Кіріспе
Американдық психолог (1874–1949)
Эдвард Ли Торндайк (31 тамыз 1874 – 9 тамыз 1949) – американдық психолог, өзінің кәсіби өмірінің басым бөлігін Колумбия университетінің Педагогтар колледжінде өткізді. Оның салыстырмалы психология және оқу процесі жөніндегі еңбектері байланыс теориясын қалыптастырды және білім беру психологиясының ғылыми негізін салуға көмектесті. Ол сондай-ақ қызметкерлерді емтихандау және тестілеу сияқты өндірістік мәселелерді шешумен айналысты. Торндайк Психологиялық корпорация кеңесінің мүшесі болды және 1912 жылы Америкалық психологиялық қауымдастықтың президенті қызметін атқарды. 2002 жылы жарияланған «Жалпы психология шолуы» зерттеуі Торндайкты 20 ғасырдың ең көп сілтеме жасалған тоғызыншы психологы деп санайды. Эдвард Торндайк күшейту теориясы мен мінез-құлықты талдауға зор әсер етті, оның әсер ету заңы мінез-құлық психологиясындағы эмпирикалық заңдардың негізгі құрылымын қамтамасыз етті. Оның мінез-құлық психологиясы саласына қосқан үлесі білім беруде де маңызды әсер етті, онда әсер ету заңы сыныптарда кеңінен қолданылады.
Ерте өмір және білім
Торндайк Массачусетс штатының Уильямсбург қаласында дүниеге келді. Ол Массачусетс штатының Батыс Роксбери қаласындағы Роксбери латын мектебін (1891) және Веслиан университетін (B. S. 1895) бітірді. Эдвардтың диссертациясы кейде қазіргі заманғы салыстырмалы психологияның негізгі құжаты деп есептеледі. Бітіргеннен кейін Торндайк бастапқы қызығушылығына, яғни білім беру психологиясына қайта оралды. 1898 жылы ол психометрияның негізін қалаушылардың бірі Джеймс Маккин Кэттеллдің жетекшілігімен Колумбия университетінде докторлық диссертациясын қорғады. 1899 жылы Огайо штатының Кливленд қаласындағы Кейс-Вестерн Резерв әйелдер колледжінде бір жыл бақытсыз жұмыс істегеннен кейін, ол Колумбия университетінің Педагогикалық колледжінде психология пәнінен оқытушы болып жұмыс істеді және қалған өмірін адамның оқуын, білімін және ақыл-ойының тестілеуін зерттеуге арнады. 1937 жылы Торндайк Психометриялық қоғамның екінші президенті болды, бұл қоғамды және оның «Psychometrika» журналын құрған Луис Леон Торстоннан кейін осы лауазымға тағайындалды. 1900 жылдың 29 тамызында ол Элизабет Мултонға үйленді. Олардың төрт баласы болды, соның ішінде математик болған Франсис. Мансабының басында ол Гудзон өзенінің жағасында кең жерді сатып алып, басқа зерттеушілерді оның маңында қоныстануға шақырды. Көп ұзамай ол жерде оның басшылығымен колония құрылды.
Байланыстылық
Торндайк мінез-құлықты және оқуды зерттеуде ғана емес, сонымен қатар клиникалық тәжірибелерде жануарларды пайдалануда да алғашқылардың бірі болды. Торндайк жануарлармен жүргізген зерттеулерінің негізінде оқу теориясын жасады. Бұл теорияны тексеру үшін Торндайк жұмбақ қораптар құрастырды. Бұл қораптардың ұзындығы шамамен 50 см, ені 38 см, ал биіктігі 30 см болды. Әр қораптың есігі арқанмен байланысқан салмақ арқылы ашылатын, ал арқан дөңгелектен өтіп есікке бекітілген. Көп ұзамай, мысықтар кездейсоқ жерге басқан қосқыштың арқасында есікті ашып, қораптан шыға бастады. Торндайк мысықтардың жұмбақ қораптардан қашқанда көрегендік таныта ма, жоқ па, оны анықтауға тырысты. Осы мәселені шешуде Торндайк қолданған құрал – жануардың қораптан қашуға кеткен уақытын тіркеп, оқу қисықтарын құру болды. Ол, егер жануарлар көрегендік танытса, онда олардың қашу уақыты күрт қысқарып, назарға ілінбейтін деңгейге жетеді деп есептеді, бұл оқу қисығында тік құлдырау түрінде көрінеді. Ал сынақ-қате әдісін қолданатын жануарлардың қисықтары біртіндеп төмендейтінін күтті. Оның қорытындысы мысықтардың үнемі біртіндеп оқуға қабілетті екенін көрсетті.
Ересектердің білім алуы
Торндайк өзінің сынақ тәжірибесін Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясы үшін пайдаланды, сауатсыз, оқымаған және ағылшын тілінде сөйлейтін емес рекруттарды бағалау үшін қолданылатын Армия Бета тестін әзірлеуге қатысты. Торндайк "Оқыту нақты, қоғамдыққа пайдалы мақсаттарға жетуге бағытталған болуы керек" деп сенді. Торндайк білім алу қабілеті 35 жасқа дейін төмендемейтініне және тек содан кейін жылына 1 проценттей төмендейтініне сенді. Торндайк сонымен қатар әсер заңын айтты, яғни жақсы салдарға әкелетін мінез-құлықтар болашақта қайталанады. Торндайк интеллектуалды дамудың үш негізгі саласын анықтады. Біріншісі – абстрактілі интеллект. Бұл – түрлі ұғымдарды өңдеу және түсіну қабілеті. Екіншісі – механикалық интеллект, яғни физикалық заттарды қолдану қабілеті. Соңғысы – әлеуметтік интеллект. Бұл – адамдармен қарым-қатынас жасау қабілеті.
Оқу – біртіндеп жүзеге асады. Пайдаланбау заңы – қарым-қатынас қаншалықты ұзақ пайдаланылмаса, соншалықты әлсірейеді. Дайындық заңы – әрекет етуге дайындық тудыратын жауаптар мен байланыстардың сапасы.
Сын
Торндайктің әсер ету заңы және оның жұмбақ қорап әдістемесі мінез-құлықтанушылар мен көптеген басқа психологтардың толыққанды сын-пікірлеріне ұшырады. Әсер ету заңына қатысты сын-ескертпелер көбінесе теорияның төрт негізгі мәселесін қамтиды: әсердің болжамды немесе кері күшпен әрекет етуі, заңның философиялық маңызы, оқу процесін тудыратын тиімді жағдайларды анықтау және заңның жалпыға қолданылу мүмкіндігі.
Торндайк білім беру туралы
Торндайктың білім беру психологиясы эмпирикалық дәлелдерді және проблеманы шешудің ғылыми тәсілін қолдануға ұмтылған мінез-құлық психологиясының дамуына бастама берді. Торндайк білім беру психологиясын қалыптастыру үшін оқыту теориясы, психометрия және мектептік пәндер бойынша қолданбалы зерттеулерді біріктірген алғашқы психологтардың бірі болды. Оның білім берудегі ықпалы сол кездегі тесттер мен оқулықтарды жаппай таратқан идеяларында көрінеді. Торндайк білім алу табиғатты көрсетуі керек деген пікірге қарсы болды, бұл сол кездегі даму ғалымдарының басты ойы еді. Оның ойынша, мектеп табиғатты жетілдіруге тиіс. Замандас психологтарының көпшілігінен ерекшелік ете отырып, Торндайк кейінгі жылдары білім беруді статистикалық тұрғыдан қарастырды. Ол мұғалімдер мен педагогтарға практикалық білім беру мәселелерін шешуге көмектесу үшін сапалық мәліметтер жинады. Торндайк теориясы сол кездегі көптеген теориялар сияқты ассоциациялық теория болды. Ол стимул мен жауап арасындағы байланыстың сыйлық немесе растау арқылы нығаятынына сенді. Сондай-ақ, ол мотивацияның оқу процесіндегі маңызды фактор екенін санайды. Әсер ету заңы күшейткіштер мен жазалаушылар арасындағы қатынасты енгізді. Торндайк күшейткіштер мен жазалаушылар арасындағы қатынасты толық сипаттамағана, оның осы саладағы жұмысы кейіннен Б.Ф. Скиннердің зерттеулері сияқты одан әрі зерттеулерге ықпал етті. Торндайк әсер ету заңында «күтілетін нәтиже беретін жауаптар қайта орын алуы мүмкін, ал жағымсыз нәтиже беретін жауаптар қайта орын алуы екіталай» делінген. «Күтілетін нәтиже» және «жағымсыз нәтиже» терминдері кейіннен «күшейткіштер» және «жазалаушылар» деп атала бастады. Торндайк мінез-құлық психологиясы қоғамына сыныптағы ықпалы арқылы үлкен үлес қосты, әсіресе мінез-құлықты мақтау және назардан тыс қалдыруға баса назар аударылды. Сыныпта мақтау қажетті мінез-құлықты ынталандыру және қолдау үшін қолданылады. Мақтау дұрыс жауаптар мен тиімді мінез-құлықты арттыратыны дәлелденген. Жоспарлы назардан тыс қалдыру мақсатты мінез-құлықты азайту, әлсірету немесе жою үшін қолданылады. Торндайк ерлер мен әйелдердің ата-аналық мінез-құлқындағы айырмашылықтар мәдени емес, биологиялық себептерге байланысты деп санды. Оның пікірінше, қоғам балалардың туа біткен айырмашылықтарын «бұрмалап немесе өзгерте алады», бірақ «егер біз [зерттеушілер] ұлдар мен қыздардың ортасын толығымен бірдей ұстасақ, осы инстинкттер ұлдар мен қыздардың ақыл-ойы мен моральдық іс-әрекеттері арасында айқын айырмашылықтар тудырады» деді. Шындығында, Уотсонның өзі аналық инстинкт туралы идеяны ашық сынады. Уотсон Торндайк «басқаларды күтіммен қарайтын және 'басқалар үшін істеуге' ұмтылатын ақылға сыймайтын бейімділіктерден» туындайтын «бала күтімі инстинкті» деп атаған мінез-құлықтардың өзі жаңа аналар үшін қиындықтар туғызатынын және сондықтан олар оқу арқылы қалыптасқан болуы керек деп дәлелдеді, ал «инстинкті факторлар іс жүзінде жоқ». Торндайк ерлер мен әйелдердің ойлары мен мінез-құлқы арасындағы туа біткен айырмашылықтар туралы сенімдері қоғамдағы әйелдердің рөлі туралы ескірген пікірлерді қамтыды. Мысалы, «бала күтімі инстинктісімен» бірге Торндайк «бастылыққа мойынсұну» инстинктісі туралы айтты, ерлер әдетте әйелдерден физикалық жағынан үлкен болғандықтан, «Әйелдер, жалпы алғанда, ерлерге мойынсұнуға бейім» деді. Бұл пікірлер нақты дәлелдермен расталмаса да, мұндай сенімдер сол дәуірде кең таралған және көп жағдайларда академиялық ортадағы әйелдерге қатысты дискриминацияны (докторантура бағдарламаларына қабылдауды, психологиялық зертханаларға және ғылыми қоғамдарға кіруді қоса алғанда) ақтауға қызмет етті.
Торндайктің ықпалы
Торндайк психология ғылымына зор үлес қосты. Оның, әсіресе мінез-құлықтың өзгеру қабілетін зерттеген жануарлар психологтарына тигізген әсері, осы саланың болашағына үлкен үлес болды. Мінез-құлықты зерттеуге жол ашуға көмектесуімен қатар, оның өлшемдерге қатысты еңбегі философия, білім беруді басқару және тәжірибесі, әскери басқару, өнеркәсіптік персоналды басқару, мемлекеттік қызмет және көптеген мемлекеттік және жекелеген әлеуметтік қызметтерге әсер етті. 1917 жылы ол Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып қабылданды. Ол осы қауымдастыққа қабылданған алғашқы психологтардың бірі еді. Торндайк жануарлармен жүргізген тәжірибелерімен және әсер ету заңының негізін салуымен танымал. 1932 жылы Америка философиялық қоғамына, ал 1934 жылы Америка өнер және ғылым академиясына сайланды. Сол жылы Торндайк Америка ғылымын дамыту қауымдастығының президенті болып сайланды.
Торндайкке қарсылық
2020 жылы Джордж Флойд наразылықтары кезінде оның "расистік, сексистік және антисемиттік көзқарастары" болғандықтан, Нью-Йорктегі Педагогтар колледжінің қамқорлар кеңесі оның есімін Торндайк Холлдан алып тастауға бірауыздан шешім қабылдады.
Мақалалар
"Жануарлардың ақыл-ойы туралы кейбір тәжірибелер", Ғылым, VII том, 1898 жылғы қаңтар-маусым. "Балықтар есте сақтай ма?", Ғылым, Жаңа серия, XI том, 268 нөмір, 1900 жылғы 16 ақпан. "Ақыл-ойдың шаршауы", Психологиялық шолу, VII том, 1900 жыл. "Ақыл-ой стандартымен салыстыру арқылы шаманы бағалау", Р.С. Вудвортпен бірге, Психологиялық шолу, VII том, 1900 жыл. "Көру қабілетіне бейімделу", Ғылым, Жаңа серия, XIV том, 345 нөмір, 1901 жылғы 9 тамыз. "Орта мектептердегі психология", Мектеп шолуы, X том, 2 нөмір, 1902 жылғы ақпан. "Америкадағы ғалымдардың мансабы", Ғсыр журналы, 1903 жылғы мамыр. "Егіздерді өлшеу", Философия, психология және ғылыми әдістер журналы, II том, 20 нөмір, 1905 жылғы 28 қыркүйек. "Колледжге түсу емтихандарын эмпирикалық зерттеу", Ғылым, Жаңа серия, XXIII том, 596 нөмір, 1906 жылғы 1 маусым. "Жыныс және білім", Кітапшы, XXIII том, 1906 жылғы наурыз-тамыз. "Білім беру", Кітапшы, 1906 жылғы қазан. "Ерікті қозғалыстардың ақыл-ой алғышарттары", Философия, психология және ғылыми әдістер журналы, IV том, 2 нөмір, 1907 жылғы 17 қаңтар. "Көрнекі бейнелердің функциясы туралы", Философия, психология және ғылыми әдістер журналы, IV том, 12 нөмір, 1907 жылғы 6 маусым. "Таза зияткерлік функция жағдайында жаттығудың әсері", Американдық психология журналы, XIX том, 3 нөмір, 1908 жылғы шілде. "Ақыл-ой функцияларының мазмұнына қарай мамандануы туралы ескерту", Философия, психология және ғылыми әдістер журналы, VI том, 9 нөмір, 1909 жылғы 29 сәуір. "Колледждік оқыту", Ғылым, Жаңа серия, XXXI том, 794 нөмір, 1910 жылғы 18 наурыз. "Жоғарғы сыныптардағы қайта оқушылар", Бастауыш сынып мұғалімі, X том, 9 нөмір, 1910 жылғы мамыр. "Сөздерді есте сақтау және сандарды есте сақтау арасындағы қатынас, сондай-ақ қысқа және ұзақ интервалдардағы есте сақтау арасындағы қатынас", Американдық психология журналы, XXI том, 3 нөмір, 1910 жылғы шілде. "Қосу жағдайында жаттығу", Американдық психология журналы, XXI том, 3 нөмір, 1910 жылғы шілде. "Ғылымды оқыту нәтижелерін тексеру", Математика мұғалімі, III том, 4 нөмір, 1911 жылғы маусым. "Ағылшын жазуының сапасын өлшеуге арналған шкала", Ғылым, Жаңа серия, XXXIII том, 859 нөмір, 1911 жылғы 16 маусым. "Білім беру өнімдерін өлшеу", Мектеп шолуы, XX том, 5 нөмір, 1912 жылғы мамыр. "Білім беру диагностикасы", Ғылым, Жаңа серия, XXXVII том, 943 нөмір, 1913 жылғы 24 қаңтар. "Ағылшын тіліндегі шығарманың сапасын өлшеу үшін Хиллегас шкаласының маңызы мен қолданылуы туралы ескертулер", Ағылшын журналы, II том, 9 нөмір, 1913 жылғы қараша. "Альгебрадағы проблемаларды бағалау бойынша эксперимент", Математика мұғалімі, VI том, 3 нөмір, 1914 жылғы наурыз. "Жеке айырмашылықтарды азайту үшін мүмкіндіктерді теңестірудің сәтсіздігі", Ғылым, Жаңа серия, XL том, 1038 нөмір, 1914 жылғы 20 қараша. "Қосу жағдайында жаттығу қисығының пішіні", Американдық психология журналы, XXVI том, 2 нөмір, 1915 жылғы сәуір. "Қолжазбадағы жас егіздердің ұқсастығы", Американдық табиғаттанушы, XLIX том, 582 нөмір, 1915 жылғы маусым. "Жаттығу, жақсарту және жұмыс қисығы туралы ескертулер", Американдық психология журналы, XXVII том, 4 нөмір, 1916 жылғы қазан. "Көрнекі бейнелеудің функциясы және оны жеке есептерден өлшеу", Философия, психология және ғылыми әдістер журналы, XIV том, 14 нөмір, 1917 жылғы 5 шілде. "Сөйлемдерді түсіну: оқудағы қателерді зерттеу", Бастауыш сынып журналы, XVIII том, 2 нөмір, 1917 жылғы қазан. "Ақылдылық сынақтарының сенімділігі мен маңызы", Білім беру психологиясы журналы, XI том, 1920 жыл. "Теңдеу психологиясы", Математика мұғалімі, XV том, 3 нөмір, 1922 жылғы наурыз. "Білімді адамдардың қарапайым геометриялық фактілерді түсіну қабілетсіздігі туралы ескерту", Математика мұғалімі, XIV том, 8 нөмір, 1921 жылғы желтоқсан. "Проблеманы шешу психологиясы", II бөлім, Математика мұғалімі, XV том, 4 нөмір, 1922 жылғы сәуір; XV том, 5 нөмір, 1922 жылғы мамыр. "Алгебралық қабілеттердің табиғаты", II бөлім, Математика мұғалімі, XV том, 1 нөмір, 1922 жылғы қаңтар; XV том, 2 нөмір, 1922 жылғы ақпан. "Альгебрада қалыптасқан ақыл-ой байланыстарының күші", Математика мұғалімі, XV том, 6 нөмір, 1922 жылғы қазан. "Алгебралық қабілеттердің құрылысы", Математика мұғалімі, XV том, 7 нөмір, 1922 жылғы қараша. "Оқытуға дайын жас", Шолу, 1928 жылғы 1 сәуір.
Түрлі-түрлі
"Инстинкт", "Вудс Холл теңіз биологиялық зертханасының биологиялық лекциялары", 1899 ж. "Жануарлардағы қатарлас процестер" "Вудс Холл теңіз биологиялық зертханасының биологиялық лекциялары", 1899 ж.