Кіріспе

Хан әулетінің императоры б.д.д. 180–157 жылдары. Хан императоры Вэнь (203/02 – б.д.д. 6 шілде 157), жеке аты Лю Хенг (劉恆), б.д.д. 180 жылдан өліміне дейін, б.д.д. 157 жылға дейін Хан әулетінің бесінші императоры болды. Император Гао мен Консорт Боның ұлы, оның билігі Императрица Людің тұрақсыз және зорлық-зомбылыққа толы регенттігінен кейін билік етуші Лю кланында қажетті тұрақтылықты қамтамасыз етті, ол кланның көптеген мүшелерін қуғынға түсірді. Император Вэнь мен оның ұлы Император Цзиннің гүлденген билігі тарихшылар тарапынан жоғары бағаланады және «Вэнь мен Цзин билігі» деп аталады. Император Гаодзу Дай (代) көтерілісін басып жатқанда Лю Хенгті Дай ханзадасы етіп тағайындады. Император Гаодзу қайтыс болғаннан кейін билік оның әйелі, император жесірі Людің қолында болды. Императрица Лю қайтыс болғаннан кейін, шенеуніктер күшті Лю кланын жойды және оның анасы Консорт Боның күшті туыстары болмағандықтан, Дай ханзадасын император етіп әдейі таңдады, ал оның отбасы кішіпейілділігімен және ойлылығымен танымал болды. Император Вэньнің билігі саяси тұрақтылықты әкелді, ол оның немересі Император Удың өркендеуі үшін негіз салды. Тарихшылардың айтуынша, Император Вэнь мемлекеттік істерде министрлерге сеніп, кеңес алды; оның даосистка сенетін әйелі Императрица Дудың ықпалымен император ысырапшыл шығындардан сақтануға тырысты. Тарихшылар салық ставкаларының «30-дан 1» және «60-тан 1» арақатынаста болғанын атап өтеді, бұл сәйкесінше 3,33% және 1,67% құрайды. (Бұл ставкалары табыс салығына емес, мүлік салығына арналған, өйткені табыс салығын енгізуге жасалған жалғыз ежелгі қытайлық әрекет Ван Манг тұсында болды.) Қоймалар астыққа толып, кейбіреулері шіріп кетті.

Дай ханзадасы

Б.з.д. 196 жылы император Гао Дай аймағындағы Чэнь Си көтерілісін басып жаншудан кейін, Бодан туған ұлы Лю Хенгті Дай ханзадасы етіп тағайындады. Хандықтың астанасы Цзиньян (晉陽, қазіргі Тайюань, Шаньси) болды. Дай – Сионнумен шекаралас аймақ болғандықтан, император Гао оны Сионну шабуылдарынан қорғану үшін база ретінде пайдалану мақсатымен құрған болуы мүмкін. Хандықтың алғашқы жылында жеңіліске ұшыраған, бірақ қолға түспеген Чэнь әлі де қауіпті болып қала берді, бірақ Чжоу Бо б.з.д. 196 жылдың қараша немесе желтоқсан айында оны шайқаста өлтірді. Жеті жастағы ханзада Хенг сол кезде Дайда болды ма, әзірге белгісіз, бірақ бұл ықтимал, себебі оның ағасы Лю Руй сол уақытта астанасы Чанъаньда қалған жалғыз ханзада болды, ал басқа ханзадалар өздерінің хандықтарына жіберілген. Б.з.д. 181 жылдың ақпанында ханзада Хенгтің туған ағасы, Чжао ханзадасы Лю Ю түрмеде аштықтан қайтыс болды. Б.з.д. 181 жылдың наурыз айында бұрынғы Лян ханзадасы Лю Хуй Чжао ханзадасы болды. Лю Хуй сол жылдың шілде айында отбасылық мәселелеріне байланысты өзіне-өзі қол жұмсады. Лю Хуйдің өлімінен кейін императорлық үкіметтің іс жүзінде басқаруын қолға алған Ұлы император жесір Лю ханзада Хенгке Жао хандығын ұсынды, бірақ ханзада Хенг оның немере інісі Лю Луны ханзада етуді ниеттенгенін дұрыс түсініп, әдеппен бас тартты және шекарада қалуды жөн көретінін білдірді. Ұлы жесір император Лю Луны Жао ханзадасы етіп тағайындады. Осы жылдары Дай хандығы Сионнуға қарсы қорғаныста маңызды орынға айналды, ал ханзада Хенг Сионну әдет-ғұрыптарымен және әскери стратегияларымен жақсы танысты, бірақ оның әскери іс-қимылдарға қатысу деңгейі белгісіз болды.

Кiру

180 жылдың тамызында Ұлы император жесір Лю қайтыс болғаннан кейін, оның руына қарсы мемлекеттік төңкеріс жасалып, олар қырғынға ұшырағаннан кейін (Лю руының бүлігі кезінде), бірқатар ой-кеңестен соң, мемлекеттік шенеуніктер императорлық тақты император Гаодың ең үлкен немересі Ци патшайымы Лю Сянның орнына Хен патшайымына ұсынды. Олардың шешімінің себебі – Лю Сянның анасының руы үстемдік құруға бейім болғандықтан, Лю руының тәртібін қайталауы мүмкін еді, ал Хен патшайымының анасының Бо руы мейірімді және қарапайым деп есептелді. Біраз ойланғаннан кейін, 23 жастағы Хен патшайымы 180 жылдың 14 қарашасында Вэнь императоры болып таққа отырды. Оның жүйесіндегі немере інісі Хушао императоры, Ұлы император жесір Людің құлы ретінде қарастырылып, Вэнь императорының ағасы Хуэй императорының нағыз ұлы емес деген күдік туды. Ол тақтан алынып, жазаланды.

Ортаңғы билік

Император Вэньге тән емес оқиға б.з.д. 176 жылы болды. Чжоу Бо, император Вэньнің император болуына ықпал еткен және сол кезде Цзян аймағына (絳, қазіргі Линфэнь, Шанси) зейнеткерлікке шыққан, жалған жаламен айыпталды. Император Вэнь алдымен тергеу жүргізбей, Чжоуды тұтқындатып, түрмеге қамады. Тек анасы, Императрица Бо және оның қызы, Ханшайым Чанпин (昌平公主, Чжоудың келіні) араласуы арқасында Чжоу босатылып, оған тағылған айыптар алынып тасталды. 175 жылы Цзя Идің қарсылығына қарамастан, император Вэнь кез келген адамға мыс пен қалайыдан ақша (сол кезде тек монета түрінде) шығаруға рұқсат беретін жарлық шығарды. Бұл саясаттың басты пайдасы мысқа қол жеткізгендерге тиді, соның ішінде император Вэньдің сүйіктісі және күдікті жақыны Дэн Тун (鄧通), ол Дэнге Яндаодағы (嚴道, қазіргі Яан, Сычуань) ірі мыс кенін сыйлады. Тағы бір пайдалы болған Лю Пи, У патшасы, оның билігінде Южаңда (豫章, қазіргі Нанчан, Цзянси) ірі мыс кені болды. 174 жылы Чэнь патшасы Лю Чан, сол кезде император Вэньнің жалғыз тірі туысы болған, үлкен оқиғаға себепкер болды. Император Вэнь оны өте жақсы көріп, императорларға ғана артылған рәсімдер мен салт-дәстүрлерді қолданғаны үшін жазаламады. Сонымен қатар, императорлық заңдарға қайшы, Чан патшасы өз билігінде жарлықтар шығарды және жеке премьер-министрін тағайындады. Ол өлім жазасын да орындады және адамдарға лауазымдар берді – бұл екі құқық та императорға ғана тиесілі болды. Император Вэнь оның бұл қадамдарын үнемі кешіріп отырды, тіпті Пяньян графы Шэн Ицзиді (審食其) өлтіргеніне де көз жұмды, бірақ соңында көңілі тоңды. Ол ағасы Бо Чжаодан Чан патшасына хат жазып, оның мінез-құлқын өзгертуге тырысуын сұрады. Бірақ Чан патшасы мұны нарыққа шығарды және көтеріліс жоспарлады. Қастандық ашылғаннан кейін, император Вэнь Чан патшасының лауазымын алып, оны Яндаоға жер аударды – оған сабақ беріп, кейін шақырып алу ниетімен. Алайда, жол жүрісінде Чан патшасы өзіне-өзі қол жұмсады. 172 жылы император Вэнь Чан патшасын қатты сағынып, оның өліміне күйініш білдіре отырып, ұлдары Лю Ань, Лю Бо (劉勃), Лю Ци (劉賜) және Лю Лянды (劉良) графтар етіп тағайындады, Цзя Идің қарсылығына қарамастан. Сондай-ақ, б.з.д. 174 жылы, Сиюннудың жаңа шанырағы Лаошаң билікке келген кезде, император Вэнь оған патша қызын үйлендіру арқылы хэкин саясатын жалғастырды. 170 жылы император Вэньдің ағасы Бо Чжао императордың елшісін өлтірді. Император Вэнь оны өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүрледі. Бұл оқиға кейінгі тарихшылардың сынына ұшырады, олар Боның билігін ертерек шектеуге және осылайша оның өмірін сақтауға тиіс еді деп есептеді. 169 жылы Чжао Цуо (晁錯), сол кездегі төмен дәрежелі шенеунік, император Вэньге Сиюннумен күресу жолдары туралы бірнеше ұсыныстар жасады. Император Вэнь оған әсерленіп, оны тәж мұрагері Цидің үйіне қосты. Чжаоның ұсынысы бойынша 168 жылы император Вэнь егер адамдар Сиюннуға қарсы солтүстік қорғаныс күштеріне тамақ берсе, олар лауазым ала алады немесе қылмыстары кешіріледі деген саясатты енгізді. 167 жылы император Вэнь бетке татуировка салу, мұрын немесе аяқ кесу сияқты дене жазаларын тыйым салып, оларды қамшымен жазалаумен алмастырды. Бұл жазалар Қытай тарихының қалған бөлігінде ресми заңдық жаза ретінде қайтадан қолданылмады. (Бірақ кейін айтылғандай, бұл шын мәнінде көбірек өлімге әкелді, сондықтан 156 жылы император Цзин қамшының мөлшерін азайтуға мәжбүр болды.)

Билік етуінің соңғы кезеңдері

Кейіннен император Вэнь ырымға беріліп, табиғаттан тыс құбылыстарды іздестіре бастады. 165 жылы ол Синьюань Пин (新垣平) сиқыршының бастамасымен Вэй өзенінің солтүстігіне бес құдайға арналған ғибадатхана салды. Содан кейін ол Синьюаньды жоғарылатып, оған көп байлық сыйлады. Синьюаньның ұсынысы бойынша император Вэнь үкіметтік жүйені түбегейлі қайта қарастыруды және көптеген ғибадатханалар салуды жоспарлады. Б.з.д. 164 жылы Синьюань Пиннің серіктесі император сарайының сыртында жасанды тостағанға құпия жазулар жаздырып, күннің қозғалысында кері қайту болатынын болжады. (Бұл құбылыс ешқашан толыққанды түсіндірілмеген, бірақ ішінара күн тұтылуы болуы мүмкін.) Осыған жауап ретінде император Вэнь қуанышпен бүкіл империяда мереке жариялады және өзінің билігі үшін жаңа күнтізбе бастады. (Осылайша, б.з.д. 163 жылдан бастап, оның билігінің қалған бөлігі оның билігінің кейінгі кезеңі деп аталды.) Алайда, 164 жылы қыста Синьюаньның алаяқ екені анықталып, ол және оның руы жазаланды. Бұл император Вэньнің табиғаттан тыс нәрселерге деген қызығушылығының аяқталуына себеп болды. Б.з.д. 158 жылы, Сиоңну Шан (上, қазіргі Солтүстік Шэньси) және Юньчжун (雲中, қазіргі Батыс Ішкі Моңғолия, Хохотқа бағытталған) аймақтарына ірі шабуыл жасағанда, император Вэнь астананы қорғауға дайындалып жатқан әскер лагерьлерін аралады. Осы кезде ол Жоу Боның ұлы Жоу Яфудың әскери қолбасшы ретіндегі қабілетіне тәнті болды; басқа генералдардан өзгеше, император келгенде барлық ісін тастап, императорға құрмет көрсетуге тырысқанда, Жоу әскери дайындық күйінде қалды және императорлық салтанаттың лагерьке кіруіне дейін императорлық гвардияның әскери тәртіпке бағынуын талап етті. Кейіннен ол мұрагер ханзада Циге, егер әскери төтенше жағдай туындаса, Жоуды қарулы күштердің бас қолбасшысы етіп тағайындауын тапсырды – бұл тапсырма жеті княздық көтерілісі кезінде орындалды. Император Вэнь б.з.д. 157 жылы жазда қайтыс болды. Оның орнын ханзада Ци бағындырды. Император Вэнь өсиетімен әдеттегі аза тұту мерзімін үш күнге дейін қысқартты, бұл бұрынғы ұзақ аза тұту кезеңдеріне қайшы болды, онда тойларға, құрбандықтарға, ішімдік ішуге және ет жеуге тыйым салынды, осылайша халыққа жүктелетін ауыртпалықты едәуір азайтты. Сондай-ақ, оның әйелдеріне үйлеріне қайтуға рұқсат берді. (Вэнь императорының алдында және одан кейін, әдетте, балалары жоқ императорлық әйелдер өмірінің соңына дейін императордың қабірін күзетуге міндеттелді.)

Мұра

Император Вэнь мен оның ұлы Император Цзиннің билігі, әдетте, жалпы тұрақтылығымен және жеңілдетілген заңдарымен танымал болған «Вэнь мен Цзиннің билігі» деп біріктіріледі. Ол Қытай тарихындағы ең қайырымды билеушілердің бірі саналды. Оның билігі үнемділікпен және халыққа жүктелетін салмақты азайтуға жасалған тырыспен ерекшеленді, Қытай тарихындағы ең төмен салық ставкаларының бірі тіркелді. Оның қайтысынан екі жыл өткен соң салық ставкасы жеке табыстың 3,3%-ына дейін төмендеді. Вэнь 16 мың және 15 мың жұмысшыдан тұратын екі топқа бөлінген Балинг мавзолейінде жерленді. Император Вэньдің игілікпен билеуіне конфуциандық философияның ықпалы болды. Конфуцийшіл ғалым Цзя И Император Вэньнің саясатын жасаудағы бас құрылтайшы болды. Ол Конфуцийдің ілімдеріне сәйкес, ауыл шаруашылығының маңыздылығын, сондай-ақ тең бөлінген байлықты қатты атап өтті. Император Вэнь сонымен қатар ата-анасына деген құрметімен де белгілі болды және ол «Елдің жиырма төрт ата-аналық үлгілерінің» бірі ретінде тізілген. Бір әңгіме бойынша, Император Вэньнің анасы үш жыл бойы ауырып жатты, сондықтан Император Вэнь бос уақытында оған күтім жасады. Ол анасына берілетін барлық сорпа мен дәрі-дәрмектерді алдымен өзі татып, олардың лайықты екеніне көз жеткізген соң ғана анасына ұсынды.

Ерте кездері

Хан кітабы, 4-том. Ватсон, Бертон аударған. Ұлы тарихшының жазбалары. 3 томдық. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 1961.