Кіріспе

Жер астының римдік құдайы

Дис Патер (лат. Dis Pater, жат. Ditis Patris), сонымен қатар Рекс Инфернус немесе Плутон деп те белгілі, – римдік жер асты құдайы. Дис бастапқыда құнарлы егістік жерлермен және минералды байлықпен байланысты болды, ал осы минералдар жер астынан алынғандықтан, ол кейіннен хтондық құдайлар Плутон (Аид) және Оркуспен теңестірілді. Дис Патердің аты көбінесе Дис деп қысқартылды, және осы аттан кейін жер асты әлемі немесе жер асты әлемінің бір бөлігі үшін баламалы атау пайда болды, мысалы, Дантенің «Құдай комедиясындағы» Дис қаласы, ол Төменгі Тозақты құрайды.

Этимология

Дис есімі латын тіліндегі "dives" ('бай, зор') сипаттауының қысқартылған түрі, бұл сөз "divus, dius" ('құдайға ұқсас, құдайлық') түбірінен, *deiu (o)t немесе *deiu (e)t ('құдайлар сияқты, құдайлардың қорғауында') формасы арқылы пайда болған болуы мүмкін. Дис құдайының Патер ('әке') есімімен бірге кездесуі Диеспитермен (Юпитермен) байланысты болуы мүмкін. Цицерон "De Natura Deorum" еңбегінде осыған ұқсас этимология келтіріп, "байлықтың әкесі" деген мағынаны ұсынды және бұл құдайды грек тіліндегі Плутон (Плутон, Πλούτων) есімімен, яғни "бай" деген мағына беретін және грек құдайы Хадеске берілген атақпен салыстырды.

Мифология

Дис Патер ақырында өліммен және жер астымен байланысты болды, себебі асыл тастар мен қымбат металдар сияқты минералды байлықтар жер астынан шығатын, ал онда өлілер әлемі, яғни Хадестің (Плутонның) иелігі орналасқан. Плутонмен араласып кеткен соң, Дис Патер оның кейбір мифологиялық қасиеттерін иеленді, ол Сатурнның (грекше Кронос) және Опстың (грекше Рея) үш ұлының бірі, Юпитермен (грекше Зевс) және Нептунмен (грекше Посейдон) бірге. Ол әйелі Просерпина (грекше Персефония)мен бірге жер асты мен өлгендер әлемін биледі. Әдебиетте Дис Патердің аты өлімнің өзіне сілтеме жасайтын символдық және поэтикалық тәсіл ретінде жиі қолданылды. Дис Патер кейде сабин құдайы Соранмен теңестірілді. Юлий Цезарь "Галлия соғыстары туралы ескертпелерінде" (VI:18) галдардың барлығы Дис Патерден тарағанын айтады. Бұл – римдік интерпретацияның мысалы: Цезарьдің мақсаты, галдардың галл құдайынан тарағанын білдіру болды, ол римдік Дис Патермен салыстырылды. "Фарсалия" туралы түсіндірме Дис Патерді галлдардың найзағай құдайы Тараниспен теңестіреді. Оңтүстік Германия мен Балқанда Аэрикура Дис Патердің әйелі саналды.

Дін

249 және 207 жылдары Рим Сенаты, сенатор Луций Кателлийдің басшылығымен, Дис Патер және Просерпинаны құлықтандыру үшін арнайы мерекелер ұйымдастырды. Әр жүз жыл сайын оның құрметіне мереке тойланды. Аңыз бойынша, Дис Патер мен Просерпинаның (Ara Ditis Patris et Proserpinae) құрбандық тасы деп аталатын дөңгелек мәрмәр құрбандық тасын алғашқы консулдың арғы тегі саналатын Валесиус есімді сабиннің қызметшілері керемет түрде тапты. Қызметшілер, Март алаңының шетіндегі Тарантумда Валесийдің балаларына түсінде келген нұсқаулар бойынша негіз қазу кезінде, жердің 6 метр тереңдігінен құрбандық тасын тапты. Валесиус үш күндік ойындардан кейін құрбандық тасын қайта жерге көміп қойды. Бұл құрбандық тасына Ludi Saeculares немесе Ludi Tarentini кезінде құрбандық шалынатын. Ол әр ойынға сай ашылып, сосын қайта көміліп отырған болуы мүмкін, бұл ғибадаттың айқын жер асты дәстүрі. Ол 1886–1887 жылдары Римде, Витторио Эмануэле даңғылының астынан қайта табылды.