Кіріспе

Шаль (шал-шал) – иық, дене және қолдарға кеңінен жабылатын қарапайым киім, кейде басқа да киіледі. Ол көбінесе тіктөртбұрышты матадан жасалады, бірақ шаршы немесе үшбұрышты да болуы мүмкін. Сонымен қатар, сопақша шальдар да кездеседі. Шаль Үндістанның солтүстік бөлігі, әсіресе Кашмир мен Пенджаб, сондай-ақ Орталық Азия тұрғындарымен байланыстырылады, бірақ оны әлемнің көптеген басқа да аймақтарында табуға болады.

Тарих

Кашмир ежелгі Үндістанның байлығы, білімі және өнімдері әлемге тараған маңызды орталық болды. Әлдеқанда танымал тоқыма өнімдердің бірі – атақты Кашмир шалдары. Мысалы, каникарда табиғаттан алынған күрделі суреттер тоқылған. Чинар жапырағы (жаппай ағаш жапырағы), алма және вишня гүлдері, раушан мен лала, бадам мен алмұрт, бұлбұл – бұлар қоңыр, қызыл, алтын сары және күңгірт түстердің терең әдемі реңктерінде бейнеленген. Кашмир шалының тағы бір түрі – Жамия Вр, ол кейде таза жүннен, ал кейде мақта қосылған брокатталған жүн мата. Гүлдік суреттер жібек немесе жұмсақ пашминадан (парсы тілінен – «жүнді») жасалған тығыз кестемен тоқылған. Әдетте, олар кішкентай немесе үлкен гүлдердің нәзік суретінен тұрады, ал кейбір шалдарда гүлдік мотивтермен торы тәрізді өрнектер кездеседі. Тағы бір Кашмир шалы – екі жақты Дурұха (парсы тілінен – «екі беті бар»), екі жағынан да бірдей көрінетін тоқылған шал. Бұл – бірегей қолөнер, онда бүкіл бетіне түрлі-түсті суреттер тоқылған, ал шал аяқталғаннан кейін рафугар (шебер кестеші) мотивтердің сызықтарын қара түспен көрнекті ету үшін жасайды. Бұл қолөнер екі жағынан да мүсінделген шалды ғана емес, сонымен қатар тоқу және кестелеу өнерін, шалдарда бейнеленген діни сенімдерді біріктіреді. Ең қымбат шал – шахтуш, ол Тибет антилопасының (чиру) төменгі жүнінен жасалады. Бұл шал соншалықты нәзік, тіпті тығыз тоқылған шалды саусақ сақинасы арқылы оңай өткізуге болады. Накша – ғасырлар бұрын ойлап табылған парсылық құрылғы, ол үнді тоқымашыларына бұрандалы гүлдер мен өрмелерден жасалған суреттерді жасауға мүмкіндік берді. Осы тәжірибеден пайда болған Кашмир шалы өзінің гүлдену кезеңінде басқа үнді маталарынан гөрі үлкен даңққа ие болды. 18 ғасырда Англия мен Франция элитасының әйелдері бұл шалды сәнді киім ретінде киеді. Сұраныс жеткізілімнен асып түсті, сондықтан өндірушілер көбірек өндіру үшін, тоқылған шалдардың өрнектерін екі есе аз уақытта жасауға болатын кестеленген нұсқаларын жасады. 1803 жылға қарай Кашмирде тігін өндірісі шалдардың өндірісін арттыру және жеделдету үшін құрылды, олар 1784 жылдан бері Англияда, тіпті Францияда еліктеліп келді. 1870 жылы Еуропада жакард тоқыма станогының пайда болуы бастапқы Кашмир шалының ерекшелігін жойды, ол Шотландияның Пейсли қаласында өндіріле бастады. Тіпті Кашмирдің манго пішініне тән ерекшеліктері де «паисли» деп аталатын болды. Паисли мотиві үнді маталарында соншалықты кең таралған, сондықтан оның 250 жылдай ғана өмір сүргенін түсіну қиын. Ол 1600 жылдардағы гүлдер мен өмір ағашының дизайнынан пайда болды, олар қымбат, гобелен тоқылған моғол маталарында жасалған. Бұл дизайн Үндістанда парсы мотивінен шыққан, ол ирандықтардың символы – кипарис ағашының стильді бейнесі. Алғашқы үлгілерде бір өсімдіктің үлкен гүлдері, жұқа толқынды сабақтары, кішкентай жапырақтары мен тамырлары бейнеленген. Сұлбалар уақыт өте келе тығыздай түскендіктен, көбірек гүлдер мен жапырақтар ағаш пішініне немесе вазалардан немесе жапырақ жұбынан шығарылған. 18 ғасырдың аяғында эллипстік контурдың жоғарғы жағындағы архетиптік қисық нүкте пайда болды. Кашмир шалдарынан жасалған паисли бір ғасырдан астам уақыт бойы Еуропада модаға айналды, ал Шотландияның Пейсли қаласындағы фабрикаларда тоқылған осы шалдардан жасалған имитациялар оған әлі күнге дейін АҚШ пен Еуропада кеңінен қолданылатын паисли атауын берді. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырда паисли көптеген үнді маталарында маңызды мотивке айналды, мүмкін бұл Моғол сотымен байланысты болғандықтан. Бұл жеміс мангоға ұқсағаны үшін кедей және мұсылман емес үндістердің назарын аударды. Кашмир шаль – бүкіл Үндістан мен әлемде мәңгі жасыл шал. «Ауылдық үндістер арам немесе мангоны құнарлылықтың символы деп атаған». Шаль Кашмирдегі дәстүрлі еркек киімінің бір бөлігі болды. Олар өте жақсы жүннен тоқылған, кейбіреулері, мысалы Оренбург шалы, тіпті Шатош сияқты жақсы деп айтылған. Олар тек бір түсті, түрлі түсті (тиликар деп аталады), әшекейлі тоқылған немесе кестеленген (эмили деп аталады) болуы мүмкін. Кашмир шалдары – 19 ғасырдың басында Батыс Еуропадағы сәнді киім. Үнді стиліндегі шальдар 18 ғасырдың аяғынан бастап Норфолк штатының Норвич қаласында жасалған. «Норвич шалы» жібек пен жүннен қолмен тоқылған, және жоғары сапалы нарықты қамтамасыз еткен. Пейсли шалдары, Пейслиде тоқылған Кашмир шалдарының имитациясы, дәстүрлі паисли өрнегінің шығу тегі болып табылады. Қымбат шалдарға деген сұраныстың төмендеуі, сәннің өзгеруіне және өнеркәсіптік өндірістің бәсекелестігіне байланысты 1870 жылдары Норвич шалдарының өндірісі тоқтатылды. Бұған қоса, шалдардың діни мақсаттағы қолданылуынан басқа, олар сыртқы немесе ішкі кештерде, температура костюм киюге жеткілікті болған еркектерге, бірақ көйлек киген әйелдерге жеткіліксіз болған кезде, қосымша жылу (және сән) үшін киіледі, ал күрт киюге болмайтын жағдайларда да қолданылды.

Кашмир шалдары

Кашмир шалы – шалының бір түрі, ерекшелігі Кашмир тоқымасынан жасалуы және дәстүрлі түрде шахтуш немесе пашмина жүнінен тоқылуы. Жылуымен, жеңілдігімен және ерекше бута ою-өрнегімен танымал Кашмир шалы бастапқыда Моғол патшалығы мен ақсүйектері қолданған. 18 ғасырдың соңында ол Еуропаға жетіп, Виктория патшайымы мен Жозефина императрицасы қолдануы арқасында экзотикалық сәндік пен мәртебенің символы ретінде танымал болды. Бұл Кашмир аймағының (кашмир ретінде) атауына айналды, Үндістан мен Еуропада көптеп өндірілетін имитация индустриясын дамытып, бүгінде Пейсли мотиві ретінде белгілі бута ою-өрнегін танымал етті. "Кашмирде жасалған шалдар тоқыма өнімдерінің арасында ерекше орын алады; оларға және батыс тоқымашылары жасаған имитацияларына айрықша мән беріледі. Кашмир шалының дизайнының күрделілігімен, ондағы "конус" пішінінің басты элементімен, сондай-ақ түстерінің жарқын үйлесімділігімен, сәулесімен, тереңдігімен және беріктігімен сипатталады. Осындай сапаның негізі – Тибеттің жоталы аймақтарында мекендейтін Capra hircus түрінің шал ешкісінен алынатын өте жұмсақ, нәзік, қысқа және жұмсақ түк – пашм немесе пашмина. Пашмның бірнеше түрі бар, бірақ ең жақсысы Кашмир махараджасының эксклюзивті монополиясында. Амритсар мен Пәнджабтың басқа да аймақтарында шал тоқу үшін нашар сапалы пашм және Керман жүні – жақсы, жұмсақ парсы қой жүні қолданылады, онда Кашмир тоқымашыларының ошақтары орналасқан. Пішіні мен ою-өрнегінен басқа, шалдардың екі негізгі түрі бар: 1) толық бір бөліктен тоқылған немесе көбінесе кішкентай бөліктерден тоқылып, мұқият тігілген, тігістері көзге көрінбейтін tiliwalla, tilikar немесе kani kar шалдар; және 2) amlikar – қарапайым пашмина фонға инемен өте ұсақ және күрделі ою-өрнектер тігілген шалдар." – 1911 жылғы «Британ энциклопедиясынан» алынған.

Пашмина немесе кар Амир

Кашмир жүн маталарының көп бөлігі, әсіресе ең жақсы сапалы шальдер, пашм немесе пашминадан жасалған және қазір де солай жасалады. Пашм – Capra hircus есімді Азия тау ешкісінің жүні. Сондықтан шальдер пашмина деп аталды. Шальдерге қолданылатын жұмсақ жүн – жануардың қалың, жүнді сыртқы қабатының астында өсетін жүні, ол ыстық ауа райы басталар кезде төгіледі. Төмен сапалы материалдар гималай таулы қойының немесе гималайлық боздың жүнінен жасалған. Дегенмен, ең жақсы жұмсақ, жібектей және жылы жүн – жабайы ешкіден алынады және малдар жазда жүнін бұталар мен кедір-құмдарға сүртіп, одан жиналады. Осы жұмсақ жүннен Мұғал дәуірінде әйгілі және көп ізделіс тудырған «сақина шальдер» жасалған. Өкінішке орай, бүгінде Кашмир тоқымашылары қолданатын жүннің көп бөлігі – үй ешкілері мен қойлардан алынған, сапасы төмен әрі екінші сортты жүндер. Пашмина жүнінен жасалған, қара жазық матаға инемен тігілген, шалдың бетіндегі кестелі Амликар немесе Амли – нағыз шаль. Пашмина шальдерінде көбінесе сары, ақ, қара, көк, жасыл, күлгін, қызыл және аққызыл түстер кездеседі. Дизайн мотивтері көбінесе жапырақ, гүл және ағаш сияқты табиғаттың формаларын бейнелейді және әрқашан жарқын түстерде орындалады. Кесте тігісі параллель тігіске ұқсас, бірақ матаның барлық қабатына сияқты терең енбейді. Дизайнның шекаралары жібек немесе жүн жіппен әр түрлі түстерде сызылып, әсемделеді. Осы үшін бұрыштап, бір-бірін жабатын тігіс қолданылады. Барлық тігістер соншалықты ұсақ және нәзік, оларды қарусыз көзге жеке-жеке көру қиын. Пашмина жүнінен кесте салғанда, ол негізгі матамен үйлесіп кетеді, тіпті кесте тігістері мен матаның арасына жіңішке ине кіргізу де қиын.

До-Шалла

Император Акбар Кашмир шалдарына үлкен құрметпен қараған. Ол шалдың астын ешқашан көрсетпеу үшін, екі шалды бір-біріне тігіп, екі жақты кию дәстүрін енгізді. Сол кезде ең көп сұранысқа ие болғандары – алтын мен күміс жіппен тоқылған шалдар немесе алтын, күміс және жібек жіппен безендірілген жиектері бар шалдар еді. Do shala (аты айтқандай, "екі шал") әрқашан жұптап сатылады, олардың көптеген түрлері бар. Хали матан шалының орталық бөлігі өте қарапайым және әшекейленбеген болады. Шар баған шалы түрлі түстегі төрт бөліктен құралады, олар мұқият біріктіріліп, шалдың орталық бөлігі гүл оюымен безендіріледі. Егер төрт бұрышы гүлмен әшекейленген болса, онда ол "Кунж" деп аталады. Кашмир шалдарының ең ерекшесі – жапсырмаша жасалған шалдардың бірі болар. Олардың өрнектері тоқыма станоктарында шамамен 12-18 сантиметр ұзындығында және 0,5-2 сантиметр еніндегі ұзын жолақтар түрінде тоқылады. Бұл дизайндық жолақтар өте қарапайым және алғашқы станоктарда жасалады, содан кейін қажетті ұзындықта кесіліп, көрінбейтін тігістермен өте таза және шеберлікпен қолмен тігіледі, сосын олар орталық бөлікке тігіледі. Балама ретінде, бөліктер жеке тоқылып, түрлі пішіндерде әртүрлі өлшемдерге кесіліп, шеберлікпен тігіледі, содан кейін оларға қосымша кесте салынуы мүмкін. Бірақ бұл екі түрдің арасында айырмашылық бар: жапсырмалы тоқыма шалдары бөлек, тар жолақтардан жасалса, жапсырмалы кестеленген шалдар – бір-біріне қосылған белгілі бір сандағы дұрыс емес пішінді бөліктерден тұрады, олардың әрқайсысы шалдың басым түс схемасын теңестіреді.

Намда мен Габба

Гүббаның негізгі материалы – бір түспен боялған ұнтақталған жамылғы. Оған жүн немесе мақта жіптерімен жасалған, айқын да жарқын өрнектермен кесте салынады. Гүббалар көбінесе халықтық стильдегі, геометриялық пішіндерге кесіліп, тігілген жамылғылар болып келеді, біріктіру тігістерінде және бос орындарда кестелеу шектеулі. Бұл аппликацияға көбірек ұқсайды. Түстері ашық әрі тартымды. Олар арзанға түсіп, деванды жабуға немесе еденге төсеуге – намдас ретінде қолданылады.

Тоқылған шаль

Үшбұрышты тоқыма әсем шальдар әдетте мойыннан төмен қарай тоқылады және пішіні болуы немесе болмауы мүмкін. Ал, Фарер аралдарының тоқыма әсем шальдары төменнен жоғарыға қарай тоқылады және ортасынан арқаға қарай кеңейтілген бөлігі болады. Әрбір шаль екі үшбұрышты бүйір панельдерден, трапеция пішіндес арқалық бөліктен, шетке жасалған әрлеуден және көбінесе иық пішінінен тұрады.

Шалли

Шалли – ангора ешкісінің жүнінен қолмен тоқылған, диагональды өрме шаль.

Ұрлық

Стола – әйелдердің шалы, әсіресе қымбат матадан тігілген, кешкі көйлек немесе балғауылы үстіне иыққа жабылатын шал. Стола әдеттегі шалдан тар және плащтан қарапайым болады; ол сапалы материалдан жасалған, иыққа немесе қолға оралып тасымалданатын матаның бір бөлігі. Жібек және шифон сияқты жеңіл материалдар қарапайым өңделеді, яғни кесіліп, жиектеледі және шеттері тігіледі; ал жүн және брокат сияқты ауыр материалдар көбінесе астарланады. Стола сонымен қатар түлкі сияқты тері немесе терілер жиынтығы болуы мүмкін, ол костюммен немесе көйлекпен бірге тоқал ретінде тағылады; көше киімдері үшін әдетте бір жануардың (басы қоса) терісі пайдаланылса, ал ресми киім үшін бірнеше жануардың терісінен жасалған аяқталған тоқал қолданылады; «стола» сөзі жеке немесе біріктіріліп қолданылады: тері стола, норка стола, Dreamlander Mink Stole деген атпен белгілі.