Кіріспе

Ұлы локомотивті қуу (The Great Locomotive Chase) (Андрюстің шабуылы немесе Митчелл шабуылы деп те аталады) – американдық Азамат соғысы кезінде 1862 жылдың 12 сәуірінде Солтүстік Джорджияда болған әскери рейд. Азаматтық барлаушы Джеймс Дж. Эндрюстің басшылығымен Одақ әскерінің еріктілері "Генерал" пойзын басып алып, оны солтүстікке қарай Теннесси штатының Чаттануга қаласына қарай жүргізді. Олар Атлантадан Чаттанугаға дейінгі маңызды Батыс және Атлантика темір жолының (W&A) желісіне барынша зиян келтірді. Оларды Конфедерация күштері алдымен жаяу, кейіннен "Техас" локомотиві және басқа да локомотивтермен 87 мильге (140 км) дейін қуып жетті. Одақ әскері телеграф сымдарын кесіп тастағандықтан, Конфедерация теміржол бойындағы күштерге ескерту жібере алмады. Конфедерация әскерлері соңында шабуылшыларды ұстап, Эндрюстің ішінде болғанымен, кейбіреулерін тыңшылық жасады деген айыппен тез жазалады; ал қалғандары қашуға үлкерді. Осы әрекеттері үшін АҚШ Конгресі жаңадан құрылған Құрмет медалімен марапатталғандардың алғашқылары осы рейдке қатысушылар болды. Азамат ретінде Эндрюс бұл медальға ие болуға құқылы емес еді.

Әскери қызмет

Одақ Форт Генри мен Форт Донелсонды ақпан айында басып алғаннан кейін, Конфедерация генералы Альберт Сидни Джонстон күштерін қайта ұйымдастыру үшін Теннесси штатының орталық бөлігінен шығарды. Осы шегінудің бір бөлігі ретінде Джонстон 23 ақпанда Нэшвиллді эвакуациялады, осы маңызды өнеркәсіптік орталықты Одақтың Огайо армиясының бригада генералы Дон Карлос Бьюэлл басқаратын департаментіне тапсырып, осымен Одақ күштеріне бірінші рет Конфедерация штатының астанасы түсті. Нэшвиллді алғаннан кейін Бьюэлл одан әрі шабуылдау операцияларын жүргізуге, әсіресе Одаққа жақын Шығыс Теннесси аймағына қарай, көп құлшынбады. 11 наурызда Бьюэлл әскері генерал Генри Халлек басқаратын Миссисипи департаментіне біріктірілді. Наурыздың соңында Халлек Бьюэллге Теннесси өзеніндегі Питтсбург құлдары маңында Грант әскерін күшейту үшін оңтүстік-батысқа қарай жол көрсетті. Бьюэлл 7 мың сарбаздық гарнизонды Нэшвиллде қалдырып, генерал-майор Ормсби Митчелдің 10 мың сарбаздық 3-дивизиясымен бірге аттанды. Митчел бұрын Нэшвиллді басып алуға көмектесіп, қаланың капитуляциясын қабылдаған еді. Конфедерация және Одақ күштерінің батыс Теннессиге қарай шегінуімен Теннесси штатының орталық бөлігі күштерді тиімді пайдалану операциясы аймағына айналды. Митчел Конфедерацияның минималды қарсылығына тап болып, 18 наурызда дивизиясын Нэшвиллден Мурфрисбороға қарай оңтүстік-шығысқа жылжытып, 20 наурызда жетті.

Бірінші рейд: наурыз

Джеймс Эндрюс Кентуккиде туған азаматтық адам болды. Ол 1862 жылдың көктемінде Теннессиде генерал-майор Дон Карлос Бьюэлл үшін құпия агент және барлаушы ретінде қызмет етті. Март айының соңында Бьюэлл Нэшвиллден кетер алдында Эндрюс оған сегіз адамды алып, Джорджияда пойызды ұрлап, солтүстікке қарай айдап әкету жоспарын ұсынды. Бьюэлл кейінірек 1863 жылдың тамызында осы экспедицияға рұқсат бергенін растады. Эндрюстің сөзіне қарағанда, Атлантадағы пойыз машинисі, егер Эндрюс пойызды басқаруға, рельстерді қиратуға және көпірлерді өртеп жіберуге көмектесетін ерікті пойыз экипажымен қамтамасыз ете алса, Одаққа өтпеге дайын еді. Басты нысана – Алабама штатындағы Бриджпорттағы теміржол көпірі болды, бірақ болашақ Эндрюс Рейдері Уильям Питтенгер Эндрюстің Джорджия мен Теннессидегі бірнеше басқа көпірлерді де нысанаға алуды жоспарлағанына сенді. Бұл алғашқы шабуылға еріктілер генерал Митчелдің дивизиясынан келді, ол Теннесси штатындағы Мурфрисборо қаласында орналасқан. Олар оңтүстікке қарай 40 шақырымдай жаяу жүріп, Туллахомадағы Конфедерацияның теміржол станциясына жетіп, пойызбен Мариеттаға (Джорджия штаты) дейін сапарлады. Сол жерде Эндрюс инженердің басқа жұмысқа алынғанын білді. Эндрюс рейдшілерден локомотивті қалай басқаруды білетіндерін сұрады; ешкім білмеген соң, ол шабуылды тоқтатты. Екі рейдші телеграф сымдарын кесіп тастауға тырысқанда Конфедерация сарбаздарымен кездесті, бірақ олар тым шаршаған сым шеберлері екенін көрсетіп, жағдайды құтқарып шықты. Содан кейін рейдшілер солтүстікке, Одақтың желілеріне қайтып келді, олар кеткеннен шамамен бір апта өткен соң. Эндрюс Батыс және Атлантика теміржолында бірнеше күн қосымша барлау жұмыстарын жүргізіп, содан кейін федералдық желілерге қайтып оралды. Бастапқы рейдшілердің ешқайсысы екінші шабуылға қатысуға ерікті болған жоқ. Біреуі: «Жау елінде жүргенде, мойнында арқан бардай сезіндім» деп қосты.

Өмірбаян

Теннесси штатының орталығындағы Федералды әскерлерге қолбасшылық ететін генерал-майор Ормсби М. Митчелл, Огайо және Миссисипи аңғарларынан Конфедерацияның солтүстік және батыс шекараларын тұрақты түрде алыстатып, олардың аумағын қысқартудың жолын іздеді. Бұл, ең алдымен, оңтүстікке, содан кейін шығысқа қарай Нешвиллдегі Одақ базасынан жасалатын шабуыл арқылы іске асырылуы мүмкін еді. Бұл Мемфис пен Чаттануга арасындағы Мемфис және Чарльстон темір жолын басып алып, кесіп тастауға (сол кезде Миссисипи өзені мен шығыс арасында басқа темір жол байланысы болмаған) және содан кейін Теннесси штатының Чаттануга су және темір жол торабын жаулап алып, Батыс Конфедерацияның Огайо мен Миссисипи өзендерінің аңғарларымен байланысын үзуге мүмкіндік берер еді. Сол кезде қаланы басып алудың қалыпты тәсілі – оны қоршау, жабдықтау мен күштерден айыру, сосын артиллериялық оққа тұтып, көптеген жаяу әскерлермен тікелей шабуыл жасау болатын. Дегенмен, Чаттануганың шығысы мен оңтүстігіндегі табиғи су және таулы кедергілері Митчелдің қолда бар күштерімен мұны істеуді дерлік мүмкін емес етті. Одақ армиясы Чаттанугаға қауіп төндірген кезде, Конфедерация армиясы (өзінің табиғи түрде қорғалған артқы жағынан) бірінші кезекте Атлантадан Чаттануга гарнизонын күшейтетін еді. Чаттанугаға жағдайды тұрақтандыру және шекараны ұстап тұру үшін жеткілікті күштер жөнелтілгеннен кейін, конфедераттар адам мен материалдық артықшылықтарын пайдаланып, Чаттанугадан қарсы шабуылға шығатын еді. Осы процесті бұзуды Эндрюс рейді мақсат еткен. Егер ол Атлантадан оңтүстік-шығысқа қарай қалаға теміржолмен күштерді жеткізуді тоқтата алса, Митчел Чаттануганы басып ала алатын еді. Одан кейін Одақ армиясы теміржолмен күштерді жеткізуге және жабдықтауға арналған желілерге ие болар еді, бұл желілер батысқа қарай Теннесси штатының Одақ бекінісі және жабдықтау қоймасы болып табылатын Нэшвиллге дейін барар еді.

Жоспарлау

Джеймс Эндрюс, азаматтық барлаушы және жартылай шпион, Митчелге батыл шабуыл жасауды ұсынды, ол Батыс және Атлантикалық темір жолын Атлантадан Чаттанугаға және Джорджияның қалған бөлігіне күш түсіріп, жабдықтаумен қамтамасыз ету жолын жоюға бағытталған. Ол кейін Эндрюс рейдкерлері деп танылатын адамдарды тартты. Олар – азамат Уильям Хантер Кэмпбелл және Огайо штатының 2-ші, 21-ші және 33-ші жаяу әскер полктерінен 22 ерікті одақ сарбазы. Эндрюс адамдарға 10 сәуірде түн ортасына дейін Мариеттаға (Джорджия штаты) жетіп, бірақ қатты жаңбыр бір күндік кешігуге себеп болды. Олар күдік тудырмау үшін қарапайым киіммен шағын топтарда саяхаттады. Екі адамды (Самуэль Льюэллин мен Джеймс Смит) қоспағанда, барлығы белгіленген уақытта кездесу орнына жетті. Льюэллин мен Смит осындай жағдайларда не істеу керектігі туралы нұсқау алғандықтан, Конфедерация артиллерия бөліміне қосылды. Эндрюстің ұсынысы – бірлескен операция: генерал Митчелл және оның әскерлері бірінші болып Чаттанугаға шабуылдайды, содан кейін Эндрюс рейді Чаттануга мен Атланта арасындағы темір жол желісін дереу жояды. Бұл шамамен бір уақытта жасалған әрекеттер Чаттануганың басып алынуына әкелер еді. Эндрюс рейдінің мақсаты – конфедераттарды темір жолдарды біріктіріп пайдалану мүмкіндігінен айыру, осылайша олардың ішкі коммуникация желілерін Одақтың шабуылына жауап ретінде пайдалануына кедері келтіру. Жоспар бойынша, солтүстікке Чаттанугаға қарай келе жатқан пойызды ұрлап, артынан жолдарға, көпірлерге, телеграф сымдарына және стрелкаларға зиян келтіру немесе оларды жою қажет еді, бұл Конфедерация армиясының Атлантадан Чаттанугаға әскер мен жабдықтарды тасымалдауына бөгет жасар еді. Рейдкерлер федералдық қоршау шебінен өтіп, Чаттануганың шетінде Митчелл әскеріне қосылуды жоспарлады. Темір жол вагондарында тамақ ішу әлі кеңінен таралмағандықтан, пойыз кестесіне су тоқтату, демалыс және тамақтану аялдамалары енгізілген. Олар Атлантаның солтүстігіндегі Биг Шэнтиде (қазіргі Кеннесо) пойызды ұрлап кетуді ниеттенді. Олар Биг Шэнтиді таңдады, өйткені онда телеграф кеңсесі жоқ деп ойлады және аялдама тік беткейге жанармай құю және су алу үшін де пайдаланылатын болады.

Үлкен шатырдан Кингстонға

Рейд 1862 жылдың 12 сәуірінде басталды, Атлантадан таңғы жолаушылар пойызы Лейси қонақ үйінде таңғы асқа тоқтағанда, локомотиві «Генерал» болды. Олар «Генерал» мен пойыздың үш вагонын алып кетті, олар жолаушылар вагондарының алдындағы тендердің артында тұрды. Жолаушылар вагондары қалды. Эндрюс бұрын жұмысшылардан рельстерді жұлып алуға арналған темір бұрыш алған еді. Пойыздың кондукторы Уильям Аллен Фуллер және тағы екі адам ұрланған пойызды қуды, біріншіде жаяу, содан кейін Біг Шэнтиден солтүстікке қарай жұмыс тобына тиесілі қол арбасымен. Сол кездегі локомотивтердің орташа жылдамдығы шамамен , ал қысқа мерзімде жылдамдық шамамен болатын. Сонымен қатар, Атлантадан солтүстікке қарайғы жер бедері өте төбелі, ал ең биік нүктелер тік. Бүгінгі күні Чаттануга мен Атланта арасындағы орташа жылдамдықтар сирек кездеседі. Эндрюс пойызды тоқтатып, диверсия жасауға ниеттенсе, тіпті жаяу қуушы да Чаттанугаға жетпей тұрып оны қуып жете алатын еді. Этуахта рейдшілер жақын маңдағы Купер темір зауытына апаратын қосымша жолда орналасқан ескі және кішкентай локомотив «Юнаны» басып өтті. Эндрюс осы локомотивке шабуыл жасап, жоюды ойлады, осылайша оны қуушылар пайдалана алмас еді, бірақ оның жұмыс тобының (қарусыз болса да) көлемі рейд тобының көлеміне қарағанда үлкен болғандықтан, кез келген атысқан соғыс тым ұзаққа соғып, көп күш қажет етеді деп шешті, сондай-ақ жақын маңдағы әскерлер мен азаматтарды ескертеді. Рейдерлер тек бір жолды қамтитын теміржолдан жоспарлы пойызды ұрлағандықтан, олар пойыздың кестесіне сәйкес келуі керек еді. Егер олар жолдың бір жағына белгіленген уақыттан бұрын жетіп қалса, солтүстікке қарай жүретін пойыз өткенше күтуі керек еді. Эндрюс кездескен станция бастықтарына өзінің пойызы генерал Борегардтың Чаттанугаға қауіп төндіретін одақтық күштерге қарсы операцияларын қолдау үшін тапсырылған арнайы солтүстікке қарай оқ-дәрі тасымалы екенін айтты. Бұл оқиға Эндрюстің кездескен оқшауланған станция бастықтарына жеткілікті болды (өйткені ол оңтүстікке қарай телеграф сымдарын кесіп тастаған еді), бірақ ол Чаттанугаға телеграф байланысы бар солтүстікке қарайғы пойыз диспетчерлері мен станция бастықтарына әсер етпеді. Бұл диспетчерлер арнайы пойыздарды оңтүстікке қарай жоғары басымдықпен жөнелту және бақылау бойынша бұйрықтарды орындады. Осылайша, Кингстон қаласындағы тұйыққа тіреліп, оңтүстікке қарай жүретін жүк эвакуациялау пойыздарының біріншісі жақындаған кезде, Эндрюс осы пойыздың кондукторынан неге оның пойызы артқы вагонында қызыл ту көтеріп отырғанын сұрады. Эндрюске Конфедерация темір жолдарының Чаттанугадағы лауазымды тұлғаларына Конфедерация армиясының лауазымды тұлғалары Митчеллдің Стивенсоннан Чаттанугаға жақындап келе жатқанын, қалаға басып алуды немесе қоршау салуды көздегенін хабарлаған еді, және осы ескертудің нәтижесінде Конфедерация әскери темір жолдары арнайы жүк тасымалына бұйрық берді. Оңтүстікке қарай жүретін пойыздағы қызыл ту Эндрюс кездескен пойыздың артында кем дегенде бір қосымша пойыз бар екенін және Эндрюстің осы бөлімнің соңғы пойызы оны өткенше «қозғалысқа рұқсат» жоқ екенін білдірді. Рейдерлер Кингстонда бір сағаттан астам уақыт күткендіктен, Фуллерге қашықтықты қысқартуға қажетті уақыт болды.

Кингстоннан Адайрсвиллге дейін

Рейдерлер ақыры Фуллер келгенге дейін бірнеше минут бұрын Кингстоннан шығып кетті. Олар Кингстонның солтүстігінде қайтадан телеграф сымын кесіп, рельсті сындырды. Осы уақытта Фуллер қолшағындағы локомотивпен солтүстіске қарай келе жатып, Етовада "Йона" локомотивін көріп, оны тартып алды және рейдкерлерді Кингстонға дейін солтүстікке қарай қуды. Кингстонда Фуллер батысқа қарай, Джорджия штатының Рим қаласына кететін қосым жолда тұрған "Уильям Р. Смит" локомотивіне ауысты және Адаирсвиллге қарай жолын жалғастырды. Бірақ, Адаирсвилльден екі шақырым оңтүстікте, бұзылған рельс қуып жететіндердің жолын тоқтатты, соның салдарынан Фуллер мен оның серіктері ізін аяқпен жалғастыруға мәжбүр болды. Бұзылған учаскеден өткен соң, ол Калхунның оңтүстігінде, Эндрюстің бұрын өткен "Техас" локомотивін басқару құқығын алды және оны кері жүргізді. Эндрюс Калхунда "Техас" пойызының экипажын алдап, станцияға қосым жолға түсіргендіктен, "Генерал" локомотиві біржолғы басты желімен солтүстікке қарай жолын жалғастыра алды. Фуллер "Техаспен" кездескенде оны басқаруды өз қолына алып, Калхундан он бір конфедерат әскерін жинап, локомотивтің алдымен солтүстікке қарай қуа жөнелді.

Адайрсвиллден Ринггольдқа

Рейдерлер Фуллерден ешқашан қашып кетпеді және Техасты тоқтатып, рельске шығуға жеткілікті уақыт таба алмады. Қолға түскен пойыздың артындағы теміржолды бұзу өте баяу болды. Рейдерлердің саны аз болды, сондай-ақ тиісті теміржол құралдары мен жарыққыш құралдары жетіспеді, үстіне күні жаңбыр болғандықтан көпірлерді өртеу қиынға соқты. Сонымен қатар, Чаттанугадағы теміржол қызметкерлерінің локомотивтер мен вагондарды оңтүстікке эвакуациялауға, маңызды теміржол жабдықтарын Одақтың қауіпінен алып кетуге жеткілікті уақыты болды, осылайша генерал Митчел оларды қолға түсірмеуі немесе қала Одақ тарапынан қоршауға түскенде Чаттанугада пайдасыз тұрып қалмауы мүмкін болды. Техас әлі де Генералдың тендерін алдымен қуа жөнелгенде, екі пойыз Далтон мен Туннель Хилл арқылы өтті. Рейдерлер телеграф сымдарын кесіп тастауды жалғастырды, бірақ олар көпірлерді өрте де, Туннель Хиллге зақым келтіре де алмады. Олар өртегісі келген ағаш жаңбырдан толып, жағуға жарамсыз болды. Рейдерлер Далтонның солтүстігіндегі телеграф сымын кесер алдында Фуллер Чаттанугадағы билікке ұрланған локомотивтің жақындап келе жатқаны туралы хабарлама жіберуге үлкерді. Соңында, 116.3 шақырымдық белгіде, Ринггольдтың солтүстігінде, Джорджия штатында, Чаттанугадан 18 шақырым қашықтықта, локомотив отыны таусылғанда Эндрюстің адамдары Генералды тастап, шашырап кетті. Эндрюс пен оның барлық серіктері екі апта ішінде ұсталды, оның ішінде ұшырудан қалып қойған екеуі де. Митчеллдің Чаттанугаға жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды.

Сот және өлім жазасы

Конфедерация әскерлері барлық шабуылшыларды "заңсыз соғыс әрекеттері" үшін айыптады; азаматтық тұрғындар заңсыз жауынгерлер және тыңшылар ретінде айыпталды. Барлық тұтқындар әскери соттарда немесе әскери трибуналдарда сотталды. Чаттанугада өткен сотта Эндрюс кінәлі деп танылды. Ол 7 маусымда Атлантада дарға асылды. 18 маусымда Ноксвиллге жеткізіліп, тыңшылық қылғандары үшін сотталған тағы жеті адам Атлантаға қайтарылып, дарға асылды; олардың денелері белгісіз қабірге қарапайым түрде жерленді. Кейін олар Чаттануга ұлттық зиратында қайта жерленді.

Қашу және айырбастау

Осы оқиға туралы жазған капрал Уильям Питтенгер қалған шабуылшылар да атқылануы мүмкін деп қорқып, уайымдағанын айтты. Олар қашып құтылуға тырысты, нәтижесінде сегіз адам сәтті қашып кетті. Жүздеген шақырымды жұптарымен жүріп, сегіз адам одақтың әскерлеріне аман-есен жетті. Олардың ішінде құлдар мен одаққа жақын тұрған адамдардың көмегімен екі адам, ал тағы екеуі Чаттахучи өзенімен ағысып, Мексика шығанағында АҚШ-тың USS Somerset атты блокадалық кемесімен құтқарылды. Қалған алты адам соғыс тұтқыны ретінде ұсталып, 1863 жылдың 17 наурызында конфедераттардың тұтқындарымен айырбастасты.

Мұра

"Генерал" мен "Техас" екеуі де соғыстан аман қалды және қазір мұражайларда сақталуда. "Генерал" Кеннесо, Джорджия штатында, қуғын-сүргін басталған жерге жақын орналасқан Оңтүстік Азамат соғысы және локомотив тарихы мұражайында тұр. "Техас" Атланта тарихи орталығында. Оқиға туралы алғашқы есеп 1863 жылы, оқиғадан бір жыл өткен соң, Эндрюс рейдкерлерінің бірі Уильям Питтенгердің "Батылдық пен қиындықтар" атты кітабында жарияланды. Ол 1881 жылы "Локомотивті қолға түсіру" және 1889 жылы "Ұлы локомотив қуу" деген аттармен қайта басылды. Кітап үлкен сәттілікке ие болды және көп мақтауға бөленді. Екі онжылдықтан кейін бір газет "елдегі ескі әскерлердің жартысының үйінде осы кітап болған" деп мәлімдеді. Бастер Китонның нұсқаусыз фильм комедиясы "Генерал" Питтенгердің естеліктеріне негізделген. 1956 жылы Уолт Дисней Продакшнс "Ұлы локомотив қуу" атты драмалық фильмін шығарды, ол да Питтенгердің естеліктеріне негізделген. Фильмде Фесс Паркер Эндрюс рөлін, ал Джеффри Хантер Фуллер рөлін сомдады. Дисней өзі жекелеген өндіріс бөліктерін қадағалап, 4-4-0 локомотивтерін жалға алды: Уильям Мейсон "Генерал" рөлін, Иньо "Техас" рөлін, ал Лафайет "Йона" рөлін ойнады. 1979 жылдан бері Адаирсвилл қаласы қазан айында үш күндік "Ұлы локомотив қуу" фестивалін өткізіп келеді, ол осы оқиғаны еске алады. 2000 жылы композитор Роберт В. Смит осы оқиғадан шабыттанған концерттік шығарма жазды. 2019 жылы рейд Comedy Central телеарнасының "Мас тарих" бағдарламасында "Дұшпан шебінде" атты эпизодта көрсетілді, оны Джон Габрус баяндады, ал Джон Фрэнсис Дейли Эндрюс рөлін, Мартин Старр Фуллер рөлін сомдады.