Кіріспе

Гомердің өлеңдеріндегі гректердің жалпы атауы – Гомердің "ахейліктер" терминін қолдануы. Ахейліктер немесе ахейліктер (/ə/'/k//iː//ən//z/; Ἀχαιοί, "ахейліктер" немесе "Ахеядан") – Гомерде гректерді біртұтас халық ретінде атау үшін қолданылатын атаулардың бірі. "Ахейлік" термині Хетт тіліндегі Ахиава және Египет тіліндегі Экуэш терминдерімен байланысты деп саналады, бұл терминдер Соңғы қола дәуіріндегі мәтіндерде кездеседі және Микендік цивилизацияның немесе оның бір бөлігінің атауын білдіреді деп есептеледі. Тарихи кезеңде бұл термин грек халқына қатысты жалпы атау ретінде қолданыстан шығып, көбінесе Пелопоннес аймағының солтүстік-орталық бөлігіндегі Ахая аймағының тұрғындарына ғана арналды. Бұл аймақтың қала-мемлекеттері кейіннен Ахей лигасы деп белгіленген конфедерацияны құрды, ол б.з.б. 3-ші және 2-ші ғасырларда ықпалды болды.

Этимология

Маргалит Финкельбергтің пікірінше, Ἀχαιοί (ескірек Ἀχαιϝοί) атауы, мүмкін, *Ἀχαϝyοί аралық түрі арқылы, гипотетикалық көне грек түбірінен шыққан, ол хетт тіліндегі Aḫḫiyawā түрінде көрінеді; соңғысы хетт мұрағаттарында, мысалы, Тавагалава хатында кездеседі. Дегенмен, Роберт С. П. Бикес оның негізділігіне күмәнданып, грек тіліне дейінгі *Akaywa нұсқасын ұсынды.

Гомердің кейінгі қолданылуы

Гомерде «ахеялықтар» термині гректерді жалпылама атау үшін қолданылатын негізгі терминдердің бірі. Ол «Илиада» да 598 рет қолданылады, көбінесе «ұзын шашты» деген сипаттамамен бірге. Гомерде қолданылатын басқа да кең таралған есімдер — данандар (Danaoi; Δαναοί; «Илиада» да 138 рет қолданылған) және аргивтер (Argeioi; Ἀργεῖοι; «Илиада» да 182 рет қолданылған), ал пангеллендер (Panhellenes, «Барлық гректер») және геллендер (Hellenes; Ἕλληνες) тек бір рет кездеседі. Жоғарыда аталған барлық терминдер ортақ гректердің біртұтастығын білдіру үшін синоним ретінде қолданылды. «Илиада» ның кейбір ағылшын тіліндегі аудармаларында ахеялықтарды жай ғана гректер деп атайды. Кейіннен, архаикалық және классикалық кезеңдерде «ахеялықтар» термині Ахеяның әлдеқайда кіші аймағының тұрғындарына қатысты қолданылды. Геродот солтүстік Пелопоннестегі ахеялықтарды бұрынғы гомерлік ахеялықтардың ұрпақтары деп көрсеткен. Паузанийдің б.з.б. 2 ғасырдағы жазбасына сәйкес, «ахеялық» термині бастапқыда Арголиде және Лаконияда тұратын гректерге берілген. Паузаний мен Геродот екеуі де ахеялықтардың дорийлердің Пелопоннеске жасаған шапқыншылығы кезінде өздерінің отанынан қуылғаны туралы аңызды баяндайды. Содан кейін олар Ахея деп аталған аймаққа қоныс аударды. Тарихи ахеялықтардың гомерлік ахеялықтарға қатысты шығу тегі туралы әлі де ғылыми консенсусқа қол жеткізілмеген және бұл мәселе әлі де қызу талқыланып жатыр. Гомердегі деректерге сүйене отырып, Джон А. Скотттың ахеялықтардың сары шашын, ал «Жерорта теңізі» Посейдонының қара шашымен салыстыруы сияқты, бұрынғы нәсілге жасаған баса назар кейбіреулер тарапынан қабылданбады. Гомер арқылы түсінілген «ахеялықтар» — «елсіз есім», эпостық дәстүрде құрылған этнос деген қарсы пікірдің жақтастары бар. Бұл пікір бойынша, «ахеялықтар» б.з.б. 5 ғасырда қайта қарастырылған. Карл Белох дорийлік шапқыншылық болмағанын, Пелопоннес дорийлерінің ахеялықтар болғанын айтты. Эдуард Мейер Белохпен келіспей, ахеялықтардың дорийлерге дейінгі материктік гректер болғанын ұсынды. Оның қорытындысы ахеялықтар мен тарихи аркадиялықтардың тілдерінің ұқсастығына негізделген. Уильям Прентис екеуімен де келіспей, археологиялық деректер ахеялықтардың «Оңтүстік Кіші Азиядан Грекияға, бәлкім, б.з.б. 2000 жылға дейін Төменгі Фессалияға бірінші болып қоныстанғанын» көрсетеді.

Хетт жазбалары

Кейбір хеттік жазбаларда батыста Аххиява (Аххияуа) деп аталатын халық туралы айтылады. Бұл жер туралы ең алғашқы мәлімет Хетт қолбасшысы Маддуваттаның келісім бұзуын сипаттайтын хатында Аххия деп аталады. Тағы бір маңызды мысал – аты аталмаған хетті патшасы (көбінесе Хаттусили III) жазған Тавуалава хаты. Ол Аххиява патшасына империя кезеңінің (б.з.д. 14–13 ғасырлар) аясында, оны теңдес санайды және Милет (Миллауанда) оның билігінде болғанын білдіреді. Сондай-ақ, ол Аххиява тарапынан туған жаушылыққа байланысты ертеректегі "Вилуса оқиғасына" сілтеме жасайды. Аххия(ва) Троя соғысындағы ахейлермен және Вилуза қаласы Трояның аңыз қаласымен сәйкестендірілді (ежегі грек Ϝίλιον Вилион, кейіннен Ἴλιον Илион, Троя акрополінің атауымен ұқсастығына назар аударыңыз). Берлиндегі Боггазкёй тақташаларында жұмыс істеген швейцариялық хеттиолог Эмиль Форрер Гомерге дейінгі Грекияның ахейлері хеттік мәтіндерде айтылған "Аххиява елі" терминімен тікелей байланысты екенін айтты. Оның тұжырымдарына басқа хеттитологтар (мысалы, Йоханнес Фридрих 1927 жылы және Альбрехт Гётце 1930 жылы), сондай-ақ Фердинанд Зоммер 1932 жылы Die Ahhijava Urkunden (Аххиява құжаттары) атты еңбегін жариялады. Хеттік мәтіндерді жаңа оқу мен түсіндіруге негізделген соңғы зерттеулер, сондай-ақ микендіктердің Анатолия материгімен байланысқа түскендігі туралы материалдық дәлелдер Аххиява Микен әлемін немесе оның бір бөлігін білдіреді деген тұжырымға келді. 2011 жылға дейінгі зерттеулерді Гари М. Бекман және т.б. қарастырды. Бұл шолуда Аххиява-микендіктер гипотезасының қабылдануының артып бара жатқаны байқалды. Аххияваның нақты орналасуына қатысты: text=Қазіргі уақытта Аххияваны негізінен грек материгімен сәйкестендіру ең орынды болып көрінеді, дегенмен кейбір жағдайларда "Аххиява" термині кең мағынаға ие болуы мүмкін, мүмкін микендіктер қоныстанған немесе микендіктер бақылауына түскен барлық аймақтарды қамтиды. Шын мәнінде, авторлар "Аххияваның хеттілердің қола дәуіріндегі Микен әлемінің кейбірін немесе барлығын атағанына күмән жоқ" және Форрер "көп жағдайда дұрыс еді" деп мәлімдейді. Микен әлеміне ең ерте мәтіндік сілтеме Тутмос III жылнамасында (шамамен б.з.д. 1479–1425 ж.ж.), шамамен б.з.д. 1437 ж. Танажу патшасының елшілері египеттік патшаға құттықтау сыйлықтарын ұсынғаны туралы айтылады, осылайша Сириядағы әскери науқан кезінде дипломатиялық қарым-қатынастарды бастауға тырысты.

Грек мифологиясы

Грек мифологиясында гректер арасындағы қабылданатын мәдени айырмашылықтар туыстық топтарды анықтайтын, әр тармақ атақты атадан тараған, аңыздық шежірелер ретінде бейнеленген. Әр грек этносы өздерінің ата-бабаларының құрметіне аталған: ахейлердің Ахеус, данандардың Данаус, кадмейлердің (тебалықтардың) Кадмус, геллендердің Геллен (Троялық Геленамен шатастырмаңыз), эолиялықтардың Эол, иониялықтардың Ион және дорийлердің Дорус. Финикиялық Кадмус, египеттік Данаус және Анатолиялық Пелопс материктік Грекияда бекініп, сіңіріліп, грекшеленді. Геллен, Грайкос, Магнес және Македон – Ұлы су тасқынынан аман қалған жалғыз адамдар, Девкалион мен Пирраның ұлдары; этнос бастапқыда үлкен ұлының атымен Грайкой деп аталған, бірақ кейіннен Геллен ең күшті екені дәлелденген соң геллендер деп аталды. Геллен мен нимфа Орсейдің ұлдары Дорус, Ксут және Эол болды. Ксут пен Эрехтейдің қызы Креусаның ұлдары Ион мен Ахеус.