Кіріспе
Жаңафаундленд темір жолы – 1898 жылдан 1988 жылға дейін Ньюфаундленд аралында жұмыс істеген, тар темір жол. 906 миль (1458 км) жалпы ұзындығымен, ол Солтүстік Америкадағы ең ұзын тар темір жол жүйесі болды.
The Newfoundland Railway was a narrow gauge railway that operated on the island of Newfoundland from 1898 to 1988. With a total track length of 906 mile (1458 km), it was the longest narrow gauge system in North America.
Алғашқы құрылыс
1880 жылы Ньюфаундленд заң шығарушы органының комитеті батысқа қарай, колониялық астана Сент-Джонстан Холлс-Бейге дейін тар темір жол салуды ұсынды. Авалон түбегінде құрылыс 1881 жылы тамызда Блэкмен Синдикатымен басталды. 1884 жылы Ньюфаундленд теміржол компаниясы банкротқа ұшырамас бұрын Уитборнға дейін батысқа қарай темір жол салды. Банкротқа ұшыраған Ньюфаундленд теміржол компаниясының облигация иелері Бригус тоғысынан Харбор Грейске дейінгі (Харбор Грейс темір жолы) тармақ желісін салуды жалғастырды, ол сол жылдың қараша айына дейін аяқталды. Колониалды үкімет 1886 және 1888 жылдар аралығында Уитборндағы тоғыстан Плаценция портына дейінгі тармақты салуды қолға алды.
Ұлттықлендіру
1920 жылдардың басына қарай Рид Ньюфаундленд компаниясының зияны артып, 1923 жылы отар үкіметі темір жол желісінің барлық келісімшартын тоқтатып, темір жолды мемлекеттік басқаруға (ұлттандыру нысаны) көшірген «Темір жол туралы ереже» заңын қабылдады. Рид Ньюфаундленд компаниясына тиесілі болған жерлердің бір бөлігі Корнер-Брук қаласында қағаз және целлюлоза фабрикасын салу мақсатында үкімет тарапынан пайдаланылды. Темір жол бастапқыда «Ньюфаундленд үкіметтік темір жолы» деп аталды, бірақ 1926 жылы «Ньюфаундленд темір жолы» деп қысқартылды. Ол 1949 жылғы 31 наурызда Конфедерацияға дейін доминион үкіметінің меншігінде болды, содан кейін ол федералды үкіметтің «Канада Ұлттық темір жолына» берілді. 1925 жылы Американың балқыту және тазарту компаниясы (ASARCO) кеннен жеке металдарды алу әдісін жетілдіріп, AND компаниясымен серіктестікке келісіп, Буханс кенішін дамытты, ол Миллтаун темір жолы арқылы Ньюфаундленд темір жолына қосылды, ол да 3 фут 6 дюймдік тарамдық темір жол болды.
Соғыс уақыты
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде темір жолдың трафигі артқанымен, 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басындағы кең ауқымды әскери құрылыстар Ньюфаундленд темір жолының стратегиялық маңызын дәлелдеді. Гандердегі басты желіге жақын әуе күштерінің базасы салынды, сондай-ақ Стивенвиллде (Эрнест Хармон әуе базасы), Аргентияда (NS Argentia) және Сент-Джонс қаласында (Pepperrell AFB) үлкен американдық әскери базалар, ал Сент-Джонс қаласында Канада мен Ұлыбританияның қорғаныс нысандары құрылды. 1940 жылдары Ньюфаундлендте жолдар мен кез келген ауа-райына төтеп бере алатын тас жолдардың болмауы және жағалау суларындағы U қайықтарының қаупін ескере отырып, Ньюфаундленд темір жолы Солтүстік-Шығыс Атлантиканы және одақтастардың конвой жүйесін қорғауда өте маңызды, бірақ көлемі шектеулі, жабдықтау тізбегіне айналды. 1941 жылы Уинстон Черчилль Атлантикалық хартаға қол қою үшін Плэсентия шығанағында Франклин Д. Рузвельтпен кездескенде, Черчилль Ұшақ өндірісі министрі Лорд Бивербрукты шақырды. Бивербрук Гандерге ұшып келіп, жолаушылар пойызын күтудің қажеті болмауы үшін жүк пойызының локомотивінен Плэсентияға темір жолмен сапарлады. 1943 жылы AT&T және АҚШ армиясының бірлескен жобасы темір жол бойында стратегиялық телефон желісін құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс Ньюфаундленд темір жолы үшін ең ауыр қайғылы оқиғаға айналды, ол кезде «Карибу» паромы U-69 суасты қайығымен атқыланып, Порт-о-Баскке жақын батып кетті. 1942 жылдың 14 қазанында 137 жолаушы қаза тауып, 104 адам құтқарылды. Қаза тапқан жолаушылар мен экипаж құрметіне Ньюфаундленд темір жол қызметкерлерінің қауымдастығы барлық қызметкерлер бір күндік жалақысын Порт-о-Баск темір жол терминалының жанында ескерткіш салуға арналған халықтық науқанға қайырымдылық ретінде берді.
Канадалық ұлттық
Ньюфаундленд 1949 жылдың 31 наурызында Канаданың 10-шы провинциясы болды, ал Ньюфаундленд темір жолының активтері федералдық мемлекеттік корпорациясы – Канада Ұлттық темір жолына (CNR, 1960 жылдан кейін CN) бағындырылды. CN провинция ретінде Ньюфаундлендтің алғашқы жылдарында темір жол, құрғақ док қызметтері, көптеген паромдар мен жағалаудағы кемелер, сондай-ақ телеграф жүйесін басқару арқылы маңызды рөл атқарды. Ньюфаундленд темір жолының аралдық бағыттағы басты жолаушылар пойзы – The Overland Limited, CN тарапынан Caribou деп қайта аталды, бірақ бұл пойыз халық арасында The Newfie Bullet деп белгілі болды. CN 1969 жылға дейін Caribou пойызын сақтап келді. CN негізгі желілерді, көпірлерді және вагондарды жаңарту, сондай-ақ бу локомотивтерін дизельдік локомотивтерге алмастыру сияқты маңызды капиталдық жақсартулар жасады. Паром қызметіне де жаңа кемелер қосылып, Port aux Basques терминалы кеңейтілді. Ньюфаундленд темір жолының жұмысына 1955 жылы жанама түрде тағы бір жақсарту жасалды – Кэнсо бұғазы ашылды, бұл Кейп-Бретон аралын Солтүстік Американың материгімен байланыстырып, Ньюфаундлендке бағытталған вагондарды Кансо бұғазы арқылы пароммен тасымалдау қажеттілігін жойды. CN-нің Ньюфаундлендтегі операциялары жақсартылған паром және теміржол байланыстарының арқасында айтарлықтай өсті, бірақ 1965 жылы арал арқылы Трансканадалық тас жолы аяқталғаннан кейін жүк көлігі және автобус бәсекелестігі күшейді. Жаңа, вагондарды тасымалдай алатын паромдар енгізілді; материктегі стандартты теміржол кеңдігіндегі вагондар Ньюфаундлендке жеткізілді, онда Port aux Basques портында олардың стандартты вагондары тар теміржол вагондарымен ауыстырылды. Бұл әрекет сәтті болмады. Алғашқы зардап – 1969 жылы автобустардың пайдасына тоқтатылған жолаушылар теміржолы болды. CN 1970-ші жылдарда Ньюфаундлендтегі теміржол операцияларын сатуды тоқтатты және жүк тасымалдау үшін жүк көліктеріне көбірек сүйенді. 1979 жылы CN өзінің тар теміржол жүйесін Terra Transport деп қайта ұйымдастырды, бұл субсидияға тәуелді Ньюфаундленд теміржол операцияларын Солтүстік Америкадағы негізгі жүк теміржол жүйесінен бөлу мақсатында жасалды. Теміржолмен жүк тасымалы азайды және 1984 жылы аралдағы барлық қосалқы желілер жабылды. 1987 жылы Канада теміржол индустриясын либерализациялады, бұл теміржолдарды жабу процедурасын жеңілдетті. Бұрынғы CN еншілес компаниясы CN Marine 1986 жылы Marine Atlantic болып қайта ұйымдастырылды және екі вагондарды тасымалдайтын паромның бірі сатылды, нәтижесінде тар теміржол жүйесі Port aux Basques портында соңғы екі жылында шектеулі байланыс мүмкіндігіне ие болды. 1987 жылдың желтоқсанында провинциялық және федералдық үкіметтер автомобиль жолдарын жақсартуға 800 миллион долларлық келісімге қол қойды, бұл теміржолды жабуға провинциялық үкіметтің қарсылығын жойды. Теміржол 1988 жылдың 1 қазанында ресми түрде жабылды. Жабылудан кейін жұмыс пойыздары жұмысын жалғастырды, алыс аймақтардан, әсіресе Экплойтс өзені мен Елік көлі арасындағы Гафф Топсейлдерден рельстерді алып тастауға көмектесті. Соңғы пойыз, рельстерді алып тастауға арналған жұмыс пойыздарынан бұрын, Порт-Окс-Баскиден келді және 30 қыркүйекте Корнер-Бруктан шығысқа қарай бағыт алып, 1 қазан күні таңертең Бишопс-Фолсқа жетті. CN өзінің Roadcruiser Bus қызметін және Ньюфаундлендте CN Intermodal жүк көлігі қызметін 1996 жылға дейін жалғастырды. CN-нің 1995 жылдың соңында жекешелендірілуімен компания барлық зиянға ұшыраған және теміржолға қатысы жоқ мүдделерінен, соның ішінде CN Roadcruiser-ден бас тартты. 1996 жылдың 30 наурызында аралдық автобус қызметін Ньюфаундленд штатының Тритон қаласындағы DRL Coachlines компаниясы өз қолына алды. CN Newfoundland жүк көлігімен тасымалдау операциясы 1996 жылдың күзіне дейін жалғасты, содан кейін ол Clarke Transport компаниясына берілді.
Мұра
Сент-Джонс қаласындағы бұрынғы Ньюфаундленд темір жолының вокзалында қазір Теміржол жағалау музейі орналасқан. Аралдың көптеген қалалары теміржол техникасын сақтап, көршілерге көрсетіп тұр. Көптеген жағдайларда, бұрынғы жол төсегі қазір T'Railway провинциялық паркінің теміржол жолына айналған. 2005 жылға дейін Тринити Лоп атты ойын-сауық паркі шағын пойызды пайдаланған, ол Ньюфаундлендтегі жолдары сақталған сирек орындардың бірі еді. Парк 2005 жылы қызығушылықтың жоқтығынан жабылып, тастап кетілді. Одан бері барлық ғимараттар қиратылды, ал «Игорь» дауылы парктің бір бөлігін, соның ішінде теміржол төсегінің үлкен бөлігін шайып кетті. Жергілікті теміржол жанкүйерлері үкіметтен паркті тарихи орын ретінде сақтап қалуға шақырып келеді, бірақ шенеуніктер мүдделілік танытпады. Кейбір вагондар тар теміржолға айналдырылып, 1988 жылы қайта ашылған Уайт-Пасс және Юкон темір жолына (WP&YR) сатылды. WP&YR пайдаланған құмды тасымалдауға арналған вагондары әлі де CN түсімен боялған; расталмаған мәліметтерге сәйкес, кейбір Ньюфаундлендтің жолаушылар вагондары WP&YR үшін көне үлгідегі жолаушылар вагондарына айналдырылған. Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясында теміржол көлігі әлі де жұмыс істейді, ол материктік Лабрадорда пайдаланылады. Квебек, Солтүстік жағалау және Лабрадор темір жолы (QNSL) Квебектің Септ-Айлз қаласы мен Лабрадор-Уэст кен аймағы арасында қызмет көрсетеді. Бұрынғы QNSL желісі, қазір Tshiuetin Rail Transportation компаниясына тиесілі және басқарылады, ол Квебекке қарасты бұрынғы кеншілер қаласы Шэффервиллге қызмет көрсетеді, Лабрадор арқылы өтеді. QNSL сондай-ақ Ньюфаундленд пен Лабрадордың тағы бір жұмыс істеп тұрған теміржолы – Уабуш көлі теміржолымен байланысады.
Локомотивтер
NumberBuilderTypeDateWorks numberNotes1Jagger Vinnicombe0 6 0T18811884 бұрынғы Харбор Грейс темір жолы No. 1 – 1898 жылы Botwood Railway2–6Hunslet Engine Company4 4 0T187285–89 бұрынғы Харбор Грейс темір жолы No. 2–6 – 1881 жылы Принц Эдуард аралы темір жолынан сатып алынған – 1889–1893 жылдары жойылған8–9Baldwin Locomotive Works2 4 2T7/189313566–13567 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 8–9 – 1925 және 1934 жылдары жойылған10Baldwin Locomotive Works0 4 2T3/189413968 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 10 – 1900 жылдан кейін сатылды20–22Hawthorn Leslie and Company2 6 018821885–1887 бұрынғы Харбор Грейс темір жолы No. 7–9 – жойылған23Hawthorn Leslie and Company2 6 218882061 бұрынғы Харбор Грейс темір жолы No. 10 – жойылған40Baldwin Locomotive Works4 4 06/189313518 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 7 – жойылған41Baldwin Locomotive Works4 4 05/189111851 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 3 – жойылған42Baldwin Locomotive Works4 4 07/189112100 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 5 – жойылған43Baldwin Locomotive Works4 4 0188910135 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 2 – 1918 жылы Botwood Railway-ге сатылды60Baldwin Locomotive Works2 6 05/189111859 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 4 – жойылған61Baldwin Locomotive Works2 6 06/189313519 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 6 – жойылған63Baldwin Locomotive Works2 6 03/189413976 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 11 – жойылған100Baldwin Locomotive Works4 6 010/189816244 1925 жылы No. 1 деп қайта нөмірленді және 6/1939-ға дейін Сент-Джонс шейтері ретінде тағайындалды, содан кейін жойылды101Baldwin Locomotive Works4 6 010/189816245 жойылған102Baldwin Locomotive Works4 6 04/189715309 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 13 – жойылған103Baldwin Locomotive Works4 6 010/189816271 жойылған104Baldwin Locomotive Works4 6 010/189816272 жойылған105Baldwin Locomotive Works4 6 04/189715308 бұрынғы Ньюфаундленд Солтүстік және Батыс темір жолы No. 12 – жойылған106Baldwin Locomotive Works4 6 02/190017511 жойылған107Baldwin Locomotive Works4 6 06/190017832 1939 жылы жойылған108Baldwin Locomotive Works4 6 06/190017837 жойылған109–110Baldwin Locomotive Works4 6 01/190832576–32577 1939 жылы жойылған111–112Reid Newfoundland Company Shops4 6 019111–2 жойылған113–114Reid Newfoundland Company Shops4 6 019123–4 CNR F 3 a класы No. 15–16 – 12/1951 жойылған115–116Reid Newfoundland Company Shops4 6 019135–6 1938 жылы жойылған117Reid Newfoundland Company Shops4 6 019147 CNR F 3 a класы No. 17 – 7/1953 жойылған118Reid Newfoundland Company Shops4 6 019148 1938 жылы жойылған119–120Reid Newfoundland Company Shops4 6 019159–10 жойылған121Baldwin Locomotive Works4 6 010/191746636 1938 жылы жойылған122Baldwin Locomotive Works4 6 010/191746637 CNR F 3 a класы No. 18 – 7/1953 жойылған123Baldwin Locomotive Works4 6 010/191746638 1939 жылы жойылған124Baldwin Locomotive Works4 6 010/191746691 жойылған125Baldwin Locomotive Works4 6 02/190017510 1939 жылы жойылған150Baldwin Locomotive Works2 8 02/190321597 1934 жылы жойылған151Baldwin Locomotive Works2 8 02/190321598 жойылған152Reid Newfoundland Company Shops2 8 0191611 CNR L 5 a класы No. 280 – 4/1955 жойылған153Reid Newfoundland Company Shops2 8 0191612 жойылған190–195Baldwin Locomotive Works4 6 2192054398–54401 & 54466–54467 CNR J 8 a класы No. 590–595 – No. 593 сақталған, ал қалғаны 1957–1958 жылдары жойылған196Baldwin Locomotive Works4 6 2192659531 CNR J 8 b класы No. 596 – 3/1957 жойылған197Montreal Locomotive Works4 6 2192667129 CNR J 8 b класы No. 597 – 4/1957 жойылған198–199American Locomotive Company4 6 2192967941–67942 CNR J 8 c класы No. 598–599 – 3/1957 жылы Botwood Railway-ге сатылды1000–1001American Locomotive Company2 8 2193068400–68401 CNR R 2 a класы No. 300–301 – 1957 жылы жойылған1002–1003North British Locomotive Company2 8 2193524297–24298 CNR R 2 b класы No. 302–303 – 1957 жылы жойылған1004North British Locomotive Company2 8 2193724436 CNR R 2 b класы No. 304 – 3/1957 жойылған1005–1006North British Locomotive Company2 8 2193824521–24522 CNR R 2 b класы No. 305–306 – 1957 жылы жойылған1007Montreal Locomotive Works2 8 2194124667 CNR R 2 c класы No. 308 CN бойынша 300 сериясына нөмірленгенде тек осы бірлік пен 1008 соңғы цифрларын сақтамады. MLW/ALCo бірліктерін бір сыныпта және Солтүстік Британдық бірліктерді басқа сыныпта ұстау үшін жасалған болуы мүмкін – 5/1957 жойылған1008North British Locomotive Company2 8 2194169444 CNR R 2 b класы No. 307 CN бойынша 300 сериясына нөмірленгенде тек осы бірлік пен 1007 соңғы цифрларын сақтамады. MLW/ALCo бірліктерін бір сыныпта және Солтүстік Британдықтар басқа сыныпта салған бірліктерді сақтау үшін жасалған болуы мүмкін – 4/1957 жылы Botwood Railway-ге сатылды1009–1013American Locomotive Company2 8 2194169736 CNR R 2 c класы No. 309–313 – 1957 жылы жойылған1014–1015Montreal Locomotive Works2 8 2194169695–69696 CNR R 2 c класы No. 314–315 – 1957 жылы жойылған1016–1019American Locomotive Company2 8 2194471963–71966 CNR R 2 c класы No. 316–319 – 1957 жылы жойылған1020–1023Montreal Locomotive Works2 8 2194775635–75638 CNR R 2 d класы No. 320–323 – 1957 жылы жойылған1024Montreal Locomotive Works2 8 2194976333 CNR R 2 d класы No. 324 – 8/1957 жойылған1025–1029Montreal Locomotive Works2 8 2194976424–76428 CNR R 2 d класы No. 325–329 – No. 327 Botwood Railway-ге сатылды, ал қалғаны 1957 жылы жойылды5000–5002General ElectricB+B194829722–29724 GE 44 тонналық коммутаторының тар табанды нұсқасы. CNR ES 4 a класы No. 775–777 – 1968 жылы Коста-Риканың Солтүстік темір жолына сатылды800–805General Motors DieselA1A A1A1956A923–A928 GMD G8. CNR GR 9 b900–902General Motors DieselC C1952A303–305 GMD NF110. CNR Y 4 a класы, содан кейін GR 12 a903–908General Motors DieselC C1953A435–A440 GMD NF110. CNR Y 4 b класы, содан кейін GR 12 b909–934General Motors DieselC C1956A897–A922 GMD NF210. CNR GR 12 g класы No. 912 және 920 9/1966 жойылды, No. 910, 911, 915, 916, 918, 921, 926, 928 және 929 Чилидегі FCAB-ға сатылды, No. 933 Чилидегі Sociedad Química y Minera-ға сатылды935–937General Motors DieselC C1958A1450–A1452 GMD NF210. CNR GR 12 p класы No. 936 1988 жылы Чилидегі FCAB-ға сатылды, No. 937 1989 жылы FCAB-ға берілді938–946General Motors DieselC C1960A1834–A1842 GMD NF210. CNR GR 12 x класы барлығы Чилидегі FCP-ға сатылды және 1994 жылы FCAB-ға берілді
Сонымен қатар, A, B, C, D және E парлық локомотивтері 1923 және 1925 жылдар арасында Sentinel Cammell компаниясымен Ньюфаундленд темір жолы үшін Хамбермаут пен Керлинг Уэст, Сент-Джонс және Топсейл арасындағы және сондай-ақ тармақ желілерінде қызмет ету үшін салынды. Ұлыбританияда сәтті болғанымен, бұл тип Ньюфаундлендтің қатал қыс жағдайында жеткіліксіз болды. Сонымен қатар, үш адамнан (машинист, оттықшы және проводник) тұратын экипаж қажеттігінен күтілгендей үнемдеуге қол жеткізілмеді. Барлығы 1938–39 жылдары Bay de Verde, Heart's Content және Trepassy тармақтары жабылғаннан кейін жойылды.