Гитлер Германияның Данцигке ешқандай талабы жоқ екенін Бекке сендіріп келді, бірақ 1939 жылдың басында Гитлер бұрынғы ұстанымын өзгертті және енді Данцигке талап етуде, сонымен қатар әскери күш қолданбайтынын қосты. Бек 1939 жылдың басында Гитлердің Польшаны бағындырып, оны неміс құрылығына айналдыру талабын қатаң түрде қабылдамау арқылы шешуші рөл атқарды. Гитлер Польшадан стратегиялық аумақтарды Германияға беруді және Кеңес Одағына қарсы бағытталған Антикоминтерн шартына қосылуын талап етті. Бек Гитлердің Польшаның Поморьесін (Померания) аннексиялау талаптарын қабылдамады, бұл Польшаның теңізге және оның басты сауда жолына қол жеткізуін кесіп, поляк экономикасын Германияға тәуелді ететін еді. Ол сондай-ақ Шығыс Пруссия мен Данциг еркін қаласына баратын экстерриториялық теміржол және тас жол дәлізін де қабылдамады, бұл болашақ соғыстан кейін сауда және украин және белорустар қоныстанған аумақтарды Совет Одағына беру туралы нақты емес уәделермен алмастырылатын болды. Гитлер бірнеше жыл бойы Польша аумағын аннексиялауды жоспарлағанмен, 1939 жылдың қыркүйек айының басында соғыс жоспарын іске асыруға шешім қабылдады. Бек 1939 жылдың наурыз айының соңында Германияға қарсы тұруға сылтау іздеген Ұлыбританияның Польшаны неміс шабуылынан қорғайтынын жариялағанда таң қалды. Франция да қолдау ұсынды, бірақ екі ел де Германия Польшаға шабуыл жасаса, олардың істей алатыны шамалы екенін білді. 1939 жылдың сәуірінде Бек Лондонға Польшаға көмек көрсету шартын келісу үшін барды. Бек 1939 жылдың 5 мамырында сөйлеген сөзінде неміс талаптарынан бас тартуын мәлімдеді: Сол сияқты, Бек кеңес күштерінің елге кіруіне рұқсат беру туралы советтердің өтінішін де қабылдамады, бұл өтініш поляк тарабы қатыспаған келіссөздерде жасалған еді. Біраз уақыттан кейін үшінші ұсыныс келіп түсті, оны да Ұлыбритания жасады, ол Польшаның шекарасына қауіп төнген жағдайда Польша үкіметіне қолдау көрсетуге уәде берді. Бұл жолы Бек оны қабылдады. Джозеф Э. Дэвис айтуынша, Польша үкіметі Германияның әскери күшін дұрыс бағаламады. Осының салдарынан Гитлер дипломатиялық күш-жігерін Кеңес Одағына аударды және 1939 жылдың тамызында Германия-Совет одағын жасады. Молотов-Риббентроп пактісі ретінде белгілі болған бұл келісім соғыста Совет Одағының қолдауын, совет азық-түліктері мен мұнай ағынын және Польша мен Балтық елдерін бөлу туралы келісімді қамтамасыз етті. Осы кезде көптеген сарапшылар Германия мен Польша арасындағы соғыс жақын екенін түсінді.

In 1937, Hitler continued to assure Beck that Germany had no claims on Danzig, but at the start of 1939, Hitler changed his earlier position and now laid claim to Danzig, adding that military force would not be used. Beck played a decisive role in early 1939 by staunchly refusing Hitler's demands to subordinate Poland and to turn it into a German puppet state. Hitler demanded for Poland to give away strategic territories to Germany and to join the Anti Comintern Pact, which was directed against the Soviet Union. Beck rejected Hitler's demands for annexation of Polish Pomorze (Pomerania), which would have cut off Polish access to the sea and its main trade route, effectively making the Polish economy dependent on Germany. He also rejected demands for an extraterritorial rail and highway corridor that was to run to East Prussia and the Free City of Danzig, in exchange for vague promises regarding trade and annexation of territories inhabited by Ukrainians and Belarusians in the Soviet Union after a future war. While Hitler had been planning to annex Polish territory for several years, he finally decided to go ahead with his plans for war by early September 1939. Beck was surprised when Britain, looking for a pretext to confront Germany, announced at the end of March 1939 that it would defend Poland from German attack. France also offered its support, but both countries knew there was very little they could do if Germany invaded Poland. In April 1939, Beck was in London to negotiate the terms of the British Polish aid treaty. Beck famously voiced his refusal of German demands in a speech on 5 May 1939:

Similarly, Beck refused a request from the Soviets to allow Soviet forces to enter the country, which was made during talks in which the Polish side did not take part. A third proposal soon followed, once again elaborated by Britain, which promised support to the Polish government if the country's borders were endangered. This time around, Beck accepted it. According to Joseph E. Davies, the Polish government underestimated German military power. As a result, Hitler's diplomatic efforts shifted to the Soviet Union and secured the German Soviet alliance in August 1939. Known as the Molotov–Ribbentrop Pact, it secured Soviet support in a war, a heavy flow of Soviet food and oil and an agreement to partition Poland and the Baltic states. By now, many observers realised that war between Germany and Poland had become imminent.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы 1 қыркүйекте Германияның Польшаға басып кіргенінен кейін, Бек Польшаның одақтастары – Франция мен Ұлыбританияны Польшаға көмектесу үшін соғысқа түсуге шақырды. Екеуі арасында келісім болғанына қарамастан, Франция мен Ұлыбритания Польшаға тікелей көмек көрсетуге көп нәрсе жасамады, бірақ Германияның басып кіргенінен екі күн өткен соң соғыс жариялады. 1939 жылы 17 қыркүйекте Кеңес Одағы Польшаға шығыстан шабуыл жасағаннан кейін Бек, Польша үкіметінің қалған бөлігімен бірге Румынияға кетіп қалды. Бек Брашовтағы сәнді қонақүйдің алтын қызына қамалды, онда ол және оның сүйіктілері бір қабатты иеленді. Ол қатаң күзетілді: ол қайда шықса, одақтас, неміс және румын агенттерінің көпшілігі оның соңынан ерді. Мен оны сағат 17:00-де кездестірдім, әңгімеміз таңғы сағат 02:00-ге дейін, кешкі ас тамашалаумен жалғасты. Бек өзінің соңғы айдағы жетістіктерін баса көрсетті: Англиямен әскери келісім, венгрлердің неміс әскерлерін өз аумағы арқылы өткізуден бас тартуы, Румыния үкіметі берген тұру және өту құқығы. Бек берік коалицияға сенеді, біз келіссөз үстеліне серіктес ретінде отырамыз, ал чехтар сыртта қалады. Ллойд Джорджтың Польша реакциялық ел болғандықтан көмекке лайық емес деген мәлімдемесіне ол мән бермейді. Лорд Галифакстың Керзон сызығын қайта жаңартуға тырысып жатқаны да оны мазаламайды. Оның орнына, ол британ королі радиода сөйлеген кезде тек ағылшын, француз және поляк әнұрандары ойнатылғанын атап көрсетеді. Мен осы қалай ойлауға құмарлыққа төзбейтіндіктен, ол немеселердің шабуылы туралы ең болмағанда ойлаған екенін сұрадым. Ол Гитлермен бірнеше рет кездескенін, Гитлер талқылаудан бас тартқанын, оны оңай түрлі нәрсеге көндіруге болатынын, оған фон Риббентроптың ықпалы тигенін айта берді. Бек 1944 жылдың 5 маусымында Румынияның Сингурени қаласында туберкулезден қайтыс болды. Бекты 2011 жылы қайтыс болғанға дейін АҚШ-тағы поляк қауымдастығында белсенді болған ұлы Анджей Бек қалдырды. 1991 жылдың мамырында Бектың денесі Польшаға қайтарылып, Варшаваның Повузки әскери зиратына жерленді.

Following the invasion of Poland by Germany on 1 September 1939, the start of World War II, Beck called on Poland's allies, France and Britain, to enter the war to support Poland. In spite of the agreement between them, France and Britain did little to help Poland directly though both declared war two days after the German invasion. After the Soviet Union attacked Poland from the east on 17 September 1939, Beck withdrew to Romania, together with the rest of the Polish government. Beck was locked in a golden cage of a luxurious hotel in Brașov, where he and his entourage occupied one floor. He was closely guarded: whenever he went out, hordes of Allied, German and Romanian agents followed him ( ) I met him at 5 in the afternoon, and our conversation continued until almost two in the morning, with a dinner break. Beck emphasized achievements of the last month of his post: a military treaty with England, Hungarian refusal to let German troops pass through their territory, droit de residence and droit de passage, granted by Romanian government. Beck believes in a solid coalition, and that we would sit at a negotiating table as partners, while Czechs would remain outside. He does not care about the fact that Lloyd George stated that Poland did not deserve help as a reactionary country. He is not bothered by the fact that Lord Halifax wants to recreate the Curzon Line. Instead, he points out that when British king gave a speech on the radio, only English, French and Polish anthems were played ( ) Since I cannot tolerate this kind of wishful thinking, I ask him whether he had ever seriously considered German attack. He keeps saying that he had met Hitler several times, that Hitler backs out of discussions, that he can easily be talked into different things, that he was influenced by von Ribbentrop. Beck died in Singureni, Romania, on 5 June 1944, after developing tuberculosis. Beck was survived by his son Andrzej Beck, who was active in the Polish community in the United States until his death in 2011. In May 1991, Beck's remains were repatriated to Poland and interred at Warsaw's Powązki Military Cemetery.