Кіріспе

Кеңес Одағының орталық және жалғыз банкі – Госбанк (Госбанк, Государственный банк СССР, Мемлекеттік банк КСРО) 1922 жылдан 1991 жылға дейін елдің бір деңгейлі банк жүйесінде Кеңес Одағының орталық банкі болып табылды. 1920-1921 жылдардағы үзілістен кейін ол Ресей империясының Мемлекеттік банкінің қызметін жалғастырды. Кеңес Одағының тарауынан кейін ол таратылды, ал оның қызметтерін Ресейдің Орталық банкі, Украинаның Ұлттық банкі, Қазақстан Ұлттық банкі және басқа да мұрагер елдердің орталық банктері өздеріне алды. Госбанк – үш кеңестік экономикалық мекеменің бірі, ал қалған екеуі – Госплан (Мемлекеттік жоспарлау комитеті) және Госснаб (Материалдық-техникалық жабдықтау жөніндегі мемлекеттік комитет) болды. Госбанк ұлттық мемлекеттік бюджетті дайындау үшін Кеңес Қаржы министрлігімен тығыз байланыспен жұмыс істеді.

Қор

Банктің құрылуы жаңа экономикалық саясатты іске асырудың бір бөлігі болды. 1921 жылғы 3 қазанда Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті (ВЦИК) Ресей Советтік Федеративтік Социалистік Республикасының Мемлекеттік Банкін құру туралы қаулы қабылдады. Оған ұқсас қаулы Совнарком 1921 жылғы 10 қазанда қабылдады. Банк 1921 жылғы 16 қарашада қызметін бастады. 1922 жылғы ақпанда Ленин Мемлекеттік банкты «бюрократиялық қағаз ойын» деп сипаттап, оны Арон Шейманға жазған хатында «коммунистік мандариндік балалыққа» балайды, сондай-ақ Потемкин ауылымен салыстырды. 1923 жылы ол КСРО Мемлекеттік Банкі болып қайта құрылды. Ол Наркомфин бағынысына берілді. Кеңес мемлекеті Госбанкті, ең алдымен, жалпы өнеркәсіпке орталықтандырылған бақылау орнату құралы ретінде пайдаланды, банк шоттары мен операциялар тарихын жеке кәсіпорындардың қызметін және бесжылдық жоспарлар мен директиваларға сәйкестігін бақылау үшін қолданды. Госбанк коммерциялық банк ретінде пайда табуға ұмтылмады. Ол теориялық тұрғыдан мемлекеттік саясаттың құралы болды. Қарыз алушының кредиттік қабілетін тәуелсіз және бейтарап бағалаудың орнына, Госбанк орталық үкіметтің тапсырмасы бойынша белгілі бір тұлғаларға, топтарға және салаларға несие қаражатын бөліп берді. 1931 жылы Мемлекеттік банктың жоғары лауазымды қызметкері Борис Берлацкий 1931 жылғы меншевиктер ісінің аясында саботаж жасады деген айыппен сотталды.

Шетелдік еншілес компаниялар

1921 жылы Парижде және қайтыс болғанға дейін Леонид Красин алғашқы мемлекеттік бақылаудағы кеңестік шетел банкін құрды. Ол бес "қыз" ("дочек") банктерінің бірі, немесе "аналық қойма" ("Закрома Родины") ретінде Парижде (1921) Солтүстік Еуропа коммерциялық банкі BCEN Eurobank, Лондонда Мәскеу Халық Банкінің бөлігі ретінде, Венада (1974) Donau Bank AG, Франкфурт-на-Майнда Ost West Handelsbank (OWH), ал Люксембургте (1974) Шығыс-Батыс Біріккен Банкі ретінде құрылды. Коммунистік партияларға, империализмге қарсы күреске және бүкіл әлемдегі ұлт-азаттық қозғалыстарға қаржылық көмек көрсету мақсатында, бұл банктер "ана" банк – Госбанктың еншілес компаниялары немесе "қыздары" ретінде жұмыс істеді. Госбанк 1921 жылдан 1922 жылға дейін Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының (Ресей) және 1923 жылдан 1991 жылға дейін КСРО-ның орталық банкі болды. 1992 жылы КСРО тарағаннан кейін, Парижде орналасқан BCEN Eurobank еншілес банкі Куба, Марокко және Мавританиямен сапасы нашар несиелерге ие болды және Госбанктан әртүрлі валюталарда 1080,2 миллиард доллар көлемінде "қатысу кредиті" (партисипационный кредит) арқылы "күміс жалатылған" капитал инфузиясын алды.

Перестройка

Михаил Горбачевтің «Перестройка» бағдарламасының аясында басқа банктер құрылды, оның ішінде: «Промстройбанк» (КСРО-ның өнеркәсіптік құрылыс банкі), «Жилстройбанк» (КСРО-ның тұрғын үй құрылысы банкі), «Агробанк» (КСРО-ның ауыл шаруашылығы банкі), «Внешэкономбанк» (КСРО-ның сыртқы экономикалық банкі) және «Сбербанк» (КСРО-ның жинақ банкі). «Сбербанк» бүгінгі күнге дейін Ресейдің ең ірі банктерінің бірі болып табылады, бұрынғы «Госбанк» қызметкерлерінің жоғары лауазымдағыларын және қазіргі Ресей үкіметінің банктік қызметінің басым бөлігін сақтап келеді.

Жоғары басшылар

Бұл Мемлекеттік банк Басқармасы төрағаларының тізімі. Төрағаны КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы тағайындаған. № Аты (губернатор) Суреті Қызмет мерзімі Тағайындаған Басталуы Аяқталуы 1 Арон Шейнман 1921 1924 Владимир Ленин 2 Николай Туманов 1924 жылғы 5 наурыз 1926 жылғы 16 қаңтар Алексей Рыков 3 Георгий Пятаков 1929 жылғы 19 сәуір 1930 жылғы 18 қазан 4 Моисей Кальманович 1930 жылғы 18 қазан 1934 жылғы 4 сәуір Вячеслав Молотов 5 Лев Мариясин 1934 жылғы 4 сәуір 1936 жылғы 14 шілде 6 Соломон Кругликов 1936 жылғы 14 шілде 1937 жылғы 15 қыркүйек 7 Алексей Гричманов 1937 жылғы 15 қыркүйек 1938 жылғы 16 шілде 8 Николай Булганин 1938 жылғы 2 қазан 1940 жылғы 17 сәуір 9 Николай К. Соколов 1940 жылғы 17 сәуір 1940 жылғы 12 қазан 10 Н. Булганин 1940 жылғы 12 қазан 1945 жылғы 23 мамыр Иосиф Сталин 11 Яков Голев 1945 жылғы 23 мамыр 1948 жылғы 23 наурыз 12 Василий Попов 1948 жылғы 23 наурыз 1958 жылғы 31 наурыз 13 Н. Булганин 1958 жылғы 31 наурыз 1958 жылғы 15 тамыз Никита Хрущев 14 Александр Коровушкин 1958 жылғы 15 тамыз 1963 жылғы 14 тамыз 15 Алексей Посконов 1963 1969 16 Миефодий Свиешников 1969 1976 Алексей Косыгин 17 Владимир Алхимов 1976 жылғы 11 қазан 1986 жылғы 10 қаңтар 18 Виктор Демьцев 1986 жылғы 10 қаңтар 1987 жылғы 22 тамыз Николай Рыжков 19 Николай Гаретовский 1987 жылғы 22 тамыз 1989 жылғы 7 маусым 20 Виктор Геращенко 1989 жылғы 7 маусым 1991 жылғы 26 тамыз Валентин Павлов 21 Андрей Зверев 1991 жылғы 26 тамыз 1991 жылғы 20 желтоқсан Иван Силаев