Кіріспе

(Негізінен) Ежелгі Грекия мен Ежелгі Рим мәдениетін зерттеу – бұл академиялық пән.

Классика немесе классикалық зерттеулер – классикалық антик заманды зерттеу саласы. Батыс әлемінде классика дәстүрлі түрде классикалық грек және рим әдебиеттерін, сондай-ақ олардың түпнұсқа тілдерін – ежелгі грек және латын тілдерін зерттеуді қамтиды. Классикаға грек-рим философиясы, тарих, археология, антропология, өнер, мифология және қоғам да екіншілік пәндер ретінде кіреді. Батыс өркениетінде грек және рим классикасын зерттеу дәстүрлі түрде гуманитарлық ғылымдардың негізі деп есептелді және дәстүрлі түрде еуропалық білім берудің маңызды құралы болды.

Этимология

Классика сөзі латын тіліндегі "classicus" деген сөзден туындаған, яғни "азаматтардың ең жоғары тобына жататын" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз бастапқыда ежелгі Римдегі ең жоғары топқа жатқан патрициандарды сипаттау үшін қолданылған. 2-ші ғасырға қарай бұл сөз әдеби сын тұрғысынан ең жоғары сапалы жазушыларды белгілеу үшін қолданыла бастады. Мысалы, Аулус Геллий өзінің "Аттикалық түндері" атты еңбегінде "classicus" және "proletarius" жазушыларын салыстырады. 6-шы ғасырға таман бұл сөздің екінші мағынасы пайда болды, ол мектеп оқушыларын білдірді. Орта ғасырлардағы білім беру жүйесі студенттерді бұрынғы классикалық үлгілерді қайталауға баулыды, ал латын тілі сол кезеңде әдеби латын мен Еуропаның халық тілдері арасындағы айырмашылықтың өсуіне қарамастан, ғылым мен мәдениет тілі болып қала берді. Грек тілі Батыста сирек оқытылды, ал грек әдебиеті көбінесе латын тіліне аудармада ғана белгілі болды. Тіпті Гесиод сияқты көрнекті грек авторларының есімдері білімді еуропалықтарға мәлім болғанымен, Платонның көп бөлігі христиандық Еуропада қолжетімді болған жоқ. Гуманизм Еуропадағы білім беруде реформа жасады, латын авторларының ауқымын кеңейтті, сонымен қатар грек тілі мен әдебиетін Батыс Еуропаға қайта енгізді. Бұл қайта жаңғыртуды Петрарка (1304–1374) және Боккаччо (1313–1375) бастады, олар Гомер поэмаларын аударуды Калабриялық ғалымға тапсырды. Бұл гуманистік білім беру реформасы Италиядан таралып, католик елдерінде иезуиттер қабылдады, ал Англия, Германия және Нидерланды сияқты протестант елдерінде болашақ дін қызметкерлерінің Жаңа өсиетті түпнұсқа тілінде оқи алатынына кепілдік беру мақсатымен қолданылды.

Неоклассицизм

17 және 18 ғасырдың соңы – Батыс Еуропа әдебиеті тарихында классикалық дәстүрмен ең байланысты кезең, себебі жазушылар классикалық үлгілерді саналы түрде бейімдеді. Классикалық үлгілерге жоғары баға берілгендіктен, Уильям Шекспирдің пьесалары неоклассикалық стильде қайта жазылды және осы "жақсартылған" нұсқалары 18 ғасырда сахналанды. Америка Құрама Штаттарында елдің негізін қалаушылары классикалық еңбектерден күшті әсер алды, әсіресе өздерінің үкімет нысаны үшін Рим Республикасына үңілді. 18 ғасырдың басынан бастап грек тілінің маңызы латын тілінен артық бола бастады. Осы кезеңде Иоганн Винкельманның грек бейнелеу өнерінің басымдығы туралы пікірлері эстетикалық бағалаулардың өзгеруіне ықпал етті, ал әдебиет саласында Г.Э. Лессинг "Гомерді көркемдік жетістіктердің ортасына қайтарды". Ұлыбританияда грек тілі мектептерде 18 ғасырдың соңында оқытыла бастады. Ақын Уолтер Савидж Ландор Регби мектебінде оқып жүрген кезінде грек тілінде жазған алғашқы ағылшын оқушыларының бірі болғанын айтты. АҚШ-та филогеллинизм 1830 жылдары пайда бола бастады, бұл "Римге деген махаббат пен классикалық грамматикаға назар аударудан Грекияға және оның қоғамының, өнерінің және мәдениетінің толық спектріне назар аударуға" көшуді білдірді.

19 ғасыр

XIX ғасырда классикалық әлемнің ықпалы және классикалық білімнің құндылығы төмендеді, әсіресе АҚШ-та, онда бұл пән элиталық сипаты үшін жиі сынға алынды. XIX ғасырда латын тілінде жазылған әдебиеттердің саны азайды – бұл практика XVIII ғасырға дейін сақталған еді, – және латын тілін білудің маңыздылығы төмендеді. Сол онжылдықта Оксфорд және Кембридж университеттерінде грек тілін міндетті ету талабына алғашқы қарсылықтар туды, бірақ ол толыққанды жойылмады және тағы 50 жылға созылды. Еуропа мен Солтүстік Америкада классикалық білімнің басым білім беру түрі ретіндегі ықпалы XIX ғасырда төмендесе де, осы кезеңде бұл салада зерттеулер қарқынды дамыды. Классикалық ғылым, әсіресе 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында құрылған «жаңа филология» арқылы жүйелі және ғылыми тұрғыдан дамыды. Оның көлемі де кеңейді: XIX ғасырда ежелгі тарих және классикалық археология жеке пәндер ретінде емес, классиканың бір бөлігі ретінде қарастырыла бастады. 1988 жылы Англияда, Уэльсте және Солтүстік Ирландияда Ұлттық оқу бағдарламасы енгізілгенде, классикалық білім туралы ешқандай мәлімет келтірілмеді. 2016 жылы Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландиядағы A Levels және GCSE емтихандары үшін ең ірі бақылау кеңесі AQA, классикалық өркениет, археология және өнер тарихы пәндерін жоюды жариялады. Бұл Англияда классикалық өркениетті оқытатын бес емтихан кеңесінің тек біреуін қалдырды. Бұл шешім археологтар мен тарихшылар тарапынан дереу айыпталып, Guardian газетінен Натали Хейнс бұл шешімнің нәтижесінде мемлекеттік мектептердегі оқушылардың 93 пайызы классикалық білім алу мүмкіндігінен айырылатынын, ал бұл саладағы білім тек бай жеке мектептердің оқушыларына ғана қолжетімді болады деп мәлімдеді. Дегенмен, Еуропаның басқа елдерінде классикалық білімді оқыту осы деңгейде төмендемеді. 2009 жылы Еуропада латын тілін оқыту туралы конференция материалдарының жинағын қарастырғанда, Италияда латын тілін оқытуға қарсылық болғанымен, ол көптеген орта мектептерде міндетті екені анықталды. Франция мен Грекияда да осыған ұқсас жағдай сақталды. Шындығында, ежелгі грек тілі грек орта білім беруіндегі міндетті пәндердің бірі болып табылады, ал Францияда латын тілі көптеген орта және жоғары мектептерде таңдаулы пәндердің бірі ретінде ұсынылады. Ежелгі грек тілі де оқытылуда, бірақ латын тілі сияқты кең емес.

Ішкі салалар

Қазіргі заманғы классиканы зерттеудің ең көзге түсетін ерекшеліктерінің бірі – саланың көп түрлілігі. Бұрынғысынан ежелгі Грекия мен Римге негізделгенімен, қазіргі зерттеулер бүкіл ежелгі Жерорта теңізі аймағын қамтиды, соның салдарынан Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстың бір бөлігі де зерттеулерге енгізілді.

Археология

Классикалық археология – археологияның ең көне саласы, оның тамыры 1760 жылдары Геркуланумда Дж.Ж. Винкельманның жұмысына дейін жетеді. Дегенмен, XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарына дейін классикалық археология Батыс классикалық ғылымының дәстүрінің бір бөлігіне айналмады. Осы кезеңде маңызды археологиялық қауымдастықтар құрылды (мысалы, 1879 жылы Американың археологиялық институты), сондай-ақ Афина мен Римде көптеген шетелдік археологиялық институттар ашылды (Афинадағы классикалық зерттеулер американдық мектебі 1881 жылы, Афинадағы британдық мектеп 1886 жылы, Римдегі американдық академия 1895 жылы және Римдегі британдық мектеп 1900 жылы). Соңғы кезде классикалық археология пәннің қалған бөлігіндегі теориялық өзгерістерге аз қатысып, 1960 жылдары материалдық мәдениетті зерттеу арқылы алынған жалпы заңдарды дамытуға баса назар аударған «Жаңа археологияның» танымалдылығын көбінесе назарға алмады. «Жаңа археология» әлі де классикалық археологияның дәстүрлі ойлы ғалымдары тарапынан сынға ұшырауда, оның негізгі әдістері кеңінен қабылданғанмен.

Өнер тарихы

Кейбір өнер тарихшылары өз зерттеулерін классикалық әлемдегі өнердің дамуына қаратады. Расында, ежелгі Рим мен Грекияның өнері мен сәулеті жоғары бағаланады және бүгінгі күнде де көптеген өнер туындыларының негізі болып табылады. Мысалы, ежелгі грек сәулеті бізге классикалық тәртіптерді сыйлады: дорикалық, иондық және коринфтік. Парфенон әлі де классикалық әлемнің сәулеттік символы болып саналады. Грек мүсіндері кеңінен танымал, және біз бірнеше ежелгі грек суретшілерінің есімдерін білеміз, мысалы, Фидий.

Ежелгі тарих

Филология, археология және өнер тарихы салаларындағы ғалымдар, ежелгі әлем мен оның халықтарының тарихы мен мәдениетін түсіну үшін, қолда бар әдеби және материалдық ескерткіштерді жан-жақты зерттеп, үздіксіз тарихи шындық құруға тырысады. Бұл міндет физикалық деректердің аздығынан қиындыққа толы: мысалы, Спарта – жетекші грек қала-мемлекеті болғанымен, оның қалдықтарының аз бөлігі ғана зерттеуге қолжетімді, ал бар ескерткіштердің көбі Спартаның басты қарсыласы Афинадан алынған; сондай-ақ, Рим империясы ертеректегі, бағындырылған өркениеттердің, мысалы, этрусктік мәдениеттің көптеген ескерткіштерін (мәдени артефакттарды) жойды.

Философия

"Философия" сөзі грек тіліндегі φιλοσοφία сөзінен шыққан, ол "білімді сүю" дегенді білдіреді, бұл атауды, болжам бойынша, Пифагор тапқан. Сөздің өзімен қатар, бүгінгі таңда біз білетін философия ғылымының тамыры ежелгі грек ойларында жатыр, ал Мартин Уэсттің айтуынша, "біз түсінетін философия – гректердің туындысы". Ежелгі философия дәстүрлі түрде үш салаға бөлінетін: логика, физика және этика. Дегенмен, ежелгі философтардың барлық еңбектері осы үш саланың біріне нақты сәйкес келмейді. Мысалы, Аристотельдің "Риторика және поэтика" еңбектері Батыста дәстүрлі түрде "этика" санатына жатқызылса, араб әлемінде логикамен байланыстырылған; шындығында, олар екі салада да толыққанды орналаспайды. Бұрынғыда ежелгі философия туралы еңбектерде хронологиялық реттілікке және ежелгі ойшылдардың ойлау жолын қайта құруға мән берілмейтін. Бірақ Вольфганг Ранир Манн "Жаңа философия" деп атаған бағыт пайда болғаннан бастап, жағдай өзгерді.

Қабылдау зерттеулері

Классикалық пәндердің тағы бір саласы – 1960 жылдары Констанц университетінде дамыған «қабылдау зерттеулері». Қабылдау зерттеулері классикалық мәтіндерді зерттеушілердің оларды қалай түсінгенін және интерпретациялағанын қарастырады. «Қабылдау эстетикасы» тұжырымын алғаш рет 1967 жылы Ханс Роберт Жаус ұсынғанмен, қабылдау теориясының принциптері одан әлдеқайда бұрын пайда болған. 1920 жылы Т.С. Элиот «өткен шақ қазіргі шаққа дағдылы, қазіргі шақ өткен шаққа бағынышты» деп жазған; Чарльз Мартиндейл бұл тұжырымды қазіргі қабылдау теориясының көптеген түрлері үшін «басты қағида» деп сипаттайды. Грек тарихының классикалық кезеңі грек-парсы соғыстарының бастапқы кезеңіндегі Грекияға жасалған бірінші және екінші парсы шабуылдарымен басталды деп есептеледі және Ұлы Александрдың өлімімен аяқталды. Классикалық грек мәдениеті Рим империясына зор ықпал етті, ол оның бір бөлігін Жерорта теңізі мен Еуропаның көптеген аймақтарына таратып, Батыс өркениетінің негізін құраған алғашқы мәдениет ретінде танылды.

Тіл

Ежелгі грек тілі – грек тілінің даму тарихындағы архаикалық (б.з.д. 8-6 ғасырлар), классикалық (б.з.д. 5-4 ғасырлар) және эллинистік (б.з.д. 3 ғасыр – б.з. 6 ғасыр) кезеңдерін қамтитын кезең. Оған б.з.д. 2 мыңжылдықта микендік грек тілі алдын басты. Оның эллинистік кезеңі койне ("ортақ") немесе жазба грек тілі деп аталады, ал кейінгі кезеңі сезімтал түрде ортағасырлық грек тіліне ауысады. Койне жеке тарихи кезең ретінде қарастырылады, бірақ оның ерте түрі классикалық грек тіліне өте жақын. Койне кезеңінен бұрын классикалық және одан бұрынғы кезеңдердегі грек тілінде бірнеше аймақтық диалекттер болған. Ежелгі грек тілі Гомердің және классикалық афиналық тарихшылардың, драматургтардың және философтардың тілі болды. Ол ағылшын және көптеген басқа еуропа тілдерінің сөздік қорына көптеген сөздерді үлестірді және Ренессанстан бері Батыс білім беру орталықтарында оқылатын негізгі пән болып табылады. Ежелгі грек тілінің түбірлерінің латыншаланған түрлері көптеген түрлердің ғылыми атауларында және басқа да ғылыми терминологияда қолданылады.

Мифология және дін

Грек мифологиясы – ежелгі гректерге тән мифтер мен аңыздардың жиынтығы, олар өздерінің құдайлары мен батырлары, әлемнің жаратылысы, өздерінің діни құлшылықтары мен дәстүрлерінің пайда болуы және маңызы туралы айтады. Олар ежелгі Грекия дінінің бір бөлігі болды. Қазіргі ғалымдар осы мифтерді зерттеп, ежелгі Грекияның діни және саяси институттарын, сондай-ақ оның мәдениетін түсінуге тырысады, және миф жасаудың мәнін анықтауға ұмтылады. Грек діні – ежелгі Грецияда кең таралған халықтық дін және культтік амалдар түріндегі сенімдер мен рәсімдердің жиынтығы. Бұл топтардың арасында айырмашылықтар болғандықтан, грек діндері немесе "культтар" деп көпше түрде айтуға болады, бірақ олардың көпшілігінде ортақ белгілер кездеседі. Сонымен қатар, грек діні Грекия шегінен шығып, көршілес аралдарға да тарады. Көптеген гректер негізгі құдайлар мен құдайшаларды білген: Зевс, Посейдон, Хадес, Аполлон, Артемида, Афродита, Арес, Дионис, Гефест, Афина, Гермес, Деметра, Гестия және Гера; алайда, стоицизм және платонизм сияқты философиялар, жалғыз трансценденттік құдай бар екенін білдіретін тіл қолданды. Әртүрлі қалалар көбінесе бір құдайларға табынып, кейде оларды ерекшелейтін және олардың жергілікті сипатын көрсететін есімдермен атады.

Философия

Ежелгі Грекиядан сақталған ең ерте философия б.з.д. VI ғасырға дейін жетеді, Аристотельдің сөзіне сүйенсек, Милеттік Талес алғашқы грек философы деп есептелген. Сократтан бұрынғы басқа да белгілі философтардың қатарында Пифагор және Гераклит бар. Б.з.д. V-III ғасырлардағы классикалық афиналық философияның ең танымал және маңызды өкілдері – Сократ, оның шәкірті Платон және Аристотель. Аристотель Платон академиясында оқығаннан кейін өз мектебін, Ликейді құрды. Грецияны Рим империясының құрамына қосылғаннан кейін де, сондай-ақ классикалық кезеңнен кейін де циниктер, стоиктер және эпикурейлер сияқты кейінгі грек философия мектептері ықпалды болып қала берді. Грек философиясы саяси философия, этика, метафизика, онтология және логика сияқты алуан түрлі мәселелермен айналысты, сондай-ақ қазіргі таңда философияның бір бөлігі деп есептелмейтін биология және риторика сияқты салаларды да қамтыды.

Тіл

Ежелгі Римнің тілі – латын тілі, италия тілдері отбасының бір мүшесі. Латын тіліндегі ең ерте сақталған жазу б.з.д. 7 ғасырдан қалған, Палестринадан табылған брошьтағы жазу. Осы уақыттан б.з.д. 1-ғасырдың басына дейінгі латын тілі Ескі латын тілі деп аталады. Латын әдебиетінің көп бөлігі – б.з.д. 1-ғасырдан б.з. 2-ғасырына дейінгі Классикалық латын тілі. Кейін латын тілі кейінгі латын тіліне айналды, ол антикалық кезеңнің соңында қолданылды. Кейінгі латын тілі классикалық антикалық дәуір аяқталғаннан кейін де ұзақ сақталды және 9 ғасыр шамасында роман тілдерімен ауыстырылды. Латын тілінің әдеби формаларымен қатар, ежелгі дәуірде кеңінен қолданылған, жалпы халықтың тілі – Вульгар латын деп аталатын түрлі диалекттер де болды. Бұл диалекттер негізінен граффитилер мен Виндоланда тақташалары сияқты дереккөздерде сақталған.

Тарих

Аңыз бойынша Рим қаласы б.з.д. 753 жылы құрылған; шын мәнінде, бұл жерде б.з.д. 1000 жылдан бері қоныс болған, қашан Палатин төбесінде адамдар қоныстанды. Қалаға бастапқыда патшалар билік жүргізді, алдымен римдіктер, содан кейін этрусктар. Рим дәстүріне сәйкес, Римнің алғашқы этруск патшасы Тарквиний Приск б.з.д. 616 жылдан билік еткен. Б.з.д. VI ғасырдың барысында қала өзінің ықпалын Лациумның бүкіл аумағына дейін кеңейтті. VI ғасырдың соңында – дәстүрлі түрде б.з.д. 510 жылы – Рим патшалары қуылды, ал қала республикаға айналды. Б.з.д. 387 жылы Римді Галлия шайқасынан кейін ғалилер тонады. Алайда, көп ұзамай бұл жеңілістен сақадай тұрып, 381 жылы Лациумдағы Тускулум тұрғындары римдік азаматтар атанды. Бұл Рим азаматтығының осылай берілуінің алғашқы жағдайы болды. Рим өзінің ықпал ету аймағын кеңейтіп, 269 жылға қарай Италия түбегінің барлығы Рим билігінде болды. Көп ұзамай, 264 жылы Бірінші Пуникалық соғыс басталды; ол 241 жылға дейін созылды. 218 жылы Екінші Пуникалық соғыс басталды, ал сол жылдың соңында Карфаген генералы Ганнибал Италияға басып кірді. Соғыста Римнің сол кезге дейінгі ең ауыр жеңілісі Канна шайқасында болды; Римнің майданға шығарған ең үлкен армиясы талқандалып, оны басқарған екі консулдың бірі қаза болды. Алайда Рим соғысуын жалғастырып, Испанияның көп бөлігін өзіне қосып алды және ақырында Карфагенді жеңіп, оның ірі держава ретіндегі мәртебесін жойды және Батыс Жерорта теңізінде Римнің үстемдігін орнатып, бекітті.

Классикалық әлемнің мұрасы

Ежелгі Жерорта теңізі әлемінің классикалық тілдері барлық еуропалық тілге әсер етіп, әрқайсысына халықаралық қолданыстағы бай сөздік қорын сыйлады. Осылайша, латын тілі латын әдебиетінің алтын және күміс дәуірлерінің жоғары дамыған мәдени туындысынан 17 ғасырға дейін дипломатиялық, ғылыми, философиялық және діни салалардағы халықаралық лингва франкаға айналды. Бұған дейін латын тілі роман тілдеріне, ал ежелгі грек тілі – қазіргі грек тілі мен оның диалектілеріне эволюциялады. Мамандықталған ғылым және техника терминологиясында латын және грек тілдерінің ықпалы айқын байқалады. Рим-католик шіркеуінің ресми тілі – шіркеу латыны, классикалық әлемнің қазіргі замандағы тірі мұрасы болып табылады. Латын тілінің ықпалы классикалық әлемнен әлдеқайда асып түсті. Рим империясы құлағаннан кейін де ол Еуропадағы маңызды жазбалар үшін басты тіл болып қала берді. Қазіргі роман тілдері (француз, итальян, португал, румын, испан, галисия, каталан) барлығы латын тілінен шыққан. Латын тілі әлі де еуропалық мәдениеттің негізгі құрауышы ретінде қарастырылады. Классикалық әлемнің мұрасы классикалық тілдердің ықпалымен ғана шектелмейді. Рим империясы кейінгі Еуропа империялары, мысалы, испан және британ империялары үшін үлгі болды. Классикалық өнер кейінгі кезеңдерде – ортағасырлық романдық сәулет және ағарту дәуірінің неоклассикалық әдебиетінде үлгі ретінде қолданылды.