Кіріспе

Ариго Бойтоның операсы – "Мефистофеле" – пролог пен бес актіден тұратын опера, кейіннен төрт актіге дейін қысқартылып, эпилог қосылды. Бұл итальян композиторы және либреттошысы Ариго Бойтоның музыкасымен толыққан жалғыз операсы (оның тек либреттошысы болған бірнеше опера бар). Операның тұңғыш көрсетілісі 1868 жылдың 5 наурызында Миланның «Ла Скала» театрында композитордың басшылығымен өтті, дирижерлік тәжірибесі мен шеберлігі жетілмесе де. Бірақ, ол сәтті болмады және тек екі қойылымнан кейін дереу репертуардан алынып тасталды. 1875 жылы жаңадан өңделген опера Болоньяда табысқа ие болды, ал 1876 жылы Венеция үшін тағы да түзетулер енгізілгеннен кейін опера басқа қалаларда да қойылды.

Құрастыру тарихы

Бойто 1861 жылы Милан консерваториясын бітіргеннен кейін Фауст тақырыбындағы операны ойластыра бастады. «Мефистофель» – Фауст аңызына негізделген көптеген классикалық музыка туындыларының бірі және Бойто, көптеген композиторлар сияқты, бастапқы нүкте ретінде Гёте нұсқасын пайдаланды. Ол Рихард Вагнерге зор құрметпен қарады және оған ұқсап, өзінің либреттосын жазуды шешті, бұл сол кезге дейін итальян операсында дерлік кездеспеген жағдай еді. Мәтіннің көп бөлігі Гётенің неміс тілінен Бойтоның итальян тіліне тікелей аудармасы болып табылады. Аңызға негізделген бұрынғы ең танымал туынды – Шарль Гуноның «Фауст» операсы, Бойто оны терең мәселенің беткей және жеңіл қарауы деп есептеді. Бұдан өзге, Бойто сол кезде Италияда басыбайлы болған опера стандарттарының төмендігіне наразылық білдірді және өзінің жаңа туындысын музыкалық және интеллектуалдық тұрғыдан ерекшелендіруге ниеттенді, ол бұрын естілген ешбір нәрседен өзгеше болар еді. Ол оның басқа жас итальян композиторларына ояну шақыруы және шабыт көзі болатынына үміттенді. Фортепиано-вокалдық партитура 1867 жылы Бойто Польшада туыстарына қонаққа барғанда аяқталды.

19 ғасыр

1868 жылғы 5 наурыздағы кешкі премьерада Боитоның авангардтық музыкалық стиліне бейтаныс және көптеген сахналарға (әсіресе император сарайындағы сахнаға) қызығушылық танытпаған көрермендердің наразылығы бірте-бірте күшейді. Сонымен қатар, туынды тым ұзақ болды және актерлік құрам музыканың күрделілігіне сай келмеді. Ақыры, түн ортасынан кейін перде түсірілді және премьера сәтсіз аяқталғаны анық болды. Опера екі рет қойылды, екіншісі екі бөлімге бөлініп, бірден кейін бірі кешке ұсынылды, содан кейін тоқтатылды. Боито дереу операны қайта жұмыстауға кірісті, көптеген сахналарды кішірейтіп, ұзындығын шамамен үштен бір бөлігіне азайтты. Ең маңызды өзгерістер келесілер болды: Боито бастапқы 4-ші актінің бірінші сахнасын (император сарайындағы сахна), «La Battaglia» симфониялық интермеццосын алып тастады және 5-ші актіні эпилог ретінде кеңейтті, сонымен қатар 3-ші актіге «Lontano, lontano» дуэтін қосты. Фауст баритоннан тенорға ауыстырылды. Жаңартылған нұсқасының премьерасы 1875 жылғы 4 қазанда Болоньяда өтті, бұл жолы актерлік құрамның өте жақсы екені қабылданды және ол бірден табысқа жетті. Бұл қабылдаудағы өзгеріс ішінара Боитоның операны стилі жағынан дәстүрлі етуіне, сондай-ақ итальяндық көрермендердің Рихард Вагнердің операсындағы жаңалықтарға танысып, оларды қабылдауға дайын болуына байланысты деп есептеледі. Боито 1876 жылы ұсақ түзетулер енгізді, ал бұл нұсқа алғаш рет 13 мамырда Венециядағы Россини театрында қойылды. Бірінші британдық қойылым 1880 жылғы 6 шілдеде Лондондағы Йорши патшайым театрында, ал американдық премьера 1880 жылғы 16 қарашада Бостонда өтті. Шаляпин Корольдік опера театрында, Ковент-Гарденде алғаш рет 1926 жылғы 25 мамырда өнер көрсетті. 31 мамырда өткен қойылымның бір бөлігі His Master's Voice компаниясымен жазылды. 1969 жылы Нью-Йорк опера театры Тито Капобианконың жаңа қойылымын ұсынды, онда Норман Трейгл бас рөлде ең үлкен жетістігіне қол жеткізді. Метрополитен операсы 1883 жылғы 5 желтоқсанда алғаш рет қойылғаннан бері осы туынды уақыт-уақыт қойып келеді. Лондондағы Корольдік опера операсының тек бір ғана қойылымы болды, ол 1998 жылғы наурыз айында Барбикан орталығында Сэмюэл Рамидің титулдық рөлдегі концерттік нұсқасы болды. Мефистофель рөлінде Рами бұл рөлді өзінің визиттік карточкасына айналдырып, 1980-жылдар мен 1990-жылдардың басында көптеген қойылымдарда ойнады, соның ішінде 1994 жылғы қарашада Сан-Франциско операсындағы қойылымда да болды. Сан-Франциско операсы 1994 жылғы операны 2013/14 маусымының ашылу қойылымы ретінде жаңартып қойды. Опера 2013/14 маусымында Хорватияның Ұлттық театрында (HNK Split) Михал Знянецкийдің режиссерлігімен және Ника Барезаның дирижерлігімен қойылды. 2014 жылдың тамызында опера Бразилияның Белем қаласында Театро да Паздың 13-ші опера фестивалінде бразилиялық театрларда 50 жылдық үзілістен кейін қойылды. Онда Мефистофельді Денис Седов, ал Фаустты Фернандо Портари ойнады. COVID-19 пандемиясының салдарынан 2020 жылы Голландия Ұлттық операсының «Мефистофель» қойылымы жоспарланғандай өтпеді, сондықтан «Фауст [Жұмыс атауы]» деген атпен туындының баламалы нұсқасы қойылды. Бұл қойылымның тұжырымдамасын режиссер Лисенка Хейжбор Кастаньон мен дирижер Манож Кампс жасады, олар композиторлар мен аранжировщиктерді Боитоның түпнұсқалық туындысына жауап беруге шақырды. Бұл қойылымда Боитоның «Мефистофель» операсынан «L'altra notte in fondo al mare» атты түрме ариясының британдық композитор Грейс Эванжелин Мейсон жасаған жаңа аранжировкасы болды, ол молдавандық сопрано Ольга Бусуйокқа арналған, ол қойылымның түпкілікті актерлік құрамының мүшесі болды.