Көпұлтты мемлекеттер және олардың ерекшеліктері

Кіріспе

Көпұлтты мемлекет немесе көпұлтты одақ – екі немесе одан көп ұлттардан немесе мемлекеттерден құралған тәуелсіз мемлекет. Бұл, халықтың көп бөлігін бір ғана ұлт құрайтын ұлттық мемлекеттен өзгеше. "Ұлт" түсінігінің анықтамасына (этникалық қатыстылығы, тіл және саяси бірегейлік) байланысты, көпұлтты мемлекет әдетте көпмәдениетті және көптілді болып келеді, және географиялық тұрғыдан Біріккен Корольдік сияқты бірнеше елден тұрады. Тарихында көп мемлекеттерге бөлінген көпұлтты мемлекеттердің қатарында Осман империясы, Британдық Үндістан, Цин әулеті, Чехословакия, КСРО, Югославия және Австрия-Мажарстан (екі көпұлтты мемлекеттен құралған қос монархия) бар. Кейбір сарапшылар Еуропалық Одақты да көпұлтты мемлекет немесе болашақта сондай мемлекет болу мүмкіндігі бар деп сипаттайды.

Анықтама

Көпұлтты мемлекеттің не екенін анықтауға көптеген талпыныстар жасалды. Бір күрделі жайт – бір ұлт деп есептелетін топтың мүшелері бір уақытта екі түрлі ұлттық санаға ие болуы мүмкін. Илан Пелег "Гегемониялық мемлекетті демократияландыру" еңбегінде былай деп жазған: Бір адам Ұлыбританияда шотланд және британдық, АҚШ-та еврей және америкалық, Нигерияда игбо және нигериялық болуы мүмкін. Бірақ словак және венгр, араб және израильдік, бретон және француз болу қиынға соғуы мүмкін. Мемлекет – қоғам да болуы мүмкін, ал көпұлтты қоғамда бірнеше этностық топқа жататын адамдар болады, бұл этностық тұрғыдан біртекті қоғамнан өзгеше. "Қоғам" және "біртекті" ұғымдарының кейбір анықтамаларына сәйкес, дерлік барлық қазіргі заманғы ұлттық қоғамдар көпұлтты болып табылады. Ғалым Дэвид Уэльш 1993 жылы сол кездегі 180 тәуелсіз мемлекеттің 20-дан азы этникалық және ұлттық тұрғыдан біртекті екенін айтқан, егер біртекті мемлекет халықтың 5 пайызынан кемін құрайтын аздықтардан тұратын мемлекет деп есептелсе. Сондықтан Сужит Чоудри "[Егерде ауыл шаруашылығына негіделген біртекті мемлекет болған болса, онда ол дәуір аяқталды" деген пікірді келтіреді.

Африка

Сахара төңірегіндегі Африканың көптеген елдері бұрынғы отарлар болып табылады, сондықтан олар ұлттық емес принциптер бойынша құрылған, оларды шынайы көпұлтты мемлекеттерге айналдырады.

Гана

Ганада этникалық басымдық жоқ. Көпшілік құрайтын акан халқы – метаэтникалық топ (яғни, өзара ұқсас, бірақ ерекшеленетін этностардың жиынтығы). Ганада акан тілі ең көп қолданылатын тіл болғанымен, ағылшын тілі мемлекеттік тіл болып табылады.

Қырғызстан

Кенияда 70-тен астам этникалық топ бар, олардың ішіндегі ең көп саны – кикую халқы, ол халықтың шамамен 20 пайызын құрайды. Кенияның ең ірі бес тобы – кикую, луо, лухья, камба және календжин – кениялықтардың 70 пайызын құрайды. Бұл сондай-ақ, кең таралған пікір. Қазіргі уақытта Канада федералды үкіметінің саясаты бойынша, Канада екі тілді – ағылшын және француз тілдері мемлекеттік тілдер болып табылады, сонымен қатар көпмәдениетті. 2006 жылы Канаданың Төменгі палатасы Үкіметтік іс No. 11 бойынша дауыс берді, онда квебекуалықтар «бірлескен Канада ішіндегі ұлтты құрайды» делінген. Канадалық саяси философ Чарльз Блатбергтің пікірінше, Канада көпұлтты ел ретінде қарастырылуы керек. Барлық канадалықтар – Канаданың азаматтық немесе саяси қауымдастығының мүшелері, азаматтар қауымдастығы, және бұл қауымдастық өзінің ішінде көптеген басқа топтарды қамтиды. Бұған этникалық, аймақтық, діни және азаматтық (облыстық және муниципалдық үкіметтер) сияқты қауымдастықтар ғана емес, сонымен қатар көптеген басқа топтармен қатар жүретін немесе араласатын ұлттық қауымдастықтар да кіреді. Осылайша, ол Канададағы келесі ұлттарды мойындайды: түрлі алғашқы халықтар, франкофондық квебектер, ағылшын тіліндегі мәдениетке жататын ағылшын тілділер және, мүмкін, акадиялықтар.

Ауғанстан

Пашту және дари Ауғанстанның екі ресми тілі болғанымен, ел бірнеше этнолингвистикалық топтарға бөлінген, олардың ішіндегі негізгілері – паштундар, тәжіктер, хазаралар, өзбектер, аймақтар, түрікмендер, балухтар және садаттар. Шағын топтарға пашайылар, нуристандықтар, памирлер, күрдтер, қирғыздар және басқа да көптеген топтар кіреді.

Қазақстан

Этникалық кхмерлер Камбоджа халқының 90-94% құрайды, қалғандары төрт негізгі азшылық топтарынан тұрады: чам халқы, жергілікті таулы аймақтардың кхмер лоу тайпалары, этникалық қытайлар және этникалық вьетнамдықтар, сондай-ақ кхмер кром сияқты басқа да шағын азшылық топтары.

Қытай

Қытай Халық Республикасы (ҚХР) – 56 этностың құрамындағы, халқының ең ірі тобы – хан халқы болып табылатын көпұлтты мемлекет. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, халықтың 91,51%-ы хан ұлтынан (~1,2 миллиард) саналады. Хан қытайлықтарынан басқа, қазіргі Қытайда 55 басқа этникалық (азаматтық) топтар бар, олардың саны шамамен 105 миллион адамды (8%) құрайды. Олар негізінен солтүстік-батыс, солтүстік, солтүстік-шығыс, оңтүстік және оңтүстік-батыс шекаралық аймақтарында шоғырланған, бірақ кейбіреулері орталық аймақтарда да кездеседі. Қытайдағы ірі азшылық этникалық топтары: Чжуан (16,9 миллион), Хуэй (10,5 миллион), Маньчжу (10,3 миллион), Ұйғыр (10 миллион), Мяо (9,4 миллион), И (8,7 миллион), Туцзя (8,3 миллион), Тибет (6,2 миллион), Моңғол (5,9 миллион), Донг (2,8 миллион), Буй (2,8 миллион), Яо (2,7 миллион), Бай (1,9 миллион), Корей (1,8 миллион), Хани (1,6 миллион), Ли (1,4 миллион), Қазақ (1,4 миллион) және Дай (1,2 миллион). Қытайдың құрлық бөлігінде кем дегенде 126 000 адам – Канада, АҚШ және Еуропадан келгендер тұрады. Бұған қоса, танылмаған этникалық топтар да бар, мысалы: Чуанцин халқы (穿青人) және тағы басқалар, олардың саны 730 000-нан астам адамды құрайды. Дегенмен, 1912 жылдан 1949 жылға дейін Қытайды басқарған және 1945 жылдан бері Тайвань аралын басқаратын Қытай Республикасы (ҚР) «Бір одақта бес нәсіл» принципі бойынша бес негізгі этникалық топты мойындады: хан, хуэй, маньчжу, моңғол және тибет. Тайваньға қайтып келгеннен бері ҚР үкіметі Тайвань аборигендерінің 16 тобын мойындайды, олар арал халқының 569 000-ы немесе 2,38%-ын құрайды. ҚХР оларды Гаошан деп жіктейді.

Индонезия

Индонезия – 1300-ден астам этникалық топқа ие, әртүрлі ел. Олардың көпшілігі австронезиялық тілдерінде сөйлейді, ал осы тайпалық халықтардың ішінде явандықтар, сундалықтар, малайлар, мадурестер, бугистер, торайлар, батактар, мандарестер, минангкабаулар, бетавилер, банджарилер, ачехтер, балиліктер, даяктар, сасактар, циребондықтар, лампунгтар, палембангтар, горонталолықтар, минахасалықтар, ниастар және макассарлықтар бар. Елдегі тағы бір жергілікті халық – Малуку аралдары мен Батыс Жаңа Гвинеядағы меланезиялықтар, олардың ішінде амбонездер, жергілікті тиморлықтар, биактар, данилер, моилер, арфактар, амунгмелер, асматтар және коровайлар сияқты тайпалар бар. Индонезиядағы жергілікті емес халыққа индостар (жартылай голланд, жартылай индонезиялық), мардиджкерлер, этникалық қытайлар мен перанакандар, этникалық үндістер, арабтар, ирандықтар, жапондықтар, корейлер және тағы да басқалары кіреді. Индонезиядағы ең ірі этникалық топ – явандықтар, олар халықтың 40% құрайды және олардың көпшілігі елдегі ең көп халқы бар Ява аралында тұрады. Әдетте, Джакартадан тыс жерде тұратын адамдар өз этникалық тілін сақтап, күнделікті әңгімелерде қолданады. Осының нәтижесінде, әр аймаққа тән ерекше диалекттер қалыптасып, халық арасында кеңінен қолданылады.

Лаос

Лаос үкіметі 160-тан астам этносты таниды, олардың 49-ы негізгі этностар болып табылады. Бұл негізгі лаостық этностар 4 тілдік топқа бөлінеді: 8 Лао-тай тайпасы, оның ішінде елдегі басым бөлігін құрайтын лао тайпасы, 32 Мон-кхмер тайпасы, 7 Тибет-Бирма тайпасы және 2 Хмонг-Лумиен тайпасы. Олардың барлығы ел бойынша шашырап орналасқан, әрқайсысының өзіне тән дәстүрлері, мәдениеттері мен тілдері бар.

Малайзия

1963 жылғы 16 қыркүйекте құрылған кезде Малайзия төрт тәуелсіз, өздерін-өздері басқаратын мемлекеттен тұрды: Малайя, Сингапур, Сабах және Саравак. 1965 жылы Сингапур федерациядан шығып кетті. Бүгінде Малайя, Сабах және Саравак әрқайсысының өз этникалық көпшілігі бар. Дегенмен, Малайзияда үш негізгі топ бар деп есептеледі: Бумипутералар (малайлар, оранг асалдар және перанакандар), этникалық қытайлар және этникалық үндістер. Малайлар елдегі халықтың басым бөлігін құраса, Саравақта ибандар, ал Сабахта кадазан-дусун, мурут және сама-баджау халықтары өз штаттарында басымдыққа ие. Малай тілі – басты ресми және ұлттық тіл, одан кейін ағылшын тілі. Сабах және Саравақта ағылшын тілі ресми тіл болып табылады, бірақ көптеген жергілікті тұрғындар малай тілінің диалектілерінде сөйлейді.

Мьянма

Мьянма (сонымен қатар Бирма деп те аталады) – 135 түрлі этникалық топқа ие, Бірма үкіметі ресми түрде мойындаған этникалық құрамды ұлт. Олар сегіз "ірі ұлттық этникалық топқа" біріктірілген: бамар, чин, качин, карен, кая, мон, рахин, шан.

"Ірі ұлттық этникалық топтар" негізінен тілдік немесе этникалық байланыс емес, аймақтық белгі бойынша топтастырылған. Мысалы, Шан ірі ұлттық этникалық тобына кем дегенде төрт түрлі тілдік отбасыға жататын тілдерде сөйлейтін 33 этникалық топ кіреді. Сонымен қатар, танылмаған көптеген этникалық топтар бар, олардың ішіндегі ең ірілері – бірмалық қытайлар мен пантайлар (олар халықтың 3% құрайды), бірмалық үндістер (халықтың 2% құрайды), рохинджалар, англо-бирмалықтар және гуркхалар.

Филиппин

Филиппинде 182-ден астам ерекше этнолингвистикалық топтар бар, олардың көпшілігі австронезиялық тілдерінде сөйлейді, соның ішінде тагалогтар, бисайяндар, илокандар, биколдар, капампангандар, пангасинандар, иватандар, ромбломанндар, масбатенос, камайостар, морос, игороттар, лумадтар, мангиандар және замбоангуэнос ең көп кездеседі. Иммигранттар мен араласқандардың арасында испан филиппиндіктері, қытай филиппиндіктері, жапон филиппиндіктері, испан метистері, санглей метистері, торнатрастар, үнді филиппиндіктері, сангілдер, еврей филиппиндіктері және америкалық филиппиндіктер бар.

Тайланд

Тайландта шамамен 70 этностық топ бар, олардың 24-і тай тілдік этностар, мысалы, Орталық тайлар, Исан және Солтүстік тайлар, 22 австроазиялық халықтар, олардың ішінде Солтүстік кхмерлер мен Куйлердің көп саны, 11 сино-тибеттік тілдерінде сөйлейтін тау тайпалары, 3 австронезиялық халықтар – малайлар, мокендер және урак лавой. Елге көшіп келгендерге қытайлар, үндістер және тай португалдары сияқты қауымдар жатады. Алайда, Тай үкіметі ресми түрде осы этнолингвистикалық топтардың 62-ін ғана мойындайды.

Вьетнам

Вьетнам үкіметі 54 этникалық топты мойындайды, олардың ішінде вьет (Кинь) ең ірісі болып табылады; ресми вьетнамдық мәліметтерге сәйкес (2019 жылғы халық санауы), этникалық вьетнамдықтар ел халқының 85,32% құрайды, ал вьетнамдық емес этникалық топтар қалған бөлігін құрайды. Этникалық вьетнамдықтар Вьетнамның жартысынан аспайтын бөлігінде қоныстанған, ал этникалық азшылықтар Вьетнам жерінің көп бөлігінде (бірақ елдің ең аз құнарлы аймақтарында) тұрады. Орталық таулы аймақтағы халықтар, көбінесе Дегар немесе Монтаньяр (тау халқы) деп аталады, екі негізгі этнолингвистикалық топқа бөлінеді: малай-полинезиялық және мон-кхмерлік. Осы биік таулы аймақтарда әртүрлі мәдениеттер мен диалекттерге ие 30-ға жуық топ таралған. Басқа азшылық топтарына шамдар – бір кездегі қуатты Чампа мемлекетінің қалдықтары (Вьетнамдықтар "Нам Тьен" процесі арқылы жаулап алған), хмонгтар, қытайлар және тайлар кіреді.

Еуропа

Черногория – этникалық көпшілігі жоқ жалғыз еуропалық мемлекет, бірақ көптеген басқа елдерде провинция немесе аймақ шегінде көпшілікті құрайтын этникалық азшылықтар кездеседі (Еуропаның көптілді елдері мен аймақтарына қараңыз).

Ресей

Ресей – көпұлтты мемлекет, онда 193-тен астам этникалық топтар бар. 2010 жылғы халық санағы бойынша, халықтың шамамен 81% этникалық орыстар, ал 19% – азшылықтарды құрайды; Ресей халқының шамамен 84,93% еуропалық текті, олардың көпшілігі посткеңестік мемлекеттерден, негізінен украиндер. Республикалар: Татарстан (Волга татарлары), Башқортостан (башқорлар), Чувашия (чуваштар), Адыгея (адыгейлер), Қарашай-Черкесия (черкестер), Кабардино-Балкария (кабардиндер), Чечня (чечендер), Мордовия (мордвалықтар), Удмуртия (удмурттар), Мари Эл (марилер), Калмыкия (калмықтар), Коми Республикасы (комилер), Карелия (карелиялықтар), Ингушетия (ингуштар), Солтүстік Осетия – Алания (осетиялықтар), Саха (якуттар), Бурятия (буряттар), Хакасия (хакастар), Алтай Республикасы (алтайлықтар), Тыва (тувалықтар) және Дағыстан (орыстар, азербайжандар, чечендер, аваздар, даргиндер, кумықтар, лезгиндер, лактар, табасарандар, ноғайлар, агулдар, рутулдар, цахурлар және таттар). Сонымен қатар, 4 автономиялық округ бар: Ханты-Манси автономиялық округі (ханты және мансилер), Ненец автономиялық округі (ненецтер), Ямал-Ненец автономиялық округі (ненецтер) және Чукотка автономиялық округі (чукчилер). Тағы да 1 автономиялық облыс бар, ол – еврей автономиялық облысы (еврейлер). Татарлар, башқорлар және чечендер – елдегі басым мұсылман азшылықтары. Ресейде буддизмді ұстанатын шағын топтар да бар, мысалы, Бурятиядағы көшпелі буряттар және Калмыкиядағы калмықтар; Калмыкия – Еуропадағы жалғыз буддалық аймақ. Сонымен қатар, Сібір мен Қиыр Солтүстіктегі шамандық халықтар; Солтүстік-Батыс Ресей мен Волга аймағындағы финно-угорлық халықтар; Сахалиндегі корей тұрғындары; және Солтүстік Кавказдың әртүрлі халықтары бар. Ресейдің ресми тілі – орыс тілі. Дегенмен, Ресейдегі 193 этникалық топ 100-ден астам тілде сөйлейді. 2002 жылғы халық санағы бойынша, 142,6 миллион адам орыс тілінде сөйлейді, одан кейін 5,3 миллион адам татар тілінде, ал 1,8 миллион адам украин тілінде сөйлейді. Конституция елдегі әр республикаға орыс тілінен өзге мемлекеттік тілдерін белгілеу құқығын береді.

Russia is a multinational state, and is home to over 193 ethnic groups. In the 2010 Census, roughly 81% of the population were ethnic Russians, and 19% of the population were minorities; while around 84.93% of the Russia's population was of European descent, most of which are from post Soviet states, mainly Ukrainians. The republics are Tatarstan (Volga Tatars), Bashkortostan (Bashkirs), Chuvashia (Chuvash), Adygea (Adyghe), Karachay Cherkessia (Cherkess), Kabardino Balkaria (Kabardins), Chechnya (Chechens), Mordovia (Mordvin), Udmurtia (Udmurts), Mari El (Mari), Kalmykia (Kalmyks), the Komi Republic (Komi), Karelia (Karelians), Ingushetia (Ingushs), North Ossetia Alania (Ossetians), Sakha (Yakuts), Buryatia (Buryats), Khakassia (Khakas), the Altai Republic (Altai), Tuva (Tuvans), and Dagestan (Ethnic Russians, ethnic Azerbaijanis, Chechens, Avars, Dargins, Kumyks, Lezgins, Laks, Tabasarans, Nogais, Aguls, Rutuls, Tsakhurs, and Tats). There are also 4 autonomous okrugs which are Khanty Mansi Autonomous Okrug (Khanty & Mansi), Nenets Autonomous Okrug (Nenets), Yamalo Nenets Autonomous Okrug (Nenets), and Chukotka Autonomous Okrug (Chukchi). And there are also 1 autonomous oblast, it is Jewish autonomous oblast (Jews). The Tatars, Bashkirs, and Chechens are three predominantly Muslim minorities in the country. Russia is also home to small Buddhist populations, such as the nomadic Buryats in Buryatia, and the Kalmyks; native to Kalmykia, the only Buddhist region in Europe. There are also the Shamanistic peoples of Siberia and the Far North; the Finno Ugric peoples of Northwest Russia and the Volga region; the Korean inhabitants of Sakhalin; and the diverse peoples of the North Caucasus. Russia's official language is Russian. However, Russia's 193 minority ethnic groups speak over 100 languages. According to the 2002 Census, 142.6 million people speak Russian, followed by Tatar with 5.3 million, and Ukrainian with 1.8 million speakers. The constitution gives the individual republics of the country the right to establish their own state languages in addition to Russian.

Бельгия

Бельгияның аумағы шамамен екі халық тобы мен олардың қауымдастықтары арасында тең бөлінген: Фландрияның голланд тілінде сөйлейтін фламандтары және Валонияның француз тілінде сөйлейтін валлондары. Бұл 19-шы және 20-шы ғасырларда саяси толқуларға әкелді, ал 2007-2008 жылдардағы Бельгия үкіметін құрудағы қиындықтардан кейін бельгиялық БАҚ Бельгияны бөлуді мүмкін шешім ретінде қарастырды. Шығысында неміс тілінде сөйлейтін азшылық та бар.

Босния және Герцеговина

Босния және Герцеговина үш этникалық "құрылтай халықтарына" мекендейді: босниялықтар (50,11%), сербтер (30,78%) және хорваттар (15,43%). Елдің саяси бөлінісі Дейтон келісімімен жасалды, ол екі құрылымды қамтитын екінші деңгейдегі үкіметті мойындады: Босния және Герцеговина Федерациясы (көбінесе босниялықтар мен хорваттар) және Серб Республикасы (көбінесе сербтер), олардың әрқайсысы мемлекеттің аумағының шамамен жартысын басқарады. Үшінші аймақ – Брчко ауданы жергілікті билік тарапынан басқарылды. Бүгінде Босния және Герцеговинаның бүкіл аумағында барлық үш этникалық топтың тең конституциялық мәртебесі бар. Елде екі палаталы заң шығару органы және әр ірі этникалық топтан бір мүшеден тұратын үш мүшелі президенттік бар.

Норвегия

Норвегияның ресми саясаты бойынша, Норвегия норвегиялықтар мен самилердің жерінде құрылған. Бұған қоса, орман финдері, квендер, еврейлер, романдар, сондай-ақ норвегиялық және шведтік көшпелілер ұлттық азшылықтар ретінде мойындалған.

Испания

Испаниядағы этникалық және ұлттық ұғымдар саяси тұрғыдан күрделі, әсіресе 1970 жылдары Франко Испаниясынан Испания Корольдігіне (қайта орнатылған) өту кезеңінде, жергілікті аймақтық және шеткі ұлтшылдықтар ұлттық саясаттың маңызды бөлігіне айналғаннан бері. "Испания халқы" (испан тілінде: pueblo español) термині 1978 жылғы Испания Конституциясында саяси егемендік, яғни Испания Корольдігінің азаматтары ретінде анықталған. Осы Конституцияның кіріспе бөлімінде "Испания халықтары мен ұлттары" (pueblos y nacionalidades de España) және олардың сәйкес мәдениеттері, дәстүрлері, тілдері мен институттары туралы айтылады. CIA World Factbook (2011) Испанияның этникалық құрамын этникалық құрамның әдеттегі жіктелуінің орнына "Жертеңіз және Солтүстік типтерінің қосындысы" деп сипаттайды. Бұл көптеген тәуелсіз Иберия мемлекеттерінің бірігуі арқылы қазіргі Испания Корольдігінің қалыптасуын көрсетеді: Андалусия, Арагон, Астурия, Кастилия, Каталония, Галисия, Леон, Майорка, Наварра және Валенсия. Осылайша, бүгінгі испандарға андалусиялықтар, арагондықтар, астуриялықтар, басктар, кантабриялықтар, кастилиялықтар, каталониялықтар, галициялықтар, леондықтар және валенсиялықтар кіреді, ал осы топтардың жеке мүшелері оларды жеке ұлттар деп санауы мүмкін немесе санамауы мүмкін.

Ұлыбритания

Ұлттық статистика басқармасы Ұлыбританияны ұлттық мемлекет ретінде сипаттаса, басқа адамдар, соның ішінде бұрынғы премьер-министр Гордон Браун оны көпұлтты мемлекет ретінде сипаттайды. "Туған жерлер" термині Ұлыбританияның төрт ұлтын: Англия, Солтүстік Ирландия, Шотландия және Уэльсті әртүрлі спорт түрлерінде көрсететін ұлттық командаларды сипаттау үшін қолданылады. Ұлыбритания Корольдігі 1707 жылғы 1 мамырда Англия мен Шотландия корольдіктерінің саяси бірігуі арқылы құрылды. Бұл бірігу 1706 жылғы 22 шілдеде келісілген, содан кейін Англия мен Шотландия парламенттері 1707 жылғы Бірігу актілерінде ратификациялаған Бірігу шартының нәтижесі болды. Екі корольдік, Ирландия Корольдігімен бірге, 1603 жылғы Тақтар одағының нәтижесінде жеке одақта болды, онда Шотландия королі VI Джеймс Англия мен Ирландия корольдіктерін мұра етіп, өз сарайын Эдинбургтен Лондонға көшірді. Алайда 1707 жылға дейін үшеуі де жеке саяси институттары бар жеке саяси бірліктер болып қала берді. Содан кейін 1471 жылы біріктірілді. Ұлыбритания Корольдігі құрылған кезде оның көптеген тұрғындары өзінің ағылшын, шотланд немесе уэльстік екенін сезінді. Олардың көбі ағылшын тілінен басқа да тілдерде сөйледі: негізінен шотланд тілі, шотланд гаэль, валлий, корн және норн тілдерінде. Шамамен бір ғасырдан кейін Ирландия Корольдігі Ұлыбритания Корольдігімен бірігіп, 1800 жылғы Бірігу актісі бойынша Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігін құрады. Осылайша Ұлыбритания Англия, Ирландия және Шотландия корольдіктерінің одағына айналды. Ақырында, Ирландияның өзін-өзі басқару шарттары бойынша даулар аралдың бөлінуіне әкелді: Ирландия еркін мемлекеті 1922 жылы доминион мәртебесін алды, ал Солтүстік Ирландия Ұлыбританияның құрамында қалды. Нәтижесінде 1927 жылы Ұлыбританияның ресми атауы қазіргі формасына, Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігіне өзгертілді. Солтүстік Ирландиядағы ирландтық және британдық топтар арасындағы саяси, этникалық және діни шиеленістер "Тарту" деп аталды. Бұл қарулы қақтығыс 1966 жылы елдің Ұлыбритания құрамындағы орнын сақтауға тырысқан лоялист жарымәскерлік ұйымдары мен Ирландияны 32 округтен тұратын тәуелсіз республика ретінде біріктіруге тырысқан республикалық жарымәскерлік ұйымдар арасында басталды. Британ армиясы да маңызды рөл атқарды. 3500-ден астам адамның қаза болуынан кейін 1998 жылы бейбіт келісімге қол жеткізілді, алайда кейбір аймақтарда әлі де жік-жігіт сақталып, кейде зорлық-зомбылық орын алуда. ХХ ғасырдың соңы үлкен басқарушылық өзгерістерді әкелді, Солтүстік Ирландия, Шотландия және Уэльс үшін децентрализацияланған ұлттық әкімшіліктер құрылды. Шотландияның ең ірі саяси партиясы Шотландияның Еуропалық Одақтағы тәуелсіздігіне ұмтылып, оған бағытталған, бірақ Шотландия парламентіне мүше төрт партияның үшеуі оған қарсы. 2014 жылдың қыркүйек айында Шотландияның тәуелсіздігі туралы референдум өткізілді, сайлаушылардың 55%-ы одақты сақтау жағында тәуелсіздікті қабылдамады. Уэльстің ұлттық партиясы Plaid Cymru Уэльс үшін де осындай мақсатты көздейді. Plaid Cymru қазіргі уақытта Уэльстегі екінші немесе үшінші ірі партия болып табылады. Солтүстік Ирландиядағы бірнеше партиялар, соның ішінде екінші және үшінші ірі партиялар, тәуелсіз Біріккен Ирландия құруға ұмтылады және бірнеше рет шекаралық референдум өткізуді талап етті. Солтүстік Ирландияда қолданылатын д'Хондт жүйесі бірінші министр немесе бірінші вице-министр осы партиялардың бірінен болады дегенді білдіреді.

While the Office for National Statistics describes the United Kingdom as a nation state, other people, including former Prime Minister Gordon Brown, describe it as a multinational state. The term "Home Nations" is used to describe the national teams that represent the four nations of the United Kingdom: England, Northern Ireland, Scotland, and Wales in various sports. The Kingdom of Great Britain was created on 1 May 1707 by the political union of the kingdoms of England and Scotland. This unification was the result of the Treaty of Union, which was agreed on 22 July 1706 and then ratified by the parliaments of England and Scotland in the 1707 Acts of Union. The two kingdoms, along with the Kingdom of Ireland, had already been in a personal union as a result of the 1603 Union of the Crowns, in which James VI, King of Scots, inherited the Kingdoms of England and Ireland and moved his court from Edinburgh to London. However, until 1707, all three had remained separate political entities with separate political institutions. and then integrated in 1471. When the Kingdom of Great Britain was created, many of its inhabitants retained a sense of English, Scottish, or Welsh identity. Many of them also spoke languages other than English: principally Scottish Gaelic, Scots, Welsh, Cornish, and Norn. Almost a century later, the Kingdom of Ireland merged with the Kingdom of Great Britain to form the United Kingdom of Great Britain and Ireland under the 1800 Acts of Union. The United Kingdom thus became the union of the kingdoms of England, Ireland, and Scotland. Eventually, disputes within Ireland over the terms of Irish home rule led to the partition of the island: The Irish Free State received dominion status in 1922, while Northern Ireland remained part of the UK. As a result, in 1927, the formal title of the UK was changed to its current form, the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland. Political, ethnic, and religious tensions between Irish and British groups in Northern Ireland culminated in The Troubles. This period of armed conflict erupted in 1966 between loyalist paramilitaries, seeking to maintain the country's position in the UK, and republican paramilitaries, seeking to unify Ireland as a 32 county independent republic. The British Army also played a key role. Following the deaths of over 3,500 people, a peace treaty was reached in 1998, although divisions remain high in some areas and sporadic violence still occurs. The end of the 20th century brought major governing changes, with the establishment of devolved national administrations for Northern Ireland, Scotland, and Wales following pre legislative referendums. The Scottish National Party, the largest political party in Scotland, is committed to the goal of an independent Scotland within the European Union, but this is opposed by three of the four other parties in the Scottish Parliament. A referendum on Scottish independence was held in September 2014, and 55% of the electorate rejected independence in favour of retaining the union. Plaid Cymru, a Welsh nationalist party, has a similar ambition for Wales. Plaid Cymru is currently the second or third largest party in Wales depending on how it is measured. Several parties in Northern Ireland, including the second and third largest, seek to establish an independent United Ireland, and have repeatedly called for border polls. The d'Hondt system used in Northern Ireland means that either the First Minister or Deputy First Minister will be from one of these parties.

Бутан

Бутанның этникалық құрамын құрайтын төрт негізгі топ – көпшілікті құрайтын нагалоптар, шаршоптар, лотшампалар және елдің барлық аймақтарында шашыраңқы орналасқан ауылдар мен қауымдастықтарда өмір сүретін аборигендер немесе жергілікті тайпалар. Сонымен қатар, 1959 жылғы Тибет көтерілісі кезінен бері елде Тибет босқындары да бар.

Үндістан

Үндістанда 2000-нан астам этнолингвистикалық топтар бар, олардың ішінде 645 түпкілікті тайпалар бар, олардың ішінде 52 ірі тайпа және 80 000-нан астам субмәдениеттер бар. Әр түрлі діндер өкілдік табады, олардың ішінде индуизм, ислам, адиваси, сикхизм, буддизм және христиандық бар. Үндістанның әрбір штаты мен одақтық аумағының бір немесе бірнеше ресми тілі бар, ал Үндістан Конституциясы 22 "жоспарланған тілді" ерекше мойындайды. Сонымен қатар, 212 жоспарланған тайпалық топтар бар, олар ел халқының шамамен 7,5% құрайды. Көптеген штаттар лингвистикалық этностық негізде құрылған, соның ішінде Уттар-Прадеш, Мадхья-Прадеш және Чхаттисгарх (хиндустанилер), Гуджарат (гуджараттар), Батыс Бенгал (бенгалдықтар), Махараштра (маратхилер), Одиша (одиялар), Гоа (конканилер), Харьяна (харианвилер), Раджастхан (раджастханилер), Пенджаб (пенджабтықтар), Тамил Наду (тамилдер), Андхра-Прадеш және Телангана (телугулар), Карнатака (каннада тілдес), Керала (малаялилер), Ассам (ассамдықтар), Нагаланд (нагалар), Манипур (манипурлықтар), Мизорам (мизолар), Мегалайя (хасилер), Трипура (трипурилер) және Сикким (сиккимдіктер). Джамму және Кашмир – елдегі одақтық аумақтың жалғыз мысалы, ол кашмирліктер, догралар, ладакштар, гуджарлар, бакарвалдар, пахарилер, дардтар, ханджилер және басқа да халықтарға мекен етеді. Сонымен қатар, бірнеше басқа Үндістан штаттары этникалық, тілдік және діни тұрғыдан да алуан түрлі. Уттар-Прадеш тайпалары: агариялар, байгалар, бхарлар, черостар, гондтар, колилер, корвалар, тхарулар, боксалар, бхотиялар, жаунсарилер және раджилер; Мадхья-Прадеш – гондтар, бхилдер, байгалар, коркулар, бадиялар, халбалар, каулдар, мариялар, малтолар және сахариялар; Чхаттисгарх тайпалық халқы негізінен гондтар, канварлар, бринжвалар, бхайналар, бхатралар, ураондар, ораондар, камарлар, халбалар, байгалар, санвралар, корвалар, бахарилар, нагешиалар, мангхварлар, хампас және дханварлардан тұрады; Бихарда бходжпурилер, майтхилдер және магадхилер бар, ал Джаркхандта сантхалдар, ораондар, мундалар, хариалар және хостар бар, екі штат та индустани тілдес халықтар сияқты басқа да топтарға мекен етеді; Уттаракхандта гархвальдар, кумаонилер және жаунсарилер, бхотиялар, тхарулар, боксалар, раджилер және банраваттар сияқты тайпалар тұрады; Карнатака каннада тілдестерге, тулуваларға және басқаларға мекен етеді; Химачал-Прадеш киннаурилер, гуджарлар, лахаулилер, гаддилер, сванглалар, пангвалилер, хампас және басқа тайпаларға мекен етеді; Аруначал-Прадеш абор, хрусо, апатани, ниши, тагин, гало, хампти, мишми, монпа, нага тайпалары, шердукпен және сингпхо сияқты түрлі тайпалардың мекені; Ассам ассамдықтар, бодо және карби халықтарын қамтиды.

India has more than 2,000 ethnolinguistic groups which includes over 645 indigenous tribes with 52 major tribes among them, and over 80,000 subcultures, and every major religion is represented being Hinduism, Islam, Adivasi, Sikhism, Buddhism, and Christianity as are four major language families (Indo Aryan, Dravidian, Austroasiatic, and Sino Tibetan) and a language isolate (Nihali). Each state and union territory of India has one or more official languages, and the Constitution of India recognizes in particular 22 "scheduled languages". It also recognizes 212 scheduled tribal groups, which together constitute about 7.5% of the country's population. Most of its states are based on a linguistic ethnicity, including Uttar Pradesh, Madhya Pradesh, and Chhattisgarh (Hindustanis), Gujarat (Gujaratis), West Bengal (Bengalis), Maharashtra (Marathis), Odisha (Odias), Goa (Konkanis), Haryana (Haryanvis), Rajasthan (Rajasthanis), Punjab (Punjabis), Tamil Nadu (Tamils), Andhra Pradesh and Telangana (Telugus), Karnataka (Kannada), Kerala (Malayalis), Assam (Assamese), Nagaland (Nagas), Manipur (Manipuris), Mizoram (Mizos), Meghalaya (Khasi), Tripura (Tripuri), and Sikkim (Sikkimese). Jammu and Kashmir is the only union territory in the country based on this which is home to the Kashmiris, Dogras, Ladakhis, Gujjars, Bakarwals, Paharis, Dards, Hanjis, and several other people groups. Furthermore, several other Indian states are themselves ethnically, linguistically, and religiously diverse. The tribes of Uttar Pradesh are Agarias, Baigas, Bhars, Cheros, Gonds, Kolis, Korwas, Tharus, Bhoksas, Bhotiyas, Jaunsaris, and Rajis; Madhya Pradesh is where tribes such as the Gonds, Bhils, Baiga, Korku, Bhadia, Halba, Kaul, Mariya, Malto and Sahariya; Chhattisgarh's tribal population consists mainly of the Gonds, Kanwars, Brinjhwasr, Bhaina, Bhatra, Uraon, Oraons, Kamar, Halba, Baiga, Sanwras, Korwas, Bhariatis, Nageshias, Manghwars, Kharias, and Dhanwars; Bihar has the Bhojpuris, Maithils, and Magadhis, and Jharkhand has the Santhals, Oraons, Mundas, Kharias, and Hos while both states are home to several other groups like the Hindustani speaking peoples; Uttarakhand is where the Garhwalis, Kumaonis, and tribes like the Jaunsaris, Bhotiyas, Tharus, Bhoksas, Rajis, and Banrawats resides; Karnataka houses the Kannadigas, Tuluvas, and several others; Himachal Pradesh is home to tribes like the Kinnauris, Gujjars, Lahaulis, Gaddis, Swanglas, Pangwalis, Khampas, and others; Arunachal Pradesh being the home of various tribes like the Abor, Hruso, Apatanis, Nyishis, Tagins, Galos, Khamptis, Mishmis, Monpa, any Naga tribes, Sherdukpens, and Singpho; the Assam includes the Assamese, Bodo, and Karbi peoples.

Непал

Непалда әртүрлі этнолингвистикалық топтар бар, олардың әрқайсысының өзіндік тілдері мен мәдениеті кездеседі. Олар негізінен индо-арий және сино-тибеттік екі топқа бөлінеді, сонымен қатар индуизм, буддизм немесе олардың қосындысын ұстанады. Бұл этникалық топтарға мыналар кіреді: Четри, Бахун, Такури, Саньяса және Кнас халықтарының төменгі касталық өкілдері, Неварлар, Шерпалар, Тамангтар, Магарлар, Киратилер (Рай, Лимбу және т.б.), Гурунгтар, Тарай халықтары, оның ішінде Тарустар мен Раджбаншилер, ал Мадхешилерге Майтхилдер, Бхожпурилер, Авадхилер, Баджжика және урду тілінде сөйлейтін адамдар жатады.

Пәкістан

Пәкістан халқы әр түрлі этнолингвистикалық топтардан тұрады; негізгі топтар – панджабилер, пуштундар, синдилер, сараиктер, балухтар, брахуистер, пахарилер және мухаджирлер. Кішігірім топтарға кашмирлер, читралилер, шиналықтар, балтилер, кохистандықтар, торвалилер, хазаралар, бурушолар, вахилер, калаштар, сиддилер, өзбектер, нуристандықтар, памирлер, хазаревалдар және басқа да азшылықтар кіреді. Қазіргі Пәкістан Британдық Раждағы мұсылмандар үшін жеке мемлекет құруды талап еткен Пәкістан қозғалысынан пайда болды. Бұл қозғалыс Мұхаммед Әли Джинна ұсынған екі ұлт теориясына негізделген: Британдық Үндістандағы индустар мен мұсылмандар тек түрлі діни қауымдастықтарды ғана емес, сонымен қатар түрлі ұлттарды білдіреді, сондықтан Үндістан тәуелсіздігі болған жағдайда олар екі ұлт мемлекетіне бөлінуі керек. Джинна (Пәкістанда «Куаид-э-Азам» деп аталады, яғни «үлкен басшы») теорияны былайша сипаттайды:

«Біздің индус достарымыз ислам мен индуизмнің нағыз мәнін түсінбейтініне түсіну қиын. Олар қатаң мағынада дін емес, шын мәнінде әртүрлі және ерекше әлеуметтік құрылымдар, сондықтан индустар мен мұсылмандардың ортақ ұлтты қалыптастыруы – тек арман ғана. Осы бір Үндістан ұлты туралы қате түсінік қиындықтар тудырады және егер біз өз көзқарастарымызды уақтылы қайта қарастырмасақ, Үндістанды құлдырауға әкеледі. Индустар мен мұсылмандар екі түрлі діни философия, әлеуметтік әдет-ғұрыптар, әдебиеттерге жатады. Олар бір-бірімен некелеспейді, бірге тамақтанбайды, және шын мәнінде, олар қарама-қайшы идеялар мен ұғымдарға негізделген екі түрлі өркениетке жатады. Олардың өмірге және өмірден көретін көзқарастары әртүрлі. Индустар мен мұсылмандар тарихтың әртүрлі көздерінен шабыт алатыны анық. Олардың эпостары, батырлары, оқиғалары әртүрлі. Көбінесе бірінің батыры екіншісіне жау, ал жеңістері мен жеңілістері де үйлеспейді. Мұндай екі ұлтты бір мемлекеттің астына біріктіру, біреуі азшылық, екіншісі көпшілік болып, наразылықты күшейтеді және осындай мемлекетті басқаруға құрылған кез келген құрылымды жояды». Бұл қозғалыс 1947 жылы Үндістанның бөлінуі арқылы Пәкістанның құрылуымен аяқталды. Одан кейін урду тілі Оңтүстік Азияның барлық мұсылмандарының ұлттық тілі ретінде ілгерілетті. Алайда, Пәкістан этникалық жағынан әртүрлі болып қала береді. Панджабилер ең үлкен этнолингвистикалық топ, бірақ халықтың 45 пайызын құрайды, абсолютті көпшілік емес. Сонымен қатар, Пәкістандықтардың тек 8 пайызы ғана ұлттық тіл – урдуды ана тілі ретінде қолданады. Нәтижесінде, екі ұлт теориясына қарсы келетін көптеген ұлтшыл қозғалыстар пайда болды, олар Пәкістанның тек тілдік жағынан ғана емес, сонымен қатар көпұлтты мемлекет екенін, сондықтан Пәкістанның әр этнолингвистикалық тобы – жеке ұлт екенін айтады. Бұл қозғалыстардың ортақ наразылықтары – панджабилердің Пәкістанды саяси және экономикалық жағынан үстемдік ететіні, осылайша басқа топтарды шеттетуі, ал урду тілін елдің жалғыз ресми тілі ретінде орнату – Пәкістанның әртүрлі халықтарының мұрасын ескермейтін мәдени империализмнің бір түрі. Бұл қозғалыстардың ең табыстысы – бенгал ұлтшылдығы, ол бенгал тілді Бангладеш мемлекетінің құрылуына әкелді. Бұл қозғалыстың пікірінше, урду тіліне ресми мәртебе беру мухаджирлерге (олардың көпшілігі урду тілін ана тілі ретінде қолданады) және панджабилерге (олардың ана тілі, панджаби, урдуға ұқсас және олардың көпшілігі британдық билік кезінде урду тілінде білім алған) әділетсіз артықшылық берді. Бенгалдықтар демографиялық күштеріне қарамастан, маргинализацияға ұшырайды деп қорқып, сол кезде Пәкістанның ең ірі этникалық тобы болды. Бұл наразылықтар Шығыс Бенгалияның (Шығыс Пәкістанның әкімшілік бірлігінің бөлігі болған) бөлініп шығуымен және Бангладештің құрылуымен аяқталды. Бүгінде Пәкістан ішіндегі ұлтшыл қозғалыстарға синдилер, пуштундар, балухтар, мохаджирлер және кашмирлер кіреді. Бұл қозғалыстардың мүшелері исламды ұлт болудың жалғыз негізі деп қарастыруға болмайды және Пәкістан көпұлтты мемлекет екенін мәлімдейді. Олардың талаптары – автономияны арттырудан бастап, Пәкістанды федерацияға айналдырудан бастап, урду тілінде сөйлемейтін халықтардың тілдік құқықтарын танудан бастап, тікелей бөлінуге дейін. Пәнжабилер Пәкістанда экономикалық және саяси жағынан басым этникалық топ ретінде танылғанына қарамастан, пәнжаби тілі урду тіліне әділетсіз бағынышты деп мәлімдейтін және Үндістанның Шығыс Пәнжабымен мәдени және экономикалық байланыстарды қайта орнатуды қолдайтын шағын пәнжаби қозғалысы да бар.

It is extremely difficult to appreciate why our Hindu friends fail to understand the real nature of Islam and Hinduism. They are not religious in the strict sense of the word, but are, in fact, different and distinct social orders, and it is a dream that the Hindus and Muslims can ever evolve a common nationality, and this misconception of one Indian nation has troubles and will lead India to destruction if we fail to revise our notions in time. The Hindus and Muslims belong to two different religious philosophies, social customs, literatures. They neither intermarry nor interdine together and, indeed, they belong to two different civilizations which are based mainly on conflicting ideas and conceptions. Their aspect on life and of life are different. It is quite clear that Hindus and Mussalmans derive their inspiration from different sources of history. They have different epics, different heroes, and different episodes. Very often the hero of one is a foe of the other and, likewise, their victories and defeats overlap. To yoke together two such nations under a single state, one as a numerical minority and the other as a majority, must lead to growing discontent and final destruction of any fabric that may be so built for the government of such a state." This movement culminated in the creation of Pakistan in 1947 through the partition of India. Urdu was then promoted as the national language of all South Asian Muslims. However, Pakistan remains ethnically diverse. Punjabis are the largest ethnolinguistic group, but at 45 percent of the population, they do not make up an absolute majority. Furthermore, only 8 percent of Pakistanis speak the national language, Urdu, as their mother tongue. As a result, many nationalist movements that oppose the two nation theory have emerged, arguing that Pakistan is not only a linguistically diverse state but also a multinational one, and that, therefore, each ethnolinguistic group of Pakistan is a distinct nation. Common grievances of these movements include the idea that Punjabis dominate Pakistan politically and economically, thus marginalizing other groups, and that the establishment of Urdu as the country's sole official language is a form of cultural imperialism that ignores the heritage of Pakistan's diverse peoples. The most successful of these movements was Bengali nationalism, which led to the creation of the Bengali speaking nation state of Bangladesh. The movement asserted that Urdu's official status gave an unfair advantage to Muhajirs (most of whom speak Urdu as their mother tongue) and Punjabis (whose mother tongue, Punjabi, is similar to Urdu, and many of whom were educated in Urdu under British rule). Bengalis feared they would be marginalized despite their demographic strength as, at the time, the largest ethnic group of Pakistan. These grievances culminated in the secession of East Bengal (which had been part of the administrative unit of East Pakistan) and the creation of Bangladesh. Today, nationalist movements within Pakistan include those of the Sindhis, Pashtuns, Balochs, Mohajirs, and Kashmiris. The members of these movements assert that Islam cannot be considered the sole basis for nationhood, and that Pakistan is therefore a multinational state. Their demands range from increased autonomy or the transformation of Pakistan into a federation, to the recognition of language rights for non Urdu speaking populations, to outright secession. Despite the fact that Punjabis are widely seen as the dominant ethnic group in Pakistan, both economically and politically, there is also a small Punjabi movement that asserts that the Punjabi language has been unfairly subordinated to Urdu and supports the reestablishment of cultural and economic links with East Punjab in India.

Австрия-Мажарстан

+ Австрия-Мажарстан Богемия (1), Буковина (2), Каринтия (3), Карниола (4), Далмация (5), Галиция (6), Кюстенланд (7), Төменгі Австрия (8), Моравия (9), Зальцбург (10), Силезия (11), Штирия (12), Тироль (13), Жоғарғы Австрия (14), Форарлберг (15), Венгрия (16), Хорватия-Славония (17) және Босния (18). Австрия-Мажарстан, Австрия империясы мен Венгрия Корольдігінің мұрагері, екі көпұлтты мемлекеттен құралған тарихи монархия болды. Оның ішіндегі центробегтік күштер және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жеңілісі 1918 жылы оның тарауына әкелді. Оның құқықтық мұрагерлері – Бірінші Австрия Республикасы және Венгрия Корольдігі болды, ал оның бұрынғы аумақтарының бір бөлігінде Чехословакия сияқты жаңа мемлекеттер құрылды, ал қалған бөліктері Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігіне, Польшаға, Румыния Корольдігіне, Италия Корольдігіне және Кеңес Одағына қосылды. Австрия-Мажарстанның негізгі тілдері – неміс, венгр, поляк, чех және хорват тілдері болды, сонымен қатар украин, румын, словак, серб, словен, русин, итальян және идиш тілдері сияқты көптеген азғыр тілдер де қолданылды.

Осман империясы

Осман империясы – Осман әулетінің династиялық мемлекеті. 16-17 ғасырлардағы өркендеген шағында, ол Оңтүстік-Шығыс Еуропаның, Батыс Азияның, Кавказдың, Солтүстік Африканың және Африка мүйізінің көп бөлігін бақылап тұрды. Түріктермен қатар Осман империясының этникалық құрамына албандар, амазигтер, арабтар, армяндар, ассириялықтар, босниялықтар, болгарлар, черкестер, грузиндер, гректер, яһудилер, күрдтер, лаздар, македониялықтар, румындар, сербтер, татарлар және зазалар кірді. Милет соттары арқылы діни қауымдар өздерінің заң жүйелері бойынша өзін-өзі басқару құқығына ие болды: мысалы, мұсылмандар үшін шариғат заңы, христиандар үшін канон заңы және яһудилер үшін халах заңы. 1839-1876 жылдардағы Танзимат реформаларынан кейін «милет» термині басқа елдердегі «ұлт» сөзі сияқты, заңмен қорғалған діни азшылық топтарын білдіру үшін қолданыла бастады. («Милет» сөзі араб тіліндегі «милла» (ملة) сөзінен шыққан, ол тікелей «ұлт» деген мағынаны білдіреді.) Милет жүйесі – діни көптүрліліктің заманауи кезеңдегі үлгісі деп есептеледі.

Кеңес Одағы

Кеңес Одағы – 1956 жылдан кейін 15 республикадан тұратын, астанасы Мәскеу қаласындағы мемлекет. Ол 1922 жылдың желтоқсанында құрылды, 1917 жылғы революция кезінде құрылған Ресей КФСР және одан кейінгі Ресей азамат соғысында жеңіске жеткен Транскавказ, Украина және Белоруссия КСР-імен бірігу арқылы құрылды. 1936 жылдың 25 қарашасында Кеңес Одағының Сегізінші Съезінде сөз сөйлеген Иосиф Сталин: «Кеңес Одағының ішінде алпыстан астам халық, ұлттық топтар мен ұлттар бар. Кеңес мемлекеті – көпұлтты мемлекет» деді. 15 республиканың ішінде 1940 жылы заңсыз түрде Кеңес Одағына қосылған Эстония, Латвия және Литва Балтық елдері болды. Балтық елдерін кеңестік оккупацияны АҚШ-ты қоса алған бірқатар батыс үкіметтері мойындамады. 1980-жылдардың соңында кейбір республикалар КСРО Конституциясының 72-бабына сілтеме жасай отырып, өз аумақтарына егемендік алуға тырысты, онда кез келген құрамындағы республиканың бөлініп шығуға құқығы бар екені айтылған. 1990 жылдың 7 сәуірінде республика тұрғындарының үштен екісі референдумда бөлінуге дауыс берсе, бөлінуге мүмкіндік беретін заң қабылданды. Көптеген республикаларда еркін сайлаулар өтті, ал сайланған заң шығарушы органдар жақын арада Кеңес заңдарына қайшы келетін заңдарды қабылдады, бұл «Заңдар соғысы» деп аталды. 1989 жылы Ресей КФСР – КСРО халқының шамамен жартысы тұратын ең ірі республика – халық депутаттарының жаңа съезін шақырып, Борис Ельцинды төраға етіп сайлады. 1990 жылдың 12 маусымында съезд Ресейдің өз аумағына егемендігін жариялады және Кеңес заңдарын жоюға бағытталған заңдарды қабылдады. 1991 жылға дейін құқықтық белгісіздік сақталды, өйткені құрамындағы республикалар біртіндеп де-факто тәуелсіздікке ие болды. 1991 жылдың 17 наурызында өткен референдумда 15 республиканың тоғызы Одақты сақтау үшін дауыс берді. Бұл референдум Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачевке сәл демеу берді, ал 1991 жылдың жазында сегіз республика «Жаңа Одақ шартын» жасастырып, келісімге келді. Бұл келісім Кеңес Одағын әлдеқайда бос федерацияға айналдыруға мүмкіндік берген еді, бірақ оған қол қою тамыз төңкерісімен тоқтатылды – үкімет пен КГБ-ның консервативті коммунистік партия мүшелері Горбачевтің реформаларын кері қайтару және республикаларға бақылауды қайта орнату үшін жасаған төңкеріс әрекеті. Төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін, оған ашық қарсы шыққан Ельцин халыққа батыр болып көрінді, ал Горбачевтің билігі әсерін жойды. Нәтижесінде билік тепе-теңдігі республикалардың пайдасына айтарлықтай өзгерді. 1991 жылдың тамызында Латвия мен Эстония тәуелсіздіктерін қайта алды (Литваның 1990 жылғы үлгісімен), ал қалған он екі республика Одақ үшін жаңа, одан әрі бос модельдерді талқылауды жалғастырды. 1991 жылдың 8 желтоқсанында Ресей, Украина және Беларусь президенттері Беловеж келісімдеріне қол қойды, олар Кеңес Одағының тарағанын жариялады және оның орнына Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын (ТМД) құрды. Беловеж келісімдерінің Одақты таратуға құқығы бар екендігіне қатысты күмәндер болды, бірақ 1991 жылдың 21 желтоқсанында Грузияны қоспағанда, барлық Кеңес республикаларының өкілдері, соның ішінде Беловеж келісімдеріне қол қойғандар, КСРО-ның таратылуын растаған және ТМД құрылғанын қайтадан жариялаған Алма-Ата хаттамасына қол қойды. 1991 жылдың 25 желтоқсанында Горбачев КСРО президенті лауазымынан кетіп, осы лауазымның жойылғанын мәлімдеді. Ол Кеңес президентінің өкілеттіктерін Ресей президенті Ельцинге тапсырды. Келесі күні Кеңес Одағының жоғарғы мемлекеттік органы – Жоғарғы Кеңес өзін таратып жіберді. 1992 жылдың басында Кеңес әскері мен полиция күштері сияқты көптеген ұйымдар өз орнында қалды, бірақ олар баяулап таратылды және жаңа тәуелсіз мемлекеттерге қосылды немесе олардан шығарылды.

The Soviet Union was a state composed of the Soviet republics (of which there were 15 after 1956), with the capital in Moscow. It was founded in December 1922, when the Russian SFSR—which formed during the Russian Revolution of 1917 and emerged victorious in the ensuing Russian Civil War—unified with the Transcaucasian, Ukrainian, and Belarusian SSRs. Addressing the Extraordinary Eighth Congress of Soviets of the Soviet Union on 25 November 1936, Joseph Stalin stated that "within the Soviet Union there are about sixty nations, national groups, and nationalities. The Soviet state is a multinational state." Among the 15 republics were the Baltic states of Estonia, Latvia and Lithuania, which were illegally annexed into the Soviet Union in 1940. The Soviet occupation of the Baltic states was not recognized by a number of Western governments including the United States. In the late 1980s, some of the republics sought sovereignty over their territories, citing Article 72 of the USSR Constitution, which stated that any constituent republic was free to secede. On 7 April 1990, a law was passed allowing a republic to secede if more than two thirds of its residents voted for secession in a referendum. Many held free elections, and the resulting legislatures soon passed bills that contradicted Soviet laws, in what became known as the War of Laws. In 1989, the Russian SFSR—the largest constituent republic, with about half of the USSR's population—convened a new Congress of People's Deputies and elected Boris Yeltsin its chairman. On 12 June 1990, the Congress declared Russia's sovereignty over its territory and proceeded to pass legislation that attempted to supersede Soviet laws. Legal uncertainty continued through 1991 as constituent republics slowly gained de facto independence. In a referendum on 17 March 1991, majorities in nine of the 15 republics voted to preserve the Union. The referendum gave Soviet leader Mikhail Gorbachev a minor boost, and in the summer of 1991, the New Union Treaty was designed and agreed upon by eight republics. The treaty would have turned the Soviet Union into a much looser federation, but its signing was interrupted by the August Coup—an attempted coup d'état against Gorbachev by hardline Communist Party members of the government and the KGB, who sought to reverse Gorbachev's reforms and reassert the central government's control over the republics. When the coup collapsed, Yeltsin—who had publicly opposed it—came out as a hero, while Gorbachev's power was effectively ended. As a result, the balance of power tipped significantly toward the republics. In August 1991, Latvia and Estonia had regained their independence (following Lithuania's 1990 example), while the other twelve republics continued to discuss new, increasingly loose models for the Union. On 8 December 1991, the presidents of Russia, Ukraine, and Belarus signed the Belavezha Accords, which declared the Soviet Union dissolved and established the Commonwealth of Independent States (CIS) in its place. Doubts remained about the authority of the Belavezha Accords to dissolve the Union, but on 21 December 1991, representatives of every Soviet republic except Georgia—including those that had signed the Belavezha Accords—signed the Alma Ata Protocol, which confirmed the dissolution of the USSR and reiterated the establishment of the CIS. On 25 December 1991, Gorbachev yielded, resigning as the president of the USSR and declaring the office extinct. He turned the powers vested in the Soviet presidency over to Yeltsin, the president of Russia. The following day, the Supreme Soviet, the highest governmental body of the Soviet Union, dissolved itself. Many organizations, such as the Soviet Army and police forces, remained in place in the early months of 1992, but were slowly phased out and either withdrawn from or absorbed by the newly independent states.

Югославия

Бұл атаумен алғаш рет белгілі болған мемлекет Югославия Корольдігі болды, ол 1929 жылдың 3 қазанына дейін Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі деп аталды. Ол 1918 жылдың 1 желтоқсанында Словендер, хорваттар және сербтер мемлекетінің Сербия Корольдігімен (оның құрамына 1918 жылдың 13 қарашасында Черногория Корольдігі қосылды) бірігуі арқылы құрылды. Елшілер конференциясы 1922 жылдың 13 шілдесінде одаққа халықаралық мойындау берді. Югославия Корольдігіне 1941 жылы Одіс державалары басып кірді және Екінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде таратылды. Оның орнына 1943 жылы Югослав партизандарының қарсылық қозғалысы жариялаған Демократиялық Федеративтік Югославия құрылды. 1946 жылы коммунистік үкімет орнағаннан кейін, ел Югославия Федеративтік Халық Республикасы деп аталды. 1963 жылы оның атауы тағы өзгертіліп, Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы (ЮСФР) болды. Бұл Югославияның ең ірі мемлекеті болды, ІІ дүниежүзілік соғыстан кейін Истрия және Риека қосылды. Ел алты құрамдас "социалистік республикадан" (Босния және Герцеговина, Хорватия, Македония, Черногория, Словения және Сербия) және екі "социалистік автономиялық провинциядан" (Войводина және Косово, 1974 жылдан кейін федерация мүшелерімен шамалас мәртебеге ие болды) тұрды. 1991 жылдан бастап ЮСФР елдің құрамына кіретін көптеген құрамдас бөліктерінің бөлінуінен кейін болған Югославия соғыстарында ыдырады. Келесі Югославия, Югославия Федеративтік Республикасы деп аталды, ол 2003 жылға дейін болды, содан кейін Сербия және Черногория деп аталды. 2006 жылы бұл соңғы қалдық Сербия мен Черногорияға бөлінді, бірақ 2008 жылы Косово бір жақты тәуелсіздігін жариялағаннан кейін одан әрі бөлінді, бірақ мойындау шектеулі болды.

Чехословакия

Чехословакия көпұлтты мемлекет болды, негізгі халықтары – чехтер мен словактар. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін судет немістері күштеп жер аударылды.