Кіріспе

Кипр грек тілі (κυπριακή ελληνική немесе κυπριακά) – Кипр халқының көпшілігі мен кипрлік грек диаспорасы қолданатын қазіргі грек тілінің бір түрі. Ол стандартты қазіргі грек тілінен лексикасы, фонетикасы, фонологиясы, морфологиясы, синтаксисі және тіпті прагматикасы тұрғысынан ерекшеленетін, сол себепті ерекше диалект саналады. Бұл айырмашылықтар тарихи себептермен қатар, географиялық оқшаулану мен типтік жағынан өзгеше тілдермен тығыз байланыс нәтижесінде туындаған.

Жіктеу

Кипр грек тілі ежелгі Кипр аралы грек тілінің дамуы емес, Византия ортағасырлық грек тілінен туындаған. Дәстүрлі түрде ол қазіргі грек тілінің оңтүстік-шығыс тобына, Додеканез және Хиос диалектілерімен бірге (олармен бірнеше фонетикалық ерекшеліктері ортақ) жатқызылады. Кипр грек тілінде сөйлейтіндер оны диалект деп санаса да, стандартты қазіргі грек тілінде сөйлейтін адамдарға, оған бұрын таныс болмаса, түсініксіз болады. Грек тілінде сөйлейтін Кипр қоғамы диглоссиялық болып табылады, яғни жергілікті Кипр грек тілі ("төменгі" тіл) және стандартты қазіргі грек тілі ("жоғары" тіл) қолданылады. Кипр грек тілі өзі диалекттік континуум болып табылады, онда койне тілі қалыптасуда. Дэви, Иоанну және Панайоту (1996) диглоссияның "диглоссикалық [диалектілік] континуумға – жапсарған түрлердің үздіріксіз таралуына" айналғанын дәлелдеді.

Тарих

Кипр арабтардың шабуылдарынан кейін 7-10 ғасырларда грек тілінде сөйлейтін әлемнен оқшауланды. 962 жылы Византия империясына қайта қосылды, бірақ 1191 жылы крестшілердің қолына түскенде тағы да оқшауланды. Осы оқшаулау кезеңдері Византия грегінен ерекшеленетін әртүрлі тілдік ерекшеліктердің қалыптасуына әкелді. Кипр тілінде сақталған ең көне жазба жұмыстар орта ғасырларға жатады. Олардың арасында: Кипр Корольдігінің заң кодексі, Иерусалимнің сот шешімдері; Леонтий Махаирас пен Георгий Бустронийдің жылнамалары; Франческо Петрарка стилінде жазылған сонеттер жинағы бар. Соңғы жүз жылда бұл диалект поэзияда қолданылды (негізгі ақындары Василис Михайлидис және Димитрис Липертис). Ол сонымен қатар халық әндерінде, τσιαττιστά (tsiattistá, шайқас поэзиясы, сөздермен жарысу түрі) және ποιητάρηες (поитариялар, жыршылар) дәстүрінде дәстүрлі түрде қолданылады. Кипр грегін Кипр түрктерінің де кейбір өкілдері қолданған, әсіресе Осман империясының үстемдігі аяқталғаннан кейін және аралдың британдық басқаруға өтуінен кейін. 1960 жылы түрік кипрліктерінің 38%-ы грек тілінде сөйлей алатыны хабарланды. 20 ғасырдың басындағы демографиялық мәліметтерге сәйкес, Никосия мен Пафостағы кейбір түрік кипрліктері де кипр грегін ана тілі ретінде қолданған. 1970 жылдардың соңында Білім министрі Хрисостомос А. Софианос кипр тілінің мәртебесін арттырып, оны білім беру жүйесіне енгізді. Соңғы уақыттарда бұл тіл музыкада, мысалы, Хаджи Майкпен реггиде және Dimiourgoi Neas Antilipsis (DNA) сияқты бірнеше кипрлік хип-хоп топтарымен рэпте қолданылды. Жергілікті телешоулар, әдетте комедиялық немесе драмалық сериалдар, диалектті пайдаланады, мысалы, Vourate Geitonoi (βουράτε τρέξτε орнына) немесе Oi Takkoi (Τάκκος – кипрге тән есім). 2006 жылғы «Кариб теңізінің қарақшылары: Өлі адамның кесігі» фильмінде актер Джимми Русунис басқа экипаж мүшесімен кипр тілінде дауласады, олар теңізден тапқан капитанның шляпасы туралы Кибризлиджа (Кипр түрікшесі) тілінде сөйлейді. Питер Поликарпу британдық комедиялық телесериалдағы Крис Теодополопудос рөлінде кипр тілінде сөйледі. 2014 жылғы шілдедегі америкалық «The Leftovers» телесериалының бір эпизодында Алекс Малаос кейіпкері «Εκατάλαβα σε» («Мен түсіндім») деп диалектте айтады. Америкалық «What We Do in the Shadows» комедиялық қорқынышты телехикаясында актриса Натасия Деметриу вампир кейіпкері Надя ретінде кейде кипр тілінде сөздер айтады. Бүгінде кипр грегі стандартты қазіргі грек тілінен басқа, онлайн кеңістікте, соның ішінде блогтар мен интернет-форумдарда спонтанды түрде қолданылатын жалғыз грек тілінің нұсқасы болып табылады, сонымен қатар оның ерекше фонетикасын көрсететін Greeklish-тің бір түрі де бар.

Фоналогия

Кипр грек тілінің фонологиясын зерттеулер аз және олар көбінесе өте нақты құбылыстарға, мысалы, джиминцияға, "жылжымалы қатаюға" қатысты болады. Кипр грек тілінің фонологиясына толық шолу жасауға тек бір рет, бірақ оның кейбір бөліктері қазіргі таңда даулы.

Жұптық

Кипр грекінің қос дауыстыларының жіктелуі туралы көптеген пікірталас бар, бірақ қазір олар "нағыз қос дауыстылар" (бірдей дыбыстардың жиынтығы немесе "фортис" дауыстылары емес) деп түсініледі. Қос дауыстылардың ұзақтығы, негізінен, олардың орналасуы мен екпініне байланысты, жалғыз дауыстылардан 1,5-2 есеге дейін ұзақ болады. Қос дауыстылар сөздің басында да, ортасында да кездеседі. Сөздің басындағы қос дауыстылар көбінесе сәл ұзақ болады. Зерттеушілер "әсіресе тоқтау дауыстылары үшін, осы ұзарту жабылу ұзақтығына және VOT-қа әсер етеді" деген қорытындыға келді, бірақ тоқтау дауыстылары ұзақтығымен емес, тек қана тыныс алумен (аспирация) ажыратылады делінеді. Кипр грек тілінде ана тілі ретінде сөйлейтін отыз адаммен қабылдау зерттеуі жүргізілді, нәтижесінде жабылу ұзақтығы және (ұзақтығы мен ерекшеліктері) тыныс алу екі түрлі тоқтау дауыстыларын ажырату үшін маңызды көрсеткіштер екені анықталды, бірақ тыныс алу сәл маңыздырақ болып шықты.

Әуелі дауыстылар

Кипр грек тілінде стандартты қазіргі грек тіліндегімен шамамен бірдей бес дауысты дыбыс бар. Сөз соңында келетін жақын дауыстылар үнемі (зерттеуде ұсынылған жағдайлардың 50%) «үстелген дауыстыларға» (жағдайлардың 40%, славян тілдерінің «ер» дыбысына қараңыз) дейін азаяды, ал кейде мүлдем жоғалады (жағдайлардың 5%). Глайдсыз талдауларда, немесе дыбыстарымен ауысуы мүмкін, мысалы, "cage" → "cages", немесе "koulouri" → "koulouria"; және стандартты қазіргі грек тіліндегідей, бір буынға жататын екі дауыстының арасында кездескенде айтылады, мысалы, "бір" (f.).

Стресс

Кипр грек тілінде "динамикалық" екпін бар. Екпінді буындардағы дауыссыз және дауысты дыбыстар, екпінсіз буындарға қарағанда ұзақ болады, және бұл әсер сөздің басында күштірек байқалады. Әр сөзде тек бір ғана екпін болады, ол соңғы төрт буынның кез келгеніне түсуі мүмкін. Сөздің төртінші соңғы буынына түсетін екпін сирек кездеседі және көбінесе белгілі бір етістік формаларымен шектеледі. Дегенмен, осы мүмкіндік болғандықтан, кипр грек тілінде соңғы үшінші буыннан бұрынғы буынға екпін түскен сөздерден кейін энклитика келгенде, стандартты қазіргі грек тілінен айырмашылығы, қосымша екпін қосылмайды (стандартты қазіргі грек тілінде екпін тек соңғы үш буынның біріне түседі), мысалы, кипр грек тілінде το ποδήλατον μου, стандартты қазіргі грек тілінде το ποδήλατό μου – "менің велосипедим".

Грамматика

Стандартты қазіргі грек және кипрлік грек тілдерінің синтаксистік және морфологиялық айырмашылықтарына шолуды мына жерде табуға болады.

Сөздік

Кипр тілінің негізгі сөздік қорының көп бөлігі қазіргі стандарттан өзгеше, мысалы, "Мен сөйлеймін" деген мағынаны білдіретін μιλώ сөзімен қатар συντυχάννω, "Мен көремін" деген мағынаны білдіретін θωρώ сөзі "Мен көремін" деген мағынаны білдіретін βλέπω сөзінің орнына қолданылады, және т.б. Тарихи тұрғыдан қызықты мысал – "қайдан?" деген сұраққа қолданылатын από πού орнына кейде архаикалық πόθεν сөзін пайдалану. Бұл сөздің ең жақын аудармасы – ағылшын тіліндегі "whence" сөзі, ол да ағылшын тілінде көбінесе ескірген болып саналады. Ethnologue мәліметтері бойынша, Кипр грек тілі мен Демотиялық грек тілінің лексикалық ұқсастығы 84–93% құрайды.

Орфографиялық

Кипр грек тілінің белгілі бір орфографиясы жоқ. Кипр университетінің "Синтихие" лексикографиялық деректер базасының авторлары кипр тілінде кездесетін, бірақ стандартты қазіргі грек тілінде жоқ тілдік-алвеолярлық дыбыстарды көрсету үшін грек әліпбиіне диакритикалық белгілерді енгізуге тырысты, мысалы, біріктірілген карон. Диакритикалық белгілер қолданылмаған жағдайларда, сондай әсерге қол жеткізу үшін эпентетика қолданылуы мүмкін, көбінесе алдыңғы дауыссыз әріптің жүйелі түрде ауыстырылуымен бірге (поляк тіліндегідей), мысалы, стандартты қазіргі грек тіліндегі παντζάρι → кипр грек тілінде ππαντζιάρι, стандартты қазіргі грек тіліндегі χέρι → кипр грек тілінде σιέρι. Екі бірдей әріппен геминаттар (және аспираттар) көрсетіледі, мысалы σήμμερα "бүгін", бірақ егер жазу стандартты қазіргі грек тілімен сәйкес келмесе, онда бұл жасалмайды, мысалы σήμμερα әлі де σήμερα деп жазылады. Кипр грек әдебиеті ғасырлар бойы болғанына қарамастан, бұл диалект 2000 жылдарға дейін, компьютерлік байланыс дамығанға дейін кеңінен қолданылмады. Онлайн және мәтіндік хабарламаларда кипр грек тілі, стандартты қазіргі грек тілі сияқты, көбінесе латын әліпбиімен жазылады, ал ортақ дыбыстар үшін ағылшын тілінің орфографиялық нормалары қолданылуы мүмкін, мысалы, (және ).