Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
б.з.б. 1200 – б.з. 600 жылдар аралығындағы грек өркениеті
Greek civilization from c. 1200 BC to c. 600 AD
Ежелгі Грекия (Ἑλλάς) – Жерорта теңізінің солтүстік-шығысында орналасқан, б.з.б. 12-9 ғасырлардағы грек қараңғы дәуірінен басталып, классикалық антикалық дәуірдің соңына дейін (б.з. 600 ж.) бар болған өркениет. Ол мәдени және тілдік жағынан байланысты қала-мемлекеттер мен басқа да аймақтардың біріккен жиынтығынан тұрды. Бұл аймақтардың көпшілігі ресми түрде тек бір рет, 13 жыл бойы, б.з.б. 336-323 жылдары Ұлы Александр империясы кезінде біріктірілді. Батыс тарихында классикалық антикалық дәуірден кейін ерте орта ғасырлар мен Византия дәуірі келді. Микен Грециясының соңғы қола дәуірінің құлдырауынан үш ғасыр өткен соң, грек қалалық полистері б.з.б. 8 ғасырында қалыптаса бастады, бұл архаикалық дәуірді және Жерорта теңізі бассейнінің жайлануын бастады. Одан кейін грек-парсы соғыстарынан б.з.б. 5-4 ғасырларға дейінгі классикалық Грекия дәуірі келді, оның ішінде Афинаның алтын ғасыры да болды. Ұлы Александрдың жаулап алулары грек мәдениетін Жерорта теңізінің батысынан Орталық Азияға дейін таратып, гелленистік өркениетті кеңейтті. Гелленистік дәуір Рим Республикасының Жерорта теңізінің шығыс бөлігін басып алуымен және Рим Грециясына Македония провинциясын, ал кейіннен Рим империясы кезінде Ахая провинциясын қосып алуымен аяқталды. Классикалық грек мәдениеті, әсіресе философиясы, ежелгі Римге зор әсер етті, ол оның үлгісін Жерорта теңізі мен Еуропаның көп бөлігінде таратып жүрді. Осы себепті Классикалық Грекия Батыс өркениетінің алғашқы ошағы болып саналады, ол қазіргі Батыстың саясат, философия, ғылым және өнердегі негізгі архетиптері мен идеяларының көптеген бастауларын қамтитын мәдениет.
Ancient Greece (Ἑλλάς) was a northeastern Mediterranean civilization, existing from the Greek Dark Ages of the 12th–9th centuries BC to the end of classical antiquity (c. 600 AD), that comprised a loose collection of culturally and linguistically related city states and other territories. Most of these regions were officially unified only once, for 13 years, under Alexander the Great's empire from 336 to 323 BC. In Western history, the era of classical antiquity was immediately followed by the Early Middle Ages and the Byzantine period. Three centuries after the Late Bronze Age collapse of Mycenaean Greece, Greek urban poleis began to form in the 8th century BC, ushering in the Archaic period and the colonization of the Mediterranean Basin. This was followed by the age of Classical Greece, from the Greco Persian Wars to the 5th to 4th centuries BC, and which included the Golden Age of Athens. The conquests of Alexander the Great spread Hellenistic civilization from the western Mediterranean to Central Asia. The Hellenistic period ended with the conquest of the eastern Mediterranean world by the Roman Republic, and the annexation of the Roman province of Macedonia in Roman Greece, and later the province of Achaea during the Roman Empire. Classical Greek culture, especially philosophy, had a powerful influence on ancient Rome, which carried a version of it throughout the Mediterranean and much of Europe. For this reason, Classical Greece is generally considered the cradle of Western civilization, the seminal culture from which the modern West derives many of its founding archetypes and ideas in politics, philosophy, science, and art.
Хронологиясы
Жер орталық теңіз аймағындағы классикалық антикалық дәуір б.з.д. 8 ғасырда басталғаны (шамамен Гомердің ең ерте жазбадағы поэзиясының кезінде) және б.з. 6 ғасырында аяқталғаны қабылданған. Грекиядағы классикалық антикалық дәуірге дейін грек қараңғы дәуірі (б.з.д. 1200 – б.з.д. 800) болды, ол археологиялық тұрғыдан керамикадағы протогеометриялық және геометриялық стильдермен сипатталады. Қараңғы дәуірден кейін б.з.д. 8 ғасыр шамасында басталатын архаикалық кезең келді, ол грек мәдениеті мен қоғамының дамуына, содан кейін б.з.д. 480 жылы Грекияға парсылар шапқаннан бастап б.з.д. 323 жылы Александр Ұлының өліміне дейінгі классикалық кезеңге әкелді. Классикалық кезең «классикалық» стильмен ерекшеленеді, яғни кейінгі тарихшылардың пікірінше, үлгілі стиль, ең танымал мысалы – Афинадағы Парфенон. Саяси тұрғыдан алғанда, классикалық кезеңде 5 ғасырда Афина мен Делиан лигасы үстемдік құрды, бірақ б.з.д. 4 ғасырдың басында Спартаның гегемониясымен ығыстырылды, содан кейін билік Фива мен Боэотия лигасына, соңында Македония жетекшілігімен Коринф лигасына көшті. Бұл кезең грек-парсы соғыстарымен, Пелопоннес соғысымен және Македонияның күшеуімен қалыптасты. Классикалық кезеңнен кейін эллинистік кезең (б.з.д. 323–146 жж.) болды, оның барысында грек мәдениеті мен билігі Александрдың өлімінен бастап Римнің жаулап алуына дейін Таяу және Орта Шығысқа тарады. Рим Грециясы әдетте Римнің б.з.д. 146 жылы Коринф шайқасында Коринфті жеңгеннен бастап 330 жылы Константиннің Рим империясының астанасы ретінде Византияны құруына дейін есептеледі. Соңында, Кейінгі антикалық дәуір – б.з. 4 ғасырдың соңынан 6 ғасырдың басына дейінгі христиандану кезеңін білдіреді, ол 529 жылы Юстиниан I-нің Афина академиясын жабуымен аяқталды.
Classical antiquity in the Mediterranean region is commonly considered to have begun in the 8th century BC (around the time of the earliest recorded poetry of Homer) and ended in the 6th century AD. Classical antiquity in Greece was preceded by the Greek Dark Ages (c. 1200 – c. 800 BC), archaeologically characterised by the protogeometric and geometric styles of designs on pottery. Following the Dark Ages was the Archaic Period, beginning around the 8th century BC, which saw early developments in Greek culture and society leading to the Classical Period from the Persian invasion of Greece in 480 BC until the death of Alexander the Great in 323 BC. The Classical Period is characterized by a "classical" style, i. e. one which was considered exemplary by later observers, most famously in the Parthenon of Athens. Politically, the Classical Period was dominated by Athens and the Delian League during the 5th century, but displaced by Spartan hegemony during the early 4th century BC, before power shifted to Thebes and the Boeotian League and finally to the League of Corinth led by Macedon. This period was shaped by the Greco Persian Wars, the Peloponnesian War, and the Rise of Macedon. Following the Classical period was the Hellenistic period (323–146 BC), during which Greek culture and power expanded into the Near and Middle East from the death of Alexander until the Roman conquest. Roman Greece is usually counted from the Roman victory over the Corinthians at the Battle of Corinth in 146 BC to the establishment of Byzantium by Constantine as the capital of the Roman Empire in 330 AD. Finally, Late Antiquity refers to the period of Christianization during the later 4th to early 6th centuries AD, consummated by the closure of the Academy of Athens by Justinian I in 529.
Тарихнама
Ежелгі Грекияның тарихи кезеңі әлемдік тарихта бірегей болып табылады, себебі ол толыққанды, повестьтік тарихнамада тікелей куәландырылған алғашқы кезең, ал одан бұрынғы ежелгі тарих немесе прототарих жылнамалар, патшалар тізімі және практикалық эпиграфия сияқты әлдеқайда фрагментті құжаттар арқылы белгілі. Геродот «тарихтың әкесі» ретінде кеңінен танымал: оның «Тарихтары» бүкіл саланың атауы болып табылады. Б.з.д. 450-420 жылдар аралығында жазылған Геродоттың еңбегі шамамен бір ғасырға дейін соқталып, б.з.д. 6 ғасырдың тарихи тұлғаларын, мысалы Персияның Дарий I, Камбиз II және Псамтик III-ті талқылайды, сондай-ақ б.з.д. 8 ғасырға жатқан кейбір тұлғаларды еске алады. Геродот еңбектерінің дәлдігі күмәнді. Геродоттан кейін Фукидид, Ксенофонт, Демосфен, Платон және Аристотель сияқты авторлар келді. Олардың көпшілігі афиналық немесе Афинаны қолдаушы болғандықтан, Афинаның тарихы мен саясаты басқа қалалардың тарихынан гөрі жақсырақ белгілі. Олардың көлемі экономикалық және әлеуметтік тарихты назарда ұстамай, саяси, әскери және дипломатиялық тарихқа баса назар аударумен шектеледі.
The historical period of ancient Greece is unique in world history as the first period attested directly in comprehensive, narrative historiography, while earlier ancient history or protohistory is known from much more fragmentary documents such as annals, king lists, and pragmatic epigraphy. Herodotus is widely known as the "father of history": his Histories are eponymous of the entire field. Written between the 450s and 420s BC, Herodotus' work reaches about a century into the past, discussing 6th century BC historical figures such as Darius I of Persia, Cambyses II and Psamtik III, and alluding to some 8th century BC persons such as Candaules. The accuracy of Herodotus' works is debated. Herodotus was succeeded by authors such as Thucydides, Xenophon, Demosthenes, Plato and Aristotle. Most were either Athenian or pro Athenian, which is why far more is known about the history and politics of Athens than of many other cities. Their scope is further limited by a focus on political, military and diplomatic history, ignoring economic and social history.
Архаикалық кезең
800–500 жылдар аралығында созылған архаикалық кезең грек қараңғы дәуірінде басталган саяси және әлеуметтік дамудың шыңына жетті, полис (қала-мемлекет) Грекиядағы саяси ұйымның ең маңызды бірлігіне айналды. Микендік биліктің құлдырауынан кейін Грекиядағы күшті мемлекеттердің болмауы және Грекияның географиясы, көптеген елді мекендер таулы жерлермен көршілерінен бөлінгендіктен, шағын тәуелсіз қала-мемлекеттерінің дамуына ықпал етті. Осы кезеңде бірнеше грек мемлекеттерінде тирандар билікке көтерілді, ең танымалдары – б.з.д. 657 жылдан бастап Коринфте. Бұл кезеңде Жерорта теңізі айналасында грек колониялары құрылды, б.з.д. 800 жылға дейін Евбеяның Ал-Минадағы және б.з.д. 775 жылға дейін Ишиядағы қоныстары пайда болды. Осы кезеңде грек емес халықтармен байланыс күшейді, әсіресе Таяу Шығыста, бұл өнер мен сәулеттің дамуына, монетаның қабылдануына және грек әліпбиінің жасалуына әсер етті. Афина архаикалық кезеңде демократиялық жүйесін дамытты. VII ғасырда барлық ер азаматтардың ассамблеяға қатысу құқығының қалыптасқандығы байқалады. 636 жыл шамасында Афинаның Цилон бастаған сәтсіз төңкерісінен кейін 621 жылы Драко заң кодексін жасауға тағайындалды. Бұл кедейлер мен элита арасындағы саяси шиеленісті азайта алмады, ал 594 жылы Солонға байлар мен кедейлердің күшін теңестіруге бағытталған реформалар жиынтығын жүзеге асыруға уәкілеттік берілді. VI ғасырдың ортасында Писистрат тиран ретінде орнықты, ал 527 жылы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Гиппиас оның орнын иеленді; VI ғасырдың соңында ол құлатылды және Клейстен демократиялық реформаларды жүргізді. Спартада VIII және VII ғасырларда екі патша, ақсақалдар кеңесі және бес эфордан тұратын саяси жүйе қалыптасты. Спарта дәстүріне сәйкес, бұл конституцияны аңыз бойынша заң шығарушы Ликург құрды. Бірінші және екінші Мессендік соғыстар барысында Спарта көршілес Мессения аймағын бағындырып, халқын құлдарға айналдырды. VI ғасырда грек қалалары бір-бірімен ресми қарым-қатынас орната бастады, ал бұрын жеке билеушілер басқа қалалардың элитасымен жеке байланыстарға сүйенген. Архаикалық кезеңнің соңында Спарта Пелопоннес одағын құруға кірісті, оған Коринф, Элис және Мегара сияқты қалалар кірді, Мессенияны оқшаулап, Аргосқа қарсы Спартаның позициясын нығайтты. VI ғасырдың басқа одақтарына Пелопоннестегі Элис пен Герая, сондай-ақ Оңтүстік Италиядағы грек колониясы Сибарис, оның одақтастары мен Сердайои кірді.
The archaic period, lasting from approximately 800 to 500 BC, saw the culmination of political and social developments which had begun in the Greek dark age, with the polis (city state) becoming the most important unit of political organisation in Greece. The absence of powerful states in Greece after the collapse of Mycenaean power, and the geography of Greece, where many settlements were separated from their neighbours by mountainous terrain, encouraged the development of small independent city states. Several Greek states saw tyrants rise to power in this period, most famously at Corinth from 657 BC. The period also saw the founding of Greek colonies around the Mediterranean, with Euboean settlements at Al Mina in the east as early as 800 BC, and Ischia in the west by 775. Increasing contact with non Greek peoples in this period, especially in the Near East, inspired developments in art and architecture, the adoption of coinage, and the development of the Greek alphabet. Athens developed its democratic system over the course of the archaic period. Already in the seventh century, the right of all citizen men to attend the assembly appears to have been established. After a failed coup led by Cylon of Athens around 636 BC, Draco was appointed to establish a code of laws in 621. This failed to reduce the political tension between the poor and the elites, and in 594 Solon was given the authority to enact another set of reforms, which attempted to balance the power of the rich and the poor. In the middle of the sixth century, Pisistratus established himself as a tyrant, and after his death in 527 his son Hippias inherited his position; by the end of the sixth century he had been overthrown and Cleisthenes carried out further democratising reforms. In Sparta, a political system with two kings, a council of elders, and five ephors developed over the course of the eighth and seventh century. According to Spartan tradition, this constitution was established by the legendary lawgiver Lycurgus. Over the course of the first and second Messenian wars, Sparta subjugated the neighbouring region of Messenia, enserfing the population. In the sixth century, Greek city states began to develop formal relationships with one another, where previously individual rulers had relied on personal relationships with the elites of other cities. Towards the end of the archaic period, Sparta began to build a series of alliances, the Peloponnesian League, with cities including Corinth, Elis, and Megara, isolating Messenia and reinforcing Sparta's position against Argos, the other major power in the Peloponnese. Other alliances in the sixth century included those between Elis and Heraea in the Peloponnese; and between the Greek colony Sybaris in southern Italy, its allies, and the Serdaioi.
Классикалық Грекия
499 ж.б.д., парсы билігінде болған Иониа қалалары парсы қолдауымен билік құрған тирандарға қарсы көтерілді. Афина мен Эретриядан келген әскерлердің көмегімен олар Сардисқа жетіп, қаланың өртей бастады, бірақ парсылардың қарсы шабуылымен кері шегінді. Көтеріліс 494 жылға дейін жалғасты, содан кейін көтерілісші Иониалықтар жеңілді. Марафон шайқасында афиналықтар мен платейлік одақтастары парсы әскерін жеңіске жеткізіп, парсы флоты қашқан жолға түсті. Он жылдан кейін Дарийдің ұлы Ксеркс екінші шабуылды бастады. Солтүстік және Орталық Грекия қалалары парсы күштеріне қарсылық көрсетпей бағынды, бірақ Афина мен Спартаны қоса алғанда, 31 грек қала-мемлекетінің коалициясы парсы басқыншыларына қарсы тұруға бекінді. Перстер Саламис шайқасында негізінен афиналық теңіз күштерімен теңізде жеңіліске ұшырады, ал 479 ж.б.д. Платея шайқасында құрлықта жеңілді. Персияға қарсы одақ жалғасты, бастапқыда оған спартандық Паусаниас басшылық етті, бірақ 477 жылдан бастап Афина басқарды, ал 460 жылға қарай Персия Эгей теңізінен ығыстырылды. Осы ұзақ науқан барысында Делиан Лигасы грек мемлекеттерінің қорғаныс одағынан Афина империясына бірте-бірте айналды, өйткені Афинаның теңіз күшінің өсуі лиганың басқа мемлекеттерін қорқытты. Афина 454 ж. Мысырдағы сәтсіздіктен және 450 ж. Кипрде парсыларға қарсы шайқаста Кимонның қазасынан кейін Парсыға қарсы жорықтарын аяқтады. Афинаның парсы империясына қарсы күресі әлсіреген сайын, Афина мен Спарта арасындағы қақтығыс күшейді. Делиан Лигасының қаржыландыратын афиналықтардың күшейіп келе жатқан күшіне күмәнмен қараған Спарта Лиганың афиналықтардың үстемдігіне қарсы көтеріліс жасауға батылдық танытқан мүшелеріне көмек ұсынды. Бұл шиеленіс 462 ж.б.д. Афина Спартаға гелоттардың көтерілісін басуға көмек көрсету үшін күш жібергенде күшейді, бірақ спарталықтар бұл көмекті қабылдамады. 450-ші жылдары Афина Беотияны басып алып, Эгина мен Коринфті жеңді. Соғыстың бірінші кезеңінде Спарта Аттикаға нәтижесіз жылдық шабуылдар жасады, ал Афина Солтүстік-Батыс Грекиядағы Коринф империясымен сәтті күресті және өзінің империясын қорғады, афиналық мемлекет қайраткері Периклді өлтірген обаға қарамастан. Соғыс Афинаның Пиллос пен Сфактериядағы Клеонның жеңістерінен кейін өзгере бастады. Афиналықтардың Делиумде Беотияны қайтадан басып алуға сәтсіздігі және 424 ж. Грекияның солтүстігінде Бразидастың табыстары Сфактериядан кейін Спартаның жағдайын жақсартты. Бірақ бейбітшілік ұзаққа созылмады. 418 ж.б.д. Матиней шайқасында Спартаның одақтастары Афина мен Аргосты жеңді. 415 ж. Афина Сицилияны басып алу үшін амбициялық теңіз экспедициясын бастады; экспедиция Сиракуза портында апатқа ұшырады, әскердің көп бөлігі қаза тапты, ал кемелер қирады. Сиракузадағы афиналықтардың жеңілісінен кейін көп ұзамай Афинаның иониялық одақтастары Делиан Лигасына қарсы көтеріле бастады, ал Парсы тағы да Спарта жағында грек істеріне араласа бастады. Бастапқыда афиналықтардың жағдайы салыстырмалы түрде мықты болды, 410 ж. Кизикуста және 406 ж. Аргинусада маңызды жеңістерге қол жеткізді. Алайда, 405 ж. спартандық Лисандр Афинаны Эгоспотами шайқасында жеңіп, Афинаның портын блокадалады; аштықтан қысылған Афина бейбітшілікке өтініш білдірді, флотын тапсыруға және спартандықтар бастаған Пелопоннес Лигасына қосылуға келісті. Афинаның берілуінен кейін Спарта Афинада Отыз Тиранды олигархиялық режим орнатты. Спарталық үстемдік ұзаққа созылмады: бір жылдан кейін Отыз құлатылды. IV ғасырдың бірінші жартысында ірі грек мемлекеттері материкте үстемдік етуге тырысты; ешқайсысы да сәтті болмады, ал олардың нәтижесінде пайда болған әлсіздік билік вакуумына әкелді, оны ақырында Филип II және кейін Ұлы Александрдың басшылығымен Македония толтырды. Пелопоннес соғысынан кейін Спарта өз күшін кеңейтуге тырысты, Аргос, Афина, Коринф және Фива оларға қарсы бірікті. Кез келген грек мемлекетінің Персияға қарсы шығуына мүмкіндік беретін үстемдікке ие болуына жол бермеу мақсатында парсы патшасы Антальцида бейбітшілігін ("Патша бейбітшілігі") енгізгенге дейін, бастапқыда Спартаға қарсы одаққа қосылды. 371 ж.б.д. Фива билік басында болды, Левтра шайқасында Спартаны жеңіп, Спарта патшасы Клеомброт I-ді өлтірді және Лаконияға шабуыл жасады. 369 ж. Спартаға қарсы Фиваның одан әрі табыстары Месенияның тәуелсіздік алуына әкелді; Спарта ешқашан Месенияның құнарлы жерін және ол ұсынған жұмыс күшін жоғалтқаннан қалпына келмеді. Фиваның өсіп келе жатқан күші Спарта мен Афинаны біріктірді; 362 ж. олар Фивамен Матиней шайқасында жеңіліске ұшырады. Матинейден кейін ешбір ірі грек мемлекеті үстемдік ете алмады. Фива шайқасты жеңіп алғанмен, олардың әскери қолбасшысы Эпаминонд қаза тапты және келесі онжылдықтарда көршілерімен соғыстарға қатысты; Афина, сонымен қатар, 377 ж. құрылған екінші теңіз одағы 350-ші жылдардың ортасында күйреп қалды. Матиней шайқасынан кейін Грекиядағы билік вакуумын Филип II басқарған Македония толтырды. 338 ж.б.д. ол грек одағын Хероней шайқасында жеңіп, одан кейін Коринф Лигасын құрды. Филип Персияға шабуыл жасау үшін Лиганы басқаруды жоспарлады, бірақ 336 ж.б.д. өлтірілді. Оның ұлы Ұлы Александр әкесінің мақсатын орындауға тағайындалды. Македонияның батыс және солтүстік жауына қарсы науқандардан және Филиптің өлімінен кейін Коринф Лигасынан шығып кеткен грек мемлекеттеріне қарсы науқандардан кейін Александр 334 ж.б.д. Персияға қарсы науқанын бастады. Ол Персияны басып алды, 333 ж.б.д. Исс шайқасында Дарий III-ті жеңіп, ал 331 ж.б.д. Гавгамела шайқасынан кейін Азия патшасы деп жариялады. 329 ж.б.д. бастап ол Бактрияға, содан кейін Үндістанға жорықтар жасады; Арабия мен Солтүстік Африкаға шабуыл жасау жоспарлары 323 ж.б.д. оның өлімімен тоқтатылды.
In 499 BC, the Ionian city states under Persian rule rebelled against their Persian supported tyrant rulers. Supported by troops sent from Athens and Eretria, they advanced as far as Sardis and burnt the city before being driven back by a Persian counterattack. The revolt continued until 494, when the rebelling Ionians were defeated. Though heavily outnumbered, the Athenians—supported by their Plataean allies—defeated the Persian hordes at the Battle of Marathon, and the Persian fleet turned tail. Ten years later, a second invasion was launched by Darius' son Xerxes. The city states of northern and central Greece submitted to the Persian forces without resistance, but a coalition of 31 Greek city states, including Athens and Sparta, determined to resist the Persian invaders. The Persians were decisively defeated at sea by a primarily Athenian naval force at the Battle of Salamis, and on land in 479 BC at the Battle of Plataea. The alliance against Persia continued, initially led by the Spartan Pausanias but from 477 by Athens, and by 460 Persia had been driven out of the Aegean. During this long campaign, the Delian League gradually transformed from a defensive alliance of Greek states into an Athenian empire, as Athens' growing naval power intimidated the other league states. Athens ended its campaigns against Persia in 450, after a disastrous defeat in Egypt in 454, and the death of Cimon in action against the Persians on Cyprus in 450. As the Athenian fight against the Persian empire waned, conflict grew between Athens and Sparta. Suspicious of the increasing Athenian power funded by the Delian League, Sparta offered aid to reluctant members of the League to rebel against Athenian domination. These tensions were exacerbated in 462 BC when Athens sent a force to aid Sparta in overcoming a helot revolt, but this aid was rejected by the Spartans. In the 450s, Athens took control of Boeotia, and won victories over Aegina and Corinth. The first phase of the war saw a series of fruitless annual invasions of Attica by Sparta, while Athens successfully fought the Corinthian empire in northwest Greece and defended its own empire, despite a plague which killed the leading Athenian statesman Pericles. The war turned after Athenian victories led by Cleon at Pylos and Sphakteria, The Athenian failure to regain control of Boeotia at Delium and Brasidas' successes in northern Greece in 424 improved Sparta's position after Sphakteria. The peace did not last, however. In 418 BC allied forces of Athens and Argos were defeated by Sparta at Mantinea. In 415 Athens launched an ambitious naval expedition to dominate Sicily; the expedition ended in disaster at the harbor of Syracuse, with almost the entire army killed, and the ships destroyed. Soon after the Athenian defeat in Syracuse, Athens' Ionian allies began to rebel against the Delian league, while Persia began to once again involve itself in Greek affairs on the Spartan side. Initially the Athenian position continued relatively strong, with important victories at Cyzicus in 410 and Arginusae in 406. However, in 405 the Spartan Lysander defeated Athens in the Battle of Aegospotami, and began to blockade Athens' harbour; driven by hunger, Athens sued for peace, agreeing to surrender their fleet and join the Spartan led Peloponnesian League. Following the Athenian surrender, Sparta installed an oligarchic regime, the Thirty Tyrants, in Athens, Spartan predominance did not last: after only a year, the Thirty had been overthrown. The first half of the fourth century saw the major Greek states attempt to dominate the mainland; none were successful, and their resulting weakness led to a power vacuum which would eventually be filled by Macedon under Philip II and then Alexander the Great. In the immediate aftermath of the Peloponnesian war, Sparta attempted to extend their own power, leading Argos, Athens, Corinth, and Thebes to join against them. Aiming to prevent any single Greek state gaining the dominance that would allow it to challenge Persia, the Persian king initially joined the alliance against Sparta, before imposing the Peace of Antalcidas ("King's Peace") which restored Persia's control over the Anatolian Greeks. By 371 BC, Thebes was in the ascendancy, defeating Sparta at the Battle of Leuctra, killing the Spartan king Cleombrotus I, and invading Laconia. Further Theban successes against Sparta in 369 led to Messenia gaining independence; Sparta never recovered from the loss of Messenia's fertile land and the helot workforce it provided. The rising power of Thebes led Sparta and Athens to join forces; in 362 they were defeated by Thebes at the Battle of Mantinea. In the aftermath of Mantinea, none of the major Greek states were able to dominate. Though Thebes had won the battle, their general Epaminondas was killed, and they spent the following decades embroiled in wars with their neighbours; Athens, meanwhile, saw its second naval alliance, formed in 377, collapse in the mid 350s. The power vacuum in Greece after the Battle of Mantinea was filled by Macedon, under Philip II. In 338 BC, he defeated a Greek alliance at the Battle of Chaeronea, and subsequently formed the League of Corinth. Philip planned to lead the League to invade Persia, but was murdered in 336 BC. His son Alexander the Great was left to fulfil his father's ambitions. After campaigns against Macedon's western and northern enemies, and those Greek states that had broken from the League of Corinth following the death of Philip, Alexander began his campaign against Persia in 334 BC. He conquered Persia, defeating Darius III at the Battle of Issus in 333 BC, and after the Battle of Gaugamela in 331 BC proclaimed himself king of Asia. From 329 BC he led expeditions to Bactria and then India; further plans to invade Arabia and North Africa were halted by his death in 323 BC.
Эллиндік Грекия
323 жылы Александр Зұлқарнайынның қайтысынан бастап, Египеттің соңғы македониялық билеушісі Клеопатраның қайтысына дейінгі кезең эллинистік кезең деп аталады. Осы кезеңнің басында Македония және Таяу Шығыс дәстүрлеріне негізделген жаңа патшалық түрі қалыптасты. Бірінші эллинистік патшалар бұрын Александрдың генералдары болған, оның қайтысынан кейін билікті басып алған, бірақ олар ескі патшалық әулеттерге жатпаған және бақылаған территорияларына тарихи құқықтары болмаған. Александрдың қайтысынан кейінгі онжылдықтарда Антигон I және оның ұлы Деметрий Македонияда және Грекияның қалған бөлігінде, Птолемей Египетте, ал Селевк I Сирияда және бұрынғы Парсы империясында ең маңызды билеушілер болды. Кіші эллинистік патшалықтарға Анатолиядағы Аталидтер және Грек-Бактрия патшалығы кірді. Эллинистік кезеңнің басында эллинистік патшалықтардың нақты шекаралары белгіленбеген. Антигон өзінің аумағын кеңейту үшін басқа мұрагер патшалықтарына шабуыл жасады, олар оған қарсы бірігіп, ол б.з.д. 301 жылы Ипсус шайқасында қаза тапты. Оның ұлы Деметрий көп жыл Селевкидтерде тұтқында болды, ал оның ұлы Антигон II тек б.з.д. 276 жылы Македония тағына қайта оралды. Сонымен қатар, Селевкидтер патшалығы шығыстағы территориясын үндістандық патша Чандрагупта Маурьяға соғыс пілдері үшін беріп қойды, кейін Парфян империясына Персияның үлкен бөлігін жоғалтты. Үшінші ғасырдың ортасына қарай Александрдың мұрагерлерінің патшалықтары көбінесе тұрақтанды, бірақ шекаралық аймақтардағы даулар жалғасты. Эллинистік кезеңде грек тілінде сөйлейтін әлемде «Грекияның өзі» (қазіргі Грекияның аумағы) маңыздылығы күрт төмендеді. Эллинистік мәдениеттің ірі орталықтары Птолемей патшалығындағы Александрия және Селевкид империясындағы Антиохия болды. Александрдың жаулап алулары грек қала-мемлекеттері үшін көптеген салдарға әкелді. Бұл гректердің көкжиегін кеңейтіп, жас және амбициялық адамдардың шығыстағы жаңа грек империяларына тұрақты түрде көшіп кетуіне себеп болды. Көптеген гректер Александрияға, Антиохияға және Александрдың із күлдерінен құрылған көптеген басқа жаңа эллинистік қалаларға көшіп барды, қазіргі Ауғанстан мен Пәкістанға дейін, мұнда Грек-Бактрия патшалығы мен Индо-грек патшалығы б.з.д. I ғасырының соңына дейін сақталды. Грекиядағы қала-мемлекеттері екі лигаға бірікті: Ахея лигасы (Теба, Коринф және Аргос) және Этолия лигасы (Спарта мен Афинаны қоса алғанда). Римдіктер басып алғанға дейін осы лигалар соғыста болды, көбінесе Диадохтардың (Александр империясының мұрагерлері) арасындағы қақтығыстарға қатысты. Антигонид патшалығы III ғасырдың соңында Рим Республикасымен соғысқа түсті. Бірінші Македония соғысы шешілмей қалғанмен, римдіктер Македонияны Рим Республикасына толық қосылғанға дейін (б.з.д. 149 ж.) соғысты жалғастырды. Шығыста, Селевкид империясы біртіндеп ыдырады, бірақ оның қалдығы б.з.д. 64 жылға дейін сақталды, ал Птолемей патшалығы Египетте б.з.д. 30 жылға дейін жалғасты, содан кейін ол да римдіктермен жаулап алынды. Этолия лигасы Грекияға Римнің араласуына күдікпен қарап, Селевкидтермен бірге Рим-Селевкид соғысына қатысты. Римдіктер жеңіске жеткеннен кейін лига Республикаға сіңірілді. Ахея лигасы Этолия лигасынан да, Македониядан да ұзақ өмір сүргенмен, ол да көп ұзамай жеңіліп, б.з.д. 146 ж. римдіктерге сіңірілді, бұл грек тәуелсіздігіне соңғы нүкте болды.
The period from the death of Alexander the Great in 323 until the death of Cleopatra, the last Macedonian ruler of Egypt, is known as the Hellenistic period. In the early part of this period, a new form of kingship developed based on Macedonian and Near Eastern traditions. The first Hellenistic kings were previously Alexander's generals, and took power in the period following his death, though they were not part of existing royal lineages and lacked historic claims to the territories they controlled. The most important of these rulers in the decades after Alexander's death were Antigonus I and his son Demetrius in Macedonia and the rest of Greece, Ptolemy in Egypt, and Seleucus I in Syria and the former Persian empire; smaller Hellenistic kingdoms included the Attalids in Anatolia and the Greco Bactrian kingdom. In the early part of the Hellenistic period, the exact borders of the Hellenistic kingdoms were not settled. Antigonus attempted to expand his territory by attacking the other successor kingdoms until they joined against him, and he was killed at the Battle of Ipsus in 301 BC. His son Demetrius spent many years in Seleucid captivity, and his son, Antigonus II, only reclaimed the Macedonian throne around 276. Meanwhile, the Seleucid kingdom gave up territory in the east to the Indian king Chandragupta Maurya in exchange for war elephants, and later lost large parts of Persia to the Parthian Empire. By the mid third century, the kingdoms of Alexander's successors was mostly stable, though there continued to be disputes over border areas. During the Hellenistic period, the importance of "Greece proper" (the territory of modern Greece) within the Greek speaking world declined sharply. The great capitals of Hellenistic culture were Alexandria in the Ptolemaic Kingdom and Antioch in the Seleucid Empire. The conquests of Alexander had numerous consequences for the Greek city states. It greatly widened the horizons of the Greeks and led to a steady emigration of the young and ambitious to the new Greek empires in the east. Many Greeks migrated to Alexandria, Antioch and the many other new Hellenistic cities founded in Alexander's wake, as far away as present day Afghanistan and Pakistan, where the Greco Bactrian Kingdom and the Indo Greek Kingdom survived until the end of the first century BC. The city states within Greece formed themselves into two leagues; the Achaean League (including Thebes, Corinth and Argos) and the Aetolian League (including Sparta and Athens). For much of the period until the Roman conquest, these leagues were at war, often participating in the conflicts between the Diadochi (the successor states to Alexander's empire). The Antigonid Kingdom became involved in a war with the Roman Republic in the late 3rd century. Although the First Macedonian War was inconclusive, the Romans, in typical fashion, continued to fight Macedon until it was completely absorbed into the Roman Republic (by 149 BC). In the east, the unwieldy Seleucid Empire gradually disintegrated, although a rump survived until 64 BC, whilst the Ptolemaic Kingdom continued in Egypt until 30 BC when it too was conquered by the Romans. The Aetolian league grew wary of Roman involvement in Greece, and sided with the Seleucids in the Roman–Seleucid War; when the Romans were victorious, the league was effectively absorbed into the Republic. Although the Achaean league outlasted both the Aetolian league and Macedon, it was also soon defeated and absorbed by the Romans in 146 BC, bringing Greek independence to an end.
Римдік Грекия
Грек түбегі 146 ж.б.д. Грецияны басып алу кезінде, Коринт шайқасынан кейін Рим үстемдігіне көшті. Македония Рим провинциясына айналды, ал оңтүстік Грекия Македония префектінің бақылауында болды; алайда, кейбір грек полистері ішінара тәуелсіздігін сақтап, салық төлеуден жалтарды. 133 ж.б.д. Эгей теңізі аралдары осы аумаққа қосылды. 88 ж.б.д. Афина және басқа грек қалалары көтеріліс жасады, ал түбек римдік генерал Сулламен басылды. Римдік азамат соғыстары жерді одан әрі қиратты, содан кейін Август 27 ж.б.д. түбекті Ахая провинциясы ретінде ұйымдастырды. Грекия Рим империясының маңызды шығыс провинциясы болды, себебі рим мәдениеті көптен бері грек-рим мәдениетіне жақын болған. Грек тілі Шығыста және Италияда жалпы қолданылатын тіл ретінде таралды, ал Гален сияқты көптеген грек ғалымдары өздерінің көптеген еңбектерін Римде жасады.
The Greek peninsula came under Roman rule during the 146 BC conquest of Greece after the Battle of Corinth. Macedonia became a Roman province while southern Greece came under the surveillance of Macedonia's prefect; however, some Greek poleis managed to maintain a partial independence and avoid taxation. The Aegean Islands were added to this territory in 133 BC. Athens and other Greek cities revolted in 88 BC, and the peninsula was crushed by the Roman general Sulla. The Roman civil wars devastated the land even further, until Augustus organized the peninsula as the province of Achaea in 27 BC. Greece was a key eastern province of the Roman Empire, as the Roman culture had long been in fact Greco Roman. The Greek language served as a lingua franca in the East and in Italy, and many Greek intellectuals such as Galen would perform most of their work in Rome.
Өңірлер
Грекияның аумағы таулы болғандықтан, ежелгі Грекия әрқайсысының өзіндік диалектісі, мәдени ерекшеліктері және айқын ерекшеліктері бар көптеген кішігірім аймақтардан тұрды. Аймақтық және жергілікті қақтығыстар ежелгі Грекияның ерекше белгілері болды. Қалалар көбінесе таулар арасындағы аңғарларда немесе жағалаудың жазықтарында орналасып, төңіректегі белгілі бір аумаққа үстемдік етті. Оңтүстікте Пелопоннес жатыр, оған Лакония (оңтүстік-шығыс), Мессения (оңтүстік-батыс), Элис (батыс), Ахая (солтүстік), Коринтия (солтүстік-шығыс), Арголида (шығыс) және Аркадия (орталық) кірді. Бұл атаулар қазіргі Грекияның әкімшілік бірліктері ретінде сақталған, бірақ шекаралары шамалы өзгеше. Солтүстіктегі материктік Грекия, қазір Орталық Грекия деп аталатын, батысында Этолия мен Акарнаниядан, ортасында Локрис, Дорис және Фокис, ал шығысында Беотия, Аттика және Мегаридадан тұрды. Солтүстік-шығысында Фессалия, ал солтүстік-батысында Эпир орналасқан. Эпир оңтүстіктегі Амбракий шығанағынан солтүстіктегі Керауний таулары мен Аос өзеніне дейін созылып, Хаония (солтүстік), Молоссия (орталық) және Теспротия (оңтүстік) аймақтарынан құралды. Солтүстік-шығыс бұрышында Македония орналасқан, бастапқыда Төменгі Македония мен оның Элимея, Пиерия және Орестис сияқты аймақтарынан тұрды. Александр I Македонскийдің тұсында Македонияның Аргеад патшалары Линкестай, Орестай және Элимиота сияқты тәуелсіз македониялық тайпалар мекендеген Жоғарғы Македонияға, сондай-ақ батысқа, Аксиос өзенінен арғы жаққа, Эордея, Ботиая, Мигдония және Алмопияға, фракиялық тайпалар қоныстанған аймақтарға кеңейе бастады. Македонияның солтүстігінде грек емес халықтар – солтүстікте пеондар, солтүстік-шығыста фракиялықтар және македониялықтармен жиі қақтығысқан иллириялықтар орналасқан. Халкидикаға ертеректе оңтүстік грек отарлаушылары қоныстанды және ол грек әлемінің бір бөлігі саналды, ал б.з.д. II мыңжылдықтың соңынан бастап Эгей теңізінің шығыс жағалауында, Анатолияда да маңызды грек қоныстануы жүрді.
The territory of Greece is mountainous, and as a result, ancient Greece consisted of many smaller regions, each with its own dialect, cultural peculiarities, and identity. Regionalism and regional conflicts were prominent features of ancient Greece. Cities tended to be located in valleys between mountains, or on coastal plains, and dominated a certain area around them. In the south lay the Peloponnese, consisting of the regions of Laconia (southeast), Messenia (southwest), Elis (west), Achaia (north), Korinthia (northeast), Argolis (east), and Arcadia (center). These names survive to the present day as regional units of modern Greece, though with somewhat different boundaries. Mainland Greece to the north, nowadays known as Central Greece, consisted of Aetolia and Acarnania in the west, Locris, Doris, and Phocis in the center, while in the east lay Boeotia, Attica, and Megaris. Northeast lay Thessaly, while Epirus lay to the northwest. Epirus stretched from the Ambracian Gulf in the south to the Ceraunian Mountains and the Aoos river in the north, and consisted of Chaonia (north), Molossia (center), and Thesprotia (south). In the northeast corner was Macedonia, originally consisting Lower Macedonia and its regions, such as Elimeia, Pieria, and Orestis. Around the time of Alexander I of Macedon, the Argead kings of Macedon started to expand into Upper Macedonia, lands inhabited by independent Macedonian tribes like the Lyncestae, Orestae and the Elimiotae and to the west, beyond the Axius river, into Eordaia, Bottiaea, Mygdonia, and Almopia, regions settled by Thracian tribes. To the north of Macedonia lay various non Greek peoples such as the Paeonians due north, the Thracians to the northeast, and the Illyrians, with whom the Macedonians were frequently in conflict, to the northwest. Chalcidice was settled early on by southern Greek colonists and was considered part of the Greek world, while from the late 2nd millennium BC substantial Greek settlement also occurred on the eastern shores of the Aegean, in Anatolia.
Колониялар
Архаикалық кезеңде грек халқы Грекияның шектеулі егістік жерінің мүмкіндігінен асып, басқа жерлерде кең ауқымды колониялар құруға алып келді: бір есептеу бойынша, грек қоныстарының кеңейіп жатқан аймағының халқы б.з.д. 800 жылдан б.з.д. 400 жылға дейін шамамен он есеге өсті, 800 000-нан 7 1/2 миллионға дейін жетті. Бұл тек сауда үшін ғана емес, сонымен қатар жаңа қоныстар іргесін қалау үшін де болды. Бұл грек колониялары, римдік колониялар сияқты, өздерінің ана қалаларына тәуелді болмай, дербес қала-мемлекеттер ретінде құрылды. Гректер Грекиядан тыс жерлерде екі түрлі жолмен қоныстанды. Біріншісі – гректер құрған тұрақты қоныстар, олар тәуелсіз полистер ретінде қалыптасты. Екінші түрі – тарихшылар эмпория деп атаған сауда посттары; гректер мен грек емес халықтардың иеленуінде болған және негізінен тауар өндірумен және сатумен айналысқан орындар. Мұндай қоныстардың мысалдары шығыста Әл-Минада, ал батыста Питекуссайда табылады. Шамамен б.з.д. 750 жылдан бастап гректер 250 жыл бойы кеңіне таралып, барлық бағытта колониялар құрды. Шығысқа қарай, ең алдымен Кіші Азияның Эгей теңізі жағалауы, содан кейін Кипр, Фракия жағалаулары, Мармара теңізі және Қара теңіздің оңтүстік жағалауы отарланды. Ақырында гректер солтүстік-шығысқа қарай, қазіргі Украина мен Ресейге (Таганрог) дейін жетті. Батысқа қарай Иллирия, Оңтүстік Италия ( "Магна Греция" деп аталған) жағалаулары, содан кейін Оңтүстік Франция, Корсика және тіпті Шығыс Испания қоныстанды. Грек колониялары Мысыр мен Ливияда да құрылды. Қазіргі Сиракуза, Неаполь, Марсель және Стамбул грек колониялары Сиракуза (Συράκουσαι), Неаполис (Νεάπολις), Массалия (Μασσαλία) және Византия (Βυζάντιον) ретінде пайда болды. Бұл колониялар гректердің Еуропаға ықпалын таратуда маңызды рөл атқарды, сондай-ақ ежелгі Грекия экономикасын дамытып, грек қалалары арасындағы қашықтықтағы сауда желілерін құруға көмектесті.
During the Archaic period, the Greek population grew beyond the capacity of the limited arable land of Greece proper, resulting in the large scale establishment of colonies elsewhere: according to one estimate, the population of the widening area of Greek settlement increased roughly tenfold from 800 BC to 400 BC, from 800,000 to as many as 7 1/2 10 million. This was not simply for trade, but also to found settlements. These Greek colonies were not, as Roman colonies were, dependent on their mother city, but were independent city states in their own right. Greeks settled outside of Greece in two distinct ways. The first was in permanent settlements founded by Greeks, which formed as independent poleis. The second form was in what historians refer to as emporia; trading posts which were occupied by both Greeks and non Greeks and which were primarily concerned with the manufacture and sale of goods. Examples of this latter type of settlement are found at Al Mina in the east and Pithekoussai in the west. From about 750 BC the Greeks began 250 years of expansion, settling colonies in all directions. To the east, the Aegean coast of Asia Minor was colonized first, followed by Cyprus and the coasts of Thrace, the Sea of Marmara and south coast of the Black Sea. Eventually, Greek colonization reached as far northeast as present day Ukraine and Russia (Taganrog). To the west the coasts of Illyria, Southern Italy (called "Magna Graecia") were settled, followed by Southern France, Corsica, and even eastern Spain. Greek colonies were also founded in Egypt and Libya. Modern Syracuse, Naples, Marseille and Istanbul had their beginnings as the Greek colonies Syracusae (Συράκουσαι), Neapolis (Νεάπολις), Massalia (Μασσαλία) and Byzantion (Βυζάντιον). These colonies played an important role in the spread of Greek influence throughout Europe and also aided in the establishment of long distance trading networks between the Greek city states, boosting the economy of ancient Greece.
Саяси құрылым
Ежелгі Грекия бірнеше жүздеген салыстырмалы түрде тәуелсіз қала-мемлекеттерден (полей) құралған. Бұл жағдай, басқа замандағы көптеген қоғамдардан өзгеше болды, олар немесе тайпалық құрылымға немесе салыстырмалы түрде үлкен аумақтарды билейтін патшалықтарға ие болды. Ежелгі Грекияның географиясы – төбелер, таулар және өзендермен бөлінгендігі, оның фрагментті болуына сөзсіз үлес қосты. Бір жағынан, ежелгі гректердің өзі «бір халық» екендеріне күмәнданып отырған жоқ; олардың діні, негізгі мәдениеті және тілі ортақ болды. Сонымен қатар, гректер өздерінің тайпалық тегін жақсы білді, Геродот қала-мемлекеттерді тайпалар бойынша кеңінен жіктеуге қабілетті болды. Дегенмен, осы деңгейдегі байланыстар болғанымен, олар грек саясатында маңызды рөл атқарған сияқты көрінбейді. Полейдің тәуелсіздігі қатаң қорғалды, бірігу туралы ежелгі гректер сирек ойлады. Тіпті парсылардың Грекияға екінші шабуылы кезінде бірнеше қала-мемлекет Грекияны қорғау үшін одақтасқан болса да, полистердің көп бөлігі бейтарап қалды, ал парсылар жеңілгеннен кейін одақтастар тез арада ішкі тартыстарға қайта оралды. Осылайша, ежелгі грек саяси жүйесінің ерекшеліктері – оның фрагменттілігі (және бұл тайпалық тектен туындамаған сияқты) және басқаша өте шағын мемлекеттердегі қалалық орталықтарға назар аудару болды. Грек жүйесінің ерекшеліктері олардың Жерорта теңізінде құрған колонияларымен де дәлелденеді, олар белгілі бір грек полисін «анасы» деп санап, оған жанашырлық танытса да, негізін қалаған қаладан толығымен тәуелсіз болды. Керек болғанда, кішігірім полистер үлкен көршілерінің ықпалында болуы мүмкін, бірақ басқа қала-мемлекеттің жаулауы немесе тікелей билігі сирек кездесетін. Оның орнына, полистер лигаларға бірікті, олардың құрамы үнемі өзгеріп отыратын. Кейінірек, классикалық дәуірде лигалардың саны азайды, олардың бірі үстемдік құрды (әсіресе Афина, Спарта және Фива); және көбінесе полистер соғыс қатерімен (немесе бейбітшілік шартының бір бөлігі ретінде) оларға қосылуға мәжбүр болды. Македониялық Филипп II ежелгі Грекияның орталық аймақтарын «бас иегінен» кейін де, оны қосып алуға немесе жаңа провинцияға біріктіруге тырыспады, бірақ көптеген полистерді өзінің Коринф лигасына қосылуға мәжбүр етті.
Ancient Greece consisted of several hundred relatively independent city states (poleis). This was a situation unlike that in most other contemporary societies, which were either tribal or kingdoms ruling over relatively large territories. Undoubtedly, the geography of Greece—divided and sub divided by hills, mountains, and rivers—contributed to the fragmentary nature of ancient Greece. On the one hand, the ancient Greeks had no doubt that they were "one people"; they had the same religion, same basic culture, and same language. Furthermore, the Greeks were very aware of their tribal origins; Herodotus was able to extensively categorise the city states by tribe. Yet, although these higher level relationships existed, they seem to have rarely had a major role in Greek politics. The independence of the poleis was fiercely defended; unification was something rarely contemplated by the ancient Greeks. Even when, during the second Persian invasion of Greece, a group of city states allied themselves to defend Greece, the vast majority of poleis remained neutral, and after the Persian defeat, the allies quickly returned to infighting. Thus, the major peculiarities of the ancient Greek political system were its fragmentary nature (and that this does not particularly seem to have tribal origin), and the particular focus on urban centers within otherwise tiny states. The peculiarities of the Greek system are further evidenced by the colonies that they set up throughout the Mediterranean, which, though they might count a certain Greek polis as their 'mother' (and remain sympathetic to her), were completely independent of the founding city. Inevitably smaller poleis might be dominated by larger neighbors, but conquest or direct rule by another city state appears to have been quite rare. Instead the poleis grouped themselves into leagues, membership of which was in a constant state of flux. Later in the Classical period, the leagues would become fewer and larger, be dominated by one city (particularly Athens, Sparta and Thebes); and often poleis would be compelled to join under threat of war (or as part of a peace treaty). Even after Philip II of Macedon "conquered" the heartlands of ancient Greece, he did not attempt to annex the territory or unify it into a new province, but compelled most of the poleis to join his own Corinthian League.
Үкімет және құқық
Бастапқыда көптеген грек қалалары кішігірім патшалықтар болған сияқты; көбінесе патшаның (базилей) кейбір қалдық, рәсімдік функцияларын атқаратын қалалық шенеунік болған, мысалы, Афинадағы архонт базилей. Дегенмен, Архаикалық кезең мен алғашқы тарихи санада көпшілігі аристократиялық олигархияға айналды. Бұл өзгеріс қалай болғаны нақты белгісіз. Мысалы, Афинада 1050 ж.б. патшалық мұрагерлік, өмір бойына басқаруға (архон) дейін төмендетілді; 753 ж.б. бұл онжылдық, сайланатын архонттыққа айналды; ал соңында 683 ж.б. жыл сайын сайланатын архонттыққа дейін жетті. Әр кезеңде билік бір жеке тұлғадан аристократияға көбірек ауыстырылды. Саясатқа үстемдік және оның салдарынан шағын отбасылардың байлықты шоғырландыруы көптеген полистерде әлеуметтік толқуларға себеп болуы мүмкін еді. Көптеген қалаларда тиран (қазіргі мағынадағы репрессивті автократия емес) белгілі бір сәтте билікті басып алып, өз еркімен биледі; көбінесе популистік бағдарлама оларды билікте ұстауға көмектесетін. Сыныптық қақтығыстармен шарпылған жүйеде «күшті адамның» билігі көбінесе ең жақсы шешім болды. Афина 6 ғасырдың екінші жартысында тирандықтың ықпалына түсті. Бұл тирандықтың аяқталуымен афиналықтар әлемдегі алғашқы демократияны құрды, аристократияның билікті қайтаруына жол бермеу үшін радикалды шешім ретінде. Қала саясатын талқылау үшін азаматтар жиналысы (Экклесия) б.з.б. 621 ж. Дракон реформаларынан бері болған; Солон реформаларынан кейін (6 ғасырдың басында) барлық азаматтарға қатысуға рұқсат берілді, бірақ ең кедей азаматтар жиналысқа сөйлей алмады немесе лауазымға үміткер бола алмады. Демократия орнағаннан кейін жиналыс заңды түрде үкімет механизміне айналды; барлық азаматтар жиналыста тең құқықтарға ие болды. Дегенмен, азамат емес, мысалы, метиктер (Афинада тұратын шетелдіктер) немесе құлдар мүлдем саяси құқықтары болмады. Афинада демократияның пайда болуынан кейін басқа қала-мемлекеттер де демократия құрды. Алайда, олардың көпшілігі дәстүрлі басқару формаларын сақтап қалды. Көптеген мәселелерде болғандай, Спарта да Грекияның қалған бөлігінен ерекшеленді, ол бүкіл кезең бойы бір емес, екі мұрагерлік монархпен басқарылды. Бұл диархияның бір түрі еді. Спарта патшалары Агиадтар мен Эврипонтидтерге жататын, олар тиісінше Эврисфен мен Проклдың ұрпақтары. Екі әулеттің де негізін қалаушылар Гераклид билеушісі Аристодемнің егіз ұлдары деп есептелді. Алайда, осы патшалардың билігі ақсақалдар кеңесі (Герусия) және патшаларға бақылау жасау үшін арнайы тағайындалған шенеуніктер (Эфорлар) тарапынан тежелді.
Initially many Greek city states seem to have been petty kingdoms; there was often a city official carrying some residual, ceremonial functions of the king (basileus), e. g., the archon basileus in Athens. However, by the Archaic period and the first historical consciousness, most had already become aristocratic oligarchies. It is unclear exactly how this change occurred. For instance, in Athens, the kingship had been reduced to a hereditary, lifelong chief magistracy (archon) by 1050 BC; by 753 BC this had become a decennial, elected archonship; and finally by 683 BC an annually elected archonship. Through each stage, more power would have been transferred to the aristocracy as a whole, and away from a single individual. Inevitably, the domination of politics and concomitant aggregation of wealth by small groups of families was apt to cause social unrest in many poleis. In many cities a tyrant (not in the modern sense of repressive autocracies), would at some point seize control and govern according to their own will; often a populist agenda would help sustain them in power. In a system wracked with class conflict, government by a 'strongman' was often the best solution. Athens fell under a tyranny in the second half of the 6th century BC. When this tyranny was ended, the Athenians founded the world's first democracy as a radical solution to prevent the aristocracy regaining power. A citizens' assembly (the Ecclesia), for the discussion of city policy, had existed since the reforms of Draco in 621 BC; all citizens were permitted to attend after the reforms of Solon (early 6th century), but the poorest citizens could not address the assembly or run for office. With the establishment of the democracy, the assembly became the de jure mechanism of government; all citizens had equal privileges in the assembly. However, non citizens, such as metics (foreigners living in Athens) or slaves, had no political rights at all. After the rise of democracy in Athens, other city states founded democracies. However, many retained more traditional forms of government. As so often in other matters, Sparta was a notable exception to the rest of Greece, ruled through the whole period by not one, but two hereditary monarchs. This was a form of diarchy. The Kings of Sparta belonged to the Agiads and the Eurypontids, descendants respectively of Eurysthenes and Procles. Both dynasties' founders were believed to be twin sons of Aristodemus, a Heraclid ruler. However, the powers of these kings were held in check by both a council of elders (the Gerousia) and magistrates specifically appointed to watch over the kings (the Ephors).
Әлеуметтік құрылым
Тек еркін, жер иеленетін, туған жерде дүниеге келген еркектер ғана қала-мемлекеттің заң алдында толық қорғалу құқығына ие азаматтар бола алатын. Көптеген қала-мемлекеттерде, Римдегіден өзгеше, әлеуметтік мәртебе ерекше құқықтарға мүмкіндік бермеді. Кейде отбасылар қоғамдық діни қызметтерді басқарды, бірақ бұл әдетте үкіметте қосымша билік бермеді. Афинада халық байлығына қарай төрт әлеуметтік топқа бөлінді. Адамдар табысын арттырса, топтарын өзгерте алатын. Спартада барлық ер азаматтар "теңдес" деген мағына беретін homoioi деп аталды. Дегенмен, Спарта патшалары, қала-мемлекеттің әскери және діни басшылары, екі отбасыдан таралды.
Only free, land owning, native born men could be citizens entitled to the full protection of the law in a city state. In most city states, unlike the situation in Rome, social prominence did not allow special rights. Sometimes families controlled public religious functions, but this ordinarily did not give any extra power in the government. In Athens, the population was divided into four social classes based on wealth. People could change classes if they made more money. In Sparta, all male citizens were called homoioi, meaning "peers". However, Spartan kings, who served as the city state's dual military and religious leaders, came from two families.
Құлдық
Құлдардың билігі де, мәртебесі де болмады. Құлдар отбасы құруға және меншікке ие болуға құқылы болды, бірақ бұл олардың қожайындарының ықыласына және рұқсатына байланысты болды, саяси құқықтары болмады. Б.з.д. 600 жылға қарай, Грекияда жеке меншік құлдығы кеңінен тарады. Б.з.д. 5 ғасырында кейбір қала-мемлекеттерде құлдар жалпы халықтың үштен бірін құрады. Классикалық Афинаның халқының 40-80% құлдардан тұрды. Спартадан тыс жерлерде құлдар көтеріліс жасаған емес, себебі олар көптеген ұлттардан құралған және ұйымдасу үшін тым шашыраңқы болды. Алайда, кейінгі батыс мәдениетінен өзгеше, ежелгі гректер нәсілдік тұрғыдан ойлаған жоқ. Көптеген отбасылар құлдарды үй шаруашылығындағы қызметшілер мен жұмысшылар ретінде ұстады, тіпті кедей отбасыларда да бірнеше құл болуы мүмкін еді. Қожайындары құлдарын ұруға немесе өлтіруге құқылы болмады. Қожайындары құлдарды жақсы жұмыс істеуге ынталандыру үшін болашақта босатуға уәде берді. Римдегіден өзгеше, босатылғандар азамат бола алмады. Олар шетелден немесе басқа қала-мемлекеттерден келген және мемлекетте тұруға ресми рұқсат алған адамдардан құралған метиктер қатарына қосылды. Қала-мемлекеттер құлдарды заңды түрде иеленді. Бұл мемлекеттік құлдар отбасылық құлдарға қарағанда көбірек тәуелсіздікке ие болды, өздері тұрып, арнайы жұмыстар атқарды. Афинада мемлекеттік құлдар жалған монетаны анықтауға оқытылды, ал храм құлдары храмның құдайының қызметшілері ретінде жұмыс істеді, скиф құлдары Афинада азаматтарды саяси шараларға жинаумен айналысатын полиция күші ретінде жұмыс істеді. Спартада ерекше құл түрі – гелоттар болды. Гелоттар Мессен соғыстары кезінде мемлекет тарапынан құлға айналдырылған мессендіктер еді және олар отбасыларға тағайындалды, онда олар тұруға мәжбүр болды. Гелоттар азық-түлік өсіріп, үй шаруасын жасады, соның арқасында әйелдер күшті балаларды тәрбиелеуге, ал ерлер гоплиттер ретінде оқуға уақыттарын арнады. Олардың қожайындары оларға қаталдықпен қарады, сондықтан гелоттар бірнеше рет қожайындарына қарсы көтеріліс жасады. Б.з.д. 370/69 жылы Эпаминонд Мессенияны спарталықтардың билігінен босатқаннан кейін, гелот жүйесі тоқтатылды және гелоттар бостандыққа қол жеткізді. Алайда, ол б.з.д. 2 ғасырға дейін Лаконияда сақталды.
Slaves had no power or status. Slaves had the right to have a family and own property, subject to their master's goodwill and permission, but they had no political rights. By 600 BC, chattel slavery had spread in Greece. By the 5th century BC, slaves made up one third of the total population in some city states. Between 40–80% of the population of Classical Athens were slaves. Slaves outside of Sparta almost never revolted because they were made up of too many nationalities and were too scattered to organize. However, unlike later Western culture, the ancient Greeks did not think in terms of race. Most families owned slaves as household servants and laborers, and even poor families might have owned a few slaves. Owners were not allowed to beat or kill their slaves. Owners often promised to free slaves in the future to encourage slaves to work hard. Unlike in Rome, freedmen did not become citizens. Instead, they were mixed into the population of metics, which included people from foreign countries or other city states who were officially allowed to live in the state. City states legally owned slaves. These public slaves had a larger measure of independence than slaves owned by families, living on their own and performing specialized tasks. In Athens, public slaves were trained to look out for counterfeit coinage, while temple slaves acted as servants of the temple's deity and Scythian slaves were employed in Athens as a police force corralling citizens to political functions. Sparta had a special type of slaves called helots. Helots were Messenians enslaved en masse during the Messenian Wars by the state and assigned to families where they were forced to stay. Helots raised food and did household chores so that women could concentrate on raising strong children while men could devote their time to training as hoplites. Their masters treated them harshly, and helots revolted against their masters several times. In 370/69 BC, as a result of Epaminondas' liberation of Messenia from Spartan rule, the helot system there came to an end and the helots won their freedom. However, it did continue to persist in Laconia until the 2nd century BC.
Білім
Грекия тарихының көп бөлігінде, Спартадан басқа, білім беру жеке тәртіпте жүргізілді. Эллинистік кезеңде кейбір қала-мемлекеттер мемлекеттік мектептер ашты. Мұғалімді алуға тек бай отбасылар ғана шамасы келді. Ұлдар оқуға, жазуға және әдебиеттен цитата келтіруге үйренді. Олар сондай-ақ ән айтуды, бір музыкалық аспапта ойнауды үйреніп, әскери қызметке дайындалды. Олар жұмыс табу үшін емес, тиімді азамат болу үшін білім алды. Қыздар да оқуға, жазуға және қарапайым есептеулер жасауға үйренді, соның арқасында үй шаруашылығын басқара алды. Олар көбінесе балалық шақтан кейін білім алған жоқ. Ұлдар жеті жасында мектепке баратын, ал Спартада тұрса – казармаға. Оқытудың үш түрі болды: арифметиканы грамматист, музыка мен биді кифарист, ал спортты педотриб үйретті. Бай отбасылардан шыққан ұлдарға жеке сабақтардан кейін падагогос – осы міндетке арналған үй құлы күтім жасады және ұлдың күні бойы серігі болды. Сабақтар мұғалімдердің жеке үйлерінде өтіп, оқу, жазу, математика, ән айту, лира мен флейтада ойнауды қамтыды. Ұл 12 жасқа келгенде, күрес, жүгіру, дискіні лақтыру және найза тастау сияқты спорт түрлерімен айналыса бастады. Афинада кейбір үлкен жастар академияда мәдениет, ғылым, музыка және өнер сияқты жоғары деңгейдегі пәндерді оқыды. Оқу 18 жасқа келгенде аяқталып, әдетте бір немесе екі жылға созылатын әскери дайындықпен жалғасты. Спарталық агогедегідей, балалық шақтан кейін білімін жалғастырған ұлдардың саны аз болды. Бай жасөспірімнің біліміндегі маңызды бөлік – ересек адамның кеңесін алу болды, кейбір жерлерде және уақыттарда ол педерастияны да қамтитын. Жасөспірім агорада саясат туралы сөйлейтін, қоғамдық міндеттерін орындауға көмектесетін, гимназияда онымен жаттығулар жасап, симпозиумдарға қатысатын ұстазын бақылап үйренді. Ең бай студенттер атақты мұғалімдерден білім алды. Афинаның ең танымал мектептері Лицей (Аристотельдің Стагирада құрған Перипатетикалық мектеп) және Платон академиясы (Платонның Афинада құрған мектебі) болды. Бай ежелгі гректердің білім беру жүйесі Пайдея деп те аталады.
For most of Greek history, education was private, except in Sparta. During the Hellenistic period, some city states established public schools. Only wealthy families could afford a teacher. Boys learned how to read, write and quote literature. They also learned to sing and play one musical instrument and were trained as athletes for military service. They studied not for a job but to become an effective citizen. Girls also learned to read, write and do simple arithmetic so they could manage the household. They almost never received education after childhood. Boys went to school at the age of seven, or went to the barracks, if they lived in Sparta. The three types of teachings were: grammatistes for arithmetic, kitharistes for music and dancing, and Paedotribae for sports. Boys from wealthy families attending the private school lessons were taken care of by a paidagogos, a household slave selected for this task who accompanied the boy during the day. Classes were held in teachers' private houses and included reading, writing, mathematics, singing, and playing the lyre and flute. When the boy became 12 years old the schooling started to include sports such as wrestling, running, and throwing discus and javelin. In Athens, some older youths attended academy for the finer disciplines such as culture, sciences, music, and the arts. The schooling ended at age 18, followed by military training in the army usually for one or two years. Only a small number of boys continued their education after childhood, as in the Spartan agoge. A crucial part of a wealthy teenager's education was a mentorship with an elder, which in a few places and times may have included pederasty. The teenager learned by watching his mentor talking about politics in the agora, helping him perform his public duties, exercising with him in the gymnasium and attending symposia with him. The richest students continued their education by studying with famous teachers. Some of Athens' greatest such schools included the Lyceum (the so called Peripatetic school founded by Aristotle of Stageira) and the Platonic Academy (founded by Plato of Athens). The education system of the wealthy ancient Greeks is also called Paideia.
Экономика
Біздің заманымыздан бұрын 5 және 4 ғасырларда экономикалық гүлдену кезеңінде классикалық Грецияның еркін азаматтары ежелгі әлемдегі ең өркендеген қоғамды құрады, ал кейбір экономикалық тарихшылар Грецияны индустрияға дейінгі ең дамыған экономикалардың бірі деп есептейді. Бидай есебімен, Афина қаласындағы білікті емес жұмысшының күндік жалақысы шамамен 7-12 кг-ға жетеді, бұл Римнің Мысырындағы білікті емес ауылдық еңбекшінің 3,75 кг-нан 2-3 есе көп, алайда грек шаруаларының табысы да қалалық жұмысшыларға қарағанда орташа есеппен төмен болды. Құлдық жағдайлар кең ауқымда әртүрлі болғанымен, бұл институт еркін азаматтардың табысын қамтамасыз етуге көмектесті: олардың табысынан (немесе тек қалалық табыстардан) шығарылған экономикалық даму бағасы, жоғары тұрмыс деңгейіне қатысты кең таралған мәліметтерге қарамастан, нақты жалпы деңгейді жоғары көрсетуі мүмкін.
At its economic height in the 5th and 4th centuries BC, the free citizenry of Classical Greece represented perhaps the most prosperous society in the ancient world, some economic historians considering Greece one of the most advanced pre industrial economies. In terms of wheat, wages reached an estimated 7–12 kg daily for an unskilled worker in urban Athens, 2–3 times the 3.75 kg of an unskilled rural labourer in Roman Egypt, though Greek farm incomes too were on average lower than those available to urban workers. While slave conditions varied widely, the institution served to sustain the incomes of the free citizenry: an estimate of economic development drawn from the latter (or derived from urban incomes alone) is therefore likely to overstate the true overall level despite widespread evidence for high living standards.
Соғыс жүргізу
Кем дегенде Архаикалық кезеңде ежелгі Грецияның фрагментарлы болуы, көптеген бәсекелес қала-мемлекеттердің болуы қақтығыстардың жиілігін арттырды, бірақ соғыстың ауқымын шектеді. Кәсіби әскерлерді ұстай алмаған қала-мемлекеттер өз азаматтарына сүйенді. Бұл науқандардың ұзақтығын азайтатын, себебі азаматтар өз кәсіптеріне оралуға тиіс болды (әсіресе, мысалы, шаруалар). Сондықтан науқандар көбінесе жаз айларында жүргізілетін. Шайқастар болғанда, олар әдетте шешуші болуға бағытталған, алдын ала жоспарланған шайқастар болатын. Жанамалары кейінгі шайқастармен салыстырғанда аз болды, көбінесе жеңілген тараптың бес пайызынан аспайтын, бірақ қаза тапқандардың арасында көбінесе алдыңғы қатардағы көрнекті азаматтар мен генералдар болды. Грек-парсы соғыстарының нәтижесінде ежелгі Грециядағы соғыстың ауқымы мен масштабы күрт өзгерді. Ахеменид империясының зор әскерлерімен күресу бір қала-мемлекеттің мүмкіндігінен асып түсті. Гректердің соңғы жеңісі қала-мемлекеттердің одағы арқылы қол жеткізілді (құрамы уақыт өте келе өзгеріп отыратын), бұл ресурстарды біріктіруге және еңбекті бөлуге мүмкіндік берді. Қала-мемлекеттер арасындағы одақтар осыған дейін де болған, бірақ мұндай масштабта бұрын ешқашан көрінбеген. Осы қақтығыс кезінде Афина мен Спартаның үстем күштер ретінде көтерілуі тікелей Пелопоннес соғысына әкелді, ол соғыстың сипаты, стратегиясы және тактикасының одан әрі дамуына себеп болды. Афина мен Спартаның билігіндегі қалалар лигасы арасында болған соғыста адам күші мен қаржы ресурстарының артуы соғыстың ауқымын кеңейтіп, соғыс түрлерін әртараптандыруға мүмкіндік берді. Пелопоннес соғысы кезіндегі тікелей шайқастар шешуші болмады, керісінше, әлсірету стратегияларына, теңіз шайқастарына, блокадалар мен қоршауларға көбірек сүйенуге көшті. Бұл өзгерістер грек қоғамының бұзылуын күшейте түсті және қаза тапқандардың санын арттырды. Афина ежелгі Грециядағы ең ірі әскери флоттардың біріне ие болды. Онда 200-ден астам триремалар болды, олардың әрқайсысы кеменің екі жағында 3 қатарға отырған 170 грек ескекшілерімен қозғалтылды. Қала мұндай үлкен флотқа ие болуға мүмкіндік алды, себебі оның құлдар жұмыс істеген көптеген күміс кен орындары болды. Жосия Обердің сөзіне сәйкес, грек қала-мемлекеттері архаикалық және классикалық кезеңдерде жойылу қаупіне үштен біріне жуық қанды.
At least in the Archaic Period, the fragmentary nature of ancient Greece, with many competing city states, increased the frequency of conflict but conversely limited the scale of warfare. Unable to maintain professional armies, the city states relied on their own citizens to fight. This inevitably reduced the potential duration of campaigns, as citizens would need to return to their own professions (especially in the case of, for example, farmers). Campaigns would therefore often be restricted to summer. When battles occurred, they were usually set piece and intended to be decisive. Casualties were slight compared to later battles, rarely amounting to more than five percent of the losing side, but the slain often included the most prominent citizens and generals who led from the front. The scale and scope of warfare in ancient Greece changed dramatically as a result of the Greco Persian Wars. To fight the enormous armies of the Achaemenid Empire was effectively beyond the capabilities of a single city state. The eventual triumph of the Greeks was achieved by alliances of city states (the exact composition changing over time), allowing the pooling of resources and division of labor. Although alliances between city states occurred before this time, nothing on this scale had been seen before. The rise of Athens and Sparta as pre eminent powers during this conflict led directly to the Peloponnesian War, which saw further development of the nature of warfare, strategy and tactics. Fought between leagues of cities dominated by Athens and Sparta, the increased manpower and financial resources increased the scale and allowed the diversification of warfare. Set piece battles during the Peloponnesian war proved indecisive and instead there was increased reliance on attritionary strategies, naval battles and blockades and sieges. These changes greatly increased the number of casualties and the disruption of Greek society. Athens owned one of the largest war fleets in ancient Greece. It had over 200 triremes each powered by 170 oarsmen who were seated in 3 rows on each side of the ship. The city could afford such a large fleet—it had over 34,000 oarsmen—because it owned a lot of silver mines that were worked by slaves. According to Josiah Ober, Greek city states faced approximately a one in three chance of destruction during the archaic and classical period.
Философия
Ежелгі грек философиясы ақыл мен зерттеудің рөліне ерекше назар аударды. Ол көптеген жағынан қазіргі заманғы философияға, сондай-ақ қазіргі заманғы ғылымға маңызды әсер етті. Ежелгі грек және эллиндік философтардан бастап, ортағасырлық мұсылман философтары мен ислам ғалымдарына дейін, Еуропаның қайта өрлеу дәуірі мен ағартушылық дәуіріне дейін, қазіргі заманғы діни көзқарастан алыс ғылымдарға дейін әсердің үздіксіз жолдары анық көрінеді. Ақыл да, зерттеу де ежелгі гректермен басталған жоқ. Гректердің білімге ұмтылуының және ежелгі египеттіктер мен вавилондықтар сияқты көне өркениеттердің ізденісінің арасындағы айырмашылықты анықтау ұзақ жылдар бойы өркениет теориясының мамандарының зерттеу тақырыбы болып келді. Грекияның алғашқы танымал философтары – әлемді мифтік емес, табиғи тұрғысынан сипаттауға тырысқан Сократтан бұрынғы философтар. Олардан кейін Афинаның алтын ғасырында өмір сүрген Сократ келді, оның идеялары өзінің жазбаларының орнына, басқалардың айтулары арқылы танымал болғанына қарамастан, Батыс философиясының негізін қалады. Сократтың шәкірті Платон «Мемлекет» атты еңбегін жазып, идеялар мен нақты әлем арасындағы қарышты айырмашылықты көрсетті, ал Платонның шәкірті Аристотель табиғат пен этика туралы көп жазды, сондай-ақ осы күнге дейін Батыс философиясына зор ықпал етіп келеді. Кейінгі эллиндік философия, сондай-ақ Грекияда пайда болған, Антисфен (кинизм), Цитийлік Зенон (стоицизм) және Плотин (жаңа платонизм) сияқты есімдермен белгілі.
Ancient Greek philosophy focused on the role of reason and inquiry. In many ways, it had an important influence on modern philosophy, as well as modern science. Clear unbroken lines of influence lead from ancient Greek and Hellenistic philosophers, to medieval Muslim philosophers and Islamic scientists, to the European Renaissance and Enlightenment, to the secular sciences of the modern day. Neither reason nor inquiry began with the ancient Greeks. Defining the difference between the Greek quest for knowledge and the quests of the elder civilizations, such as the ancient Egyptians and Babylonians, has long been a topic of study by theorists of civilization. The first known philosophers of Greece were the pre Socratics, who attempted to provide naturalistic, non mythical descriptions of the world. They were followed by Socrates, one of the first philosophers based in Athens during its golden age whose ideas, despite being known by second hand accounts instead of writings of his own, laid the basis of Western philosophy. Socrates' disciple Plato, who wrote The Republic and established a radical difference between ideas and the concrete world, and Plato's disciple Aristotle, who wrote extensively about nature and ethics, are also immensely influential in Western philosophy to this day. The later Hellenistic philosophy, also originating in Greece, is defined by names such as Antisthenes (cynicism), Zeno of Citium (stoicism) and Plotinus (Neoplatonism).
Әдебиет және театр
Ең ертедегі грек әдебиеті поэзия болды және жеке тұтыну үшін емес, орындау үшін жазылған. Ең ерте грек ақыны Гомер, бірақ ол ауызша поэзия дәстүрінің бір бөлігі болды. Гомердің поэзиясы гректер жазуды дамытқан кезде пайда болғанмен, ауызша айтылып құрастырылған болуы мүмкін; алғашқы ақын, өзінің шығармаларын жазу арқылы жазған – б.з.д. VII ғасырдың ортасынан шыққан лирикалық ақын Архилох. Трагедия архаикалық кезеңнің соңында дамыды, бұрыннан бар архаикалық поэзия жанрларының элементтерін алды. Классикалық кезеңнің басында комедия дамуы басталды – жанрмен байланысты ең ерте мерзім б.з.д. 486 жыл, осы жылы Афинадағы Дионисияда комедия бойынша жарыс ресми шараға айналды, бірақ сақталған ең ертедегі комедия – Аристофанның «Ахарнян» пьесасы, ол 425 жылы қойылды. Поэзия сияқты грек прозасының да бастауы архаикалық дәуірде болды, ал грек философиясының, тарихының және медициналық әдебиеттің алғашқы жазушылары б.з.д. VI ғасырға жатады. Проза алғаш рет Сократтан бұрынғы философтар Анаксимандр мен Анаксимен қабылдаған жазу стилі ретінде пайда болды, бірақ алғашқы грек философы саналатын Милеттік Фалес ештеңе жазбаған секілді. Проза жанры классикалық дәуірде толыққандыққа жетті.
The earliest Greek literature was poetry and was composed for performance rather than private consumption. The earliest Greek poet known is Homer, although he was certainly part of an existing tradition of oral poetry. Homer's poetry, though it was developed around the same time that the Greeks developed writing, would have been composed orally; the first poet to certainly compose their work in writing was Archilochus, a lyric poet from the mid seventh century BC. Tragedy developed around the end of the archaic period, taking elements from across the pre existing genres of late archaic poetry. Towards the beginning of the classical period, comedy began to develop—the earliest date associated with the genre is 486 BC, when a competition for comedy became an official event at the City Dionysia in Athens, though the first preserved ancient comedy is Aristophanes' Acharnians, produced in 425. Like poetry, Greek prose had its origins in the archaic period, and the earliest writers of Greek philosophy, history, and medical literature all date to the sixth century BC. Prose first emerged as the writing style adopted by the presocratic philosophers Anaximander and Anaximenes—though Thales of Miletus, considered the first Greek philosopher, apparently wrote nothing. Prose as a genre reached maturity in the classical era,
Эллинистік кезеңде грек әлемінің әдеби орталығы классикалық кезеңде болған Афинадан Александрияға көшті. Сонымен қатар, Антигонидтер мен Атталидтер сияқты басқа эллинистік патшалар Пелла мен Пергамонды мәдени орталықтарға айналдырып, білім мен әдебиеттің демеушілері болды. Эллинистік патшалардың, әсіресе Александрия мұражайының мәдени демеушілігінің арқасында ежелгі грек әдебиетінің көп бөлігі сақталды. Мұражайдың бір бөлігі болып табылатын Александрия кітапханасы грек тіліндегі барлық белгілі авторлардың көшірмелерін жинау мақсатын қойды. Эллинистік кезеңдегі техникалық емес әдебиеттің көбісі поэзиядан тұрады, түрлі жанрлар мен дәстүрлерді біріктіреді және сюжеттік баяндаудан аулақ болады. Эллинистік кезеңде әдебиетті тұтыну тәсілдері де өзгерді – архаикалық және классикалық кезеңдерде әдебиет көбінесе қоғамдық орындауда бағаланды, ал эллинистік кезеңде оны жеке оқу арқылы көбірек пайдаланды. Сонымен қатар, эллинистік ақындар қоғамдық емес, жеке тұтыну үшін жаза бастады. 31 ж.б.д. Актиум шайқасында Октавианның жеңісінен кейін Рим грек әдебиетінің маңызды орталығына айналды, өйткені Страбон және Галикарнас Дионисий сияқты маңызды грек авторлары Римге келді. Римде грек әдебиетіндегі ең үлкен жаңалықтар шамамен 80 жылдан шамамен 230 жылға дейінгі «ұзақ екінші ғасыр» кезеңінде болды. Бұл жаңалықтар әсіресе прозада байқалды, романның дамуы және осы кезеңге жататын риторикалық сөздердің қайта жаңғыруы осымен байланысты. Эратосфен кеңінен бөлінген аймақтардағы көлеңкелердің бұрыштарын пайдаланып, Жердің айналасын өте дәлдікпен есептеді. Б.з.д. II ғасырда Никеялық Гиппарх көптеген еңбектер жасады, соның ішінде прецессияны алғаш рет өлшеу және көрінетін шамалардың қазіргі жүйесін ұсынған алғашқы жұлдыз каталогын жасады. Антикитера механизмі – планеталардың қозғалысын есептеуге арналған құрылғы, шамамен б.з.д. 80 жылға жатады және астрономиялық компьютердің алғашқы прототипі. Ол Китера мен Крит арасындағы Антикитера аралының жағасындағы көне кеме апатынан табылған. Бұл құрылғы бұрын XVI ғасырда ойлап табылған деп саналған дифференциалдық берілісті қолдануымен және оның бөлшектерінің кішілігімен және күрделілігімен танымал, оны XVIII ғасырда жасалған сағаттармен салыстыруға болады. Оригиналды механизм Афинаның Ұлттық археологиялық мұражайының қола коллекциясында, оның көшірмесімен бірге қойылған. Ежелгі гректер медицина саласында да маңызды жаңалықтар жасады. Гиппократ классикалық дәуірдегі дәрігер және медицина тарихындағы ең көрнекті тұлғалардың бірі саналады. Ол медицинаның Гиппократ мектебінің негізін қалаушы ретінде осы салаға қосқан ұзақ мерзімді үлесі үшін «медицинаның әкесі» деп аталады. Бұл интеллектуалдық мектеп ежелгі Грекияда медицинаны революциялады, оны дәстүрлі түрде байланысты болған басқа салалардан (әсіресе теургия мен философиядан) ерекшеленетін ғылым ретінде қалыптастырды, осылайша медицинаны кәсіпке айналдырды.
The Hellenistic period saw the literary centre of the Greek world move from Athens, where it had been in the classical period, to Alexandria. At the same time, other Hellenistic kings such as the Antigonids and the Attalids were patrons of scholarship and literature, turning Pella and Pergamon respectively into cultural centres. It was thanks to this cultural patronage by Hellenistic kings, and especially the Museum at Alexandria, that so much ancient Greek literature has survived. The Library of Alexandria, part of the Museum, had the previously unenvisaged aim of collecting together copies of all known authors in Greek. Almost all of the surviving non technical Hellenistic literature is poetry, blending different genres and traditions, and avoiding linear narratives. The Hellenistic period also saw a shift in the ways literature was consumed—while in the archaic and classical periods literature had typically been experienced in public performance, in the Hellenistic period it was more commonly read privately. At the same time, Hellenistic poets began to write for private, rather than public, consumption. With Octavian's victory at Actium in 31 BC, Rome began to become a major centre of Greek literature, as important Greek authors such as Strabo and Dionysius of Halicarnassus came to Rome. The period of greatest innovation in Greek literature under Rome was the "long second century" from approximately 80 AD to around 230 AD. This innovation was especially marked in prose, with the development of the novel and a revival of prominence for display oratory both dating to this period. Eratosthenes, using the angles of shadows created at widely separated regions, estimated the circumference of the Earth with great accuracy. In the 2nd century BC Hipparchus of Nicea made a number of contributions, including the first measurement of precession and the compilation of the first star catalog in which he proposed the modern system of apparent magnitudes. The Antikythera mechanism, a device for calculating the movements of planets, dates from about 80 BC and was the first ancestor of the astronomical computer. It was discovered in an ancient shipwreck off the Greek island of Antikythera, between Kythera and Crete. The device became famous for its use of a differential gear, previously believed to have been invented in the 16th century, and the miniaturization and complexity of its parts, comparable to a clock made in the 18th century. The original mechanism is displayed in the Bronze collection of the National Archaeological Museum of Athens, accompanied by a replica. The ancient Greeks also made important discoveries in the medical field. Hippocrates was a physician of the Classical period, and is considered one of the most outstanding figures in the history of medicine. He is referred to as the "father of medicine" in recognition of his lasting contributions to the field as the founder of the Hippocratic school of medicine. This intellectual school revolutionized medicine in ancient Greece, establishing it as a discipline distinct from other fields that it had traditionally been associated with (notably theurgy and philosophy), thus making medicine a profession.
Өнер және сәулет
Ежелгі Грекия өнері ежелгі заманнан бері көптеген елдердің мәдениетіне зор ықпал етіп келеді, әсіресе мүсіншілік және сәулет өнері салаларында. Батыста Рим империясының өнері көбінесе грек үлгілеріне негізделген. Шығыста Ұлы Александрдың жаулаулары грек, Орталық Азия және Үнді мәдениеттері арасында бірнеше ғасырлық алмасуға бастады, нәтижесінде Греко-буддистік өнер туды, оның әсері Жапонияға дейін жетті. Еуропадағы Ренессанс кезеңінен кейін грек өнерінің гуманистік эстетикасы және жоғары техникалық деңгейі еуропалық суретшілердің бірнеше буынына шабыт берді. 19 ғасырдың соңына дейін Грекиядан тараған классикалық дәстүр Батыс әлемінің өнерінде үстемдік құрды.
The art of ancient Greece has exercised an enormous influence on the culture of many countries from ancient times to the present day, particularly in the areas of sculpture and architecture. In the West, the art of the Roman Empire was largely derived from Greek models. In the East, Alexander the Great's conquests initiated several centuries of exchange between Greek, Central Asian and Indian cultures, resulting in Greco Buddhist art, with ramifications as far as Japan. Following the Renaissance in Europe, the humanist aesthetic and the high technical standards of Greek art inspired generations of European artists. Well into the 19th century, the classical tradition derived from Greece dominated the art of the Western world.
Дін
Дін ежелгі гректер өмірінің орталық бөлігі болды. Гректер әртүрлі қалалар мен тайпаларда ұқсас құдайларға табынғанмен, діни амалдар біркелкі болмады және құдайлар туралы түсінік әртүрлі аймақтарда өзгеше болды. Гректер көпқұдайлы болды, көптеген құдайларға табынып, бірақ б.з.д. VI ғасырының басында он екі Олимпиада құдайының пантеоны қалыптаса бастады. Грек діні ежелгі гректердің жақын шығыс көршілерінің әдет-ғұрыптарына архаикалық дәуірден бастап әсер етті, ал эллинистік дәуірде бұл әсер екі жаққа да тарады. Ежелгі Грекиядағы ең маңызды діни амал – мал құрбандығы, көбінесе қой және ешкілер. Құрбандықтарға қоса, көпшілік алдында дұға жасалып, дұға мен әндер ежелгі гректердің діни өмірінің маңызды бөлігі болды.
Religion was a central part of ancient Greek life. Though the Greeks of different cities and tribes worshipped similar gods, religious practices were not uniform and the gods were thought of differently in different places. The Greeks were polytheistic, worshipping many gods, but as early as the sixth century BC a pantheon of twelve Olympians began to develop. Greek religion was influenced by the practices of the Greeks' near eastern neighbours at least as early as the archaic period, and by the Hellenistic period this influence was seen in both directions. The most important religious act in ancient Greece was animal sacrifice, most commonly of sheep and goats. Sacrifice was accompanied by public prayer, and prayer and hymns were themselves a major part of ancient Greek religious life.
Мұра
Ежелгі Грекияның өркениеті тілге, саясатқа, білім беру жүйесіне, философияға, ғылымға және өнерге зор әсер етті. Ол Рим империясының бас мәдениетіне (Leitkultur) айналды, тіпті жергілікті итальяндық дәстүрлерді ығыстырып тастады. Гораций айтқандай, Graecia capta ferum victorem cepit et artis / intulit agresti Latio (Epistulae 2.1.156f.) – «Тұтқынға түскен Грекия қатал жаулап алушысын тұтқынға алды және өнерін егістік Лациумға сіңірді». Рим империясы арқылы грек мәдениеті Батыс мәдениетінің негізіне жатты. Византия империясы латын тіліне тікелей араласпастан, классикалық грек-эллиндік мәдениетін тікелей мұра етті. Ал классикалық грек білімін ортағасырлық Византия дәстүрінде сақтау славяндарға, содан кейін исламның алтын ғасырына және Батыс Еуропаның Ренессансына күшті әсер етті. Классикалық грек білімінің қайта жаңғыруы 18-19 ғасырлардағы Еуропа мен Америкадағы неоклассицизм қозғалысында болды.
The civilization of ancient Greece has been immensely influential on language, politics, educational systems, philosophy, science, and the arts. It became the Leitkultur of the Roman Empire to the point of marginalizing native Italic traditions. As Horace put it,
Graecia capta ferum victorem cepit et artis / intulit agresti Latio (Epistulae 2.1.156f.) Captive Greece took captive her uncivilised conqueror and instilled her arts in rustic Latium. Via the Roman Empire, Greek culture came to be foundational to Western culture in general. The Byzantine Empire inherited Classical Greek Hellenistic culture directly, without Latin intermediation, and the preservation of Classical Greek learning in medieval Byzantine tradition further exerted a strong influence on the Slavs and later on the Islamic Golden Age and the Western European Renaissance. A modern revival of Classical Greek learning took place in the Neoclassicism movement in 18th and 19th century Europe and the Americas.