Кіріспе

Британ Корольдік теңіз күштерінің пре-дредноут тізімдік кемелерінің Лорд Нельсон класы.

Лорд Нельсон класы ХХ ғасырдың басындағы он жылдық ішінде Корольдік теңіз күштері үшін салынған екі пре-дредноут тізімдік кемеден тұрады. Олар британдық соңғы пре-дредноуттар болғанымен, екеуі де 1906 жылдың соңында пайдалануға берілгеннен кейін бір жылдан астам уақыттан соң аяқталды және 1908 жылы аяқталғаннан кейін Отандық флотқа бекітілді, ал бұрынғы кеме көбінесе флагмандық кеме ретінде қызмет етті. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, әйелді кемелер Канал флотына ауыстырылды. Олар 1915 жылдың басында Дарданелл операциясына қатысу үшін Жерорта теңізіне жіберілді. 1916 жылы операция аяқталғаннан кейін олар сол жерде қалды және кейін Эгей эскадрильясы деп аталған Шығыс Жерорта теңізі эскадрильясына бекітілді, бұл бұрынғы неміс шайқас крейсері, Осман шайқас крейсері «Явуз Сұлтан Селим» және оның серігі, жеңіл крейсер «Мидилли» Осман крейсерінің Дарданеллден Жерорта теңізіне шығуына жол бермеу үшін жасалды, бірақ неміс кемелері 1918 жылдың басында осы әрекетке тырысқанда екі кеме де қатыспады. Екі кеме де Мудрос келісімінен кейін, Түркияның соғыстағы қатысуын тоқтатқан қараша айында Константинопольді басып алуға қатысты. Әйелді кемелер 1919 жылдың ортасында елге оралды және келгеннен кейін резервке қойылды. «Лорд Нельсон» 1920 жылы металл тескісіне сатылды, ал «Агамемнон» сол жылы радиомен басқарылатын мақсаттық кемеге айналдырылды және 1927 жылдың басында металл тескісіне сатылғанға дейін осы рөлде болды, ол британдық соңғы пре-дредноут болды.

Негізгі деректері мен дизайны

Капитан Перси Скотттың 1900-жылдардың басындағы теңіздік артиллериядағы жаңалықтары күтілетін шайқас қашықтығын бұрынғыдан да алысқа, еңбегін күтпеген деңгейге жеткізді. Бұл артиллерияшыларды келесі оқ ату үшін түзетулер жасамас бұрын, оқтардың жетіп келгенін күтуге мәжбүр етті. Осыған байланысты туындаған мәселе – көптеген кіші қарулардың оқтары үлкен қарулардың шашырауынан көрінбейтін еді. Кіші калибрлі қарулардың жылдам ату артықшылығынан айырылып, ауыр қарулардың баяу атуына дейін күтуге мәжбүр болу керек еді, не болмаса шашыраудың ауыр не жеңіл қарудан болғанын анықтау қиын болар еді, бұл нысана алуды және оқ жолын түзетуді сенімсіз ететін еді. Тағы бір мәселе – ұзақ қашықтықтағы торпедалар жақын арада қолданысқа енгізіледі деп күтілді, бұл кемелерді кіші қарулардың жылдам ату артықшылығы басым болатын қашықтыққа жақындаудан тиыстар ететін еді. Қашықтықты ашық ұстау, әдетте, торпедалардың қаупін азайтатын және біртекті калибрлі ауыр қарулардың қажеттілігін күшейтетін еді. 1902 жылдың басында Кеме құрылысы директоры болып тағайындалған Филип Уоттс және Теңіз күштерінің үшінші лорды және Теңіз бақылаушысы вице-адмирал Уильям Мэй зерттеулер жүргізіп, кіші қарулардың қирату күші үлкен қаруларға қарағанда әлдеқайда төмен екенін анықтады. Үлкен қарулардың ұзақ қашықтықта тигізетін зияны артық болғандықтан, нашар қорғалған кіші қарулар оқ атуға үлкермес бұрын жойылмауы мүмкін емес еді, сондықтан үлкен калибрлі оқтарға қарсы тұру үшін қалың қорғаныс қабаттары қажет болды. Адмиралтейство кеңесі 1903-1904 жылдарғы Теңіз бағдарламасының линкорларын бұрынғыдай сақтап қалуды және олардың Чатхэм, Портсмут және Девонпорттағы құрғақ доктарды пайдалануын қалады, тіпті олар кемелер аяқталғаннан кейін кеңейтілген болса да. Бұл соңғы талап жобаның ұзындығы мен енін қатты шектеді. Алдын ала жобалау жұмыстары 1902 жылдың ортасында басталды және алдыңғы линкорлармен тең не одан да көп сусыру қажеттігі анықталды. Жоба бойынша бірлікке келе алмаған Мэй қараша айында алдағы қадамдарды талқылау үшін конференция шақырып өтті. Конференцияға қатысушылар қорғанысты 12 дюймға дейін, ал ең көп сусыруды 12 дюймға дейін арттыруға келісті, король Эдуард VII линкорларында тиімсіз деп танылған үш калибрлі қару-жарақтан 12 дюймдік және мылтықтардың аралас комбинациясына көшті және Уоттстың тек мылтықтармен қаруландырылған нұсқасын қабылдамады. Адмиралтейство 1903 жылдың 6 тамызында төрт 12 дюймдік және он екі 9,2 дюймдік қарулармен қаруланған жобаны ресми мақұлдады, бірақ қазан айында Чатхэм догына сыймайтыны анықталғаннан кейін қайтарып алды. 1903-1904 жылдарғы бағдарламаға сәйкес жобаны қайта қарауға уақыт болмағандықтан, Адмиралтейство оның орнына тағы үш король Эдуард VII класындағы кемеге тапсырыс берді. Уоттс Чатхэм догына кіруіне мүмкіндік беру үшін жобаны жетілдірді, бұл 9,2 дюймдік қарулардың санын 10-ға дейін азайтуды талап етті, және ол 1904 жылдың 10 ақпанында бекітілді. Swiftsure класындағы линкорларды сатып алудан туындаған қаржылық қиындықтарға байланысты осы сыныптың үшінші кемесінің құрылысы тоқтатылды.

Сипаттама

Лорд Нельсон класының кемелерінің жалпы ұзындығы 443 фут (135 м), ені 79 фут (24 м) және ең терең жүктеме кезінде суға бату тереңдігі 30 фут (9 м) болды. Олар қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде суды ығыстырды. Лорд Нельсонның метацентрлік биіктігі ең терең жүктеме кезінде 5.27 фут (2 м) құрады. Лорд Нельсон класы "жақсы теңіздік қасиеттерге ие және тұрақты артиллериялық платформалар, сонымен қатар тамаша маневрлеу қабілетіне" қол жеткізді. Олардың экипажы бейбіт уақытта 749–756 офицер мен сарбаздан, ал соғыс кезінде шамамен 800 адамнан тұрды.

Қару-жарақ

Лорд Нельсон класының кемелерінің негізгі қару-жарағы 45 калибрлі 12 дюймдік Mark X зеңбірегінен тұратын. Зеңбіректердің ең жоғары көтерілу бұрышы +13,5° болды, бұл оларға тиімді ату қашықтығын берді. Олар минутына екі оқ ату жылдамдығымен оқ-дәрі атты. Әр зеңбірекке 80 снарядтан берілді. Олардың қосалқы қару-жарағы он 50 калибрлі BL 9,2 дюймдік Mk XI зеңбірегінен тұрды. Зеңбіректер +15° бұрышқа дейін көтерілуі мүмкін болды, бұл олардың снарядтарына тиімді ату қашықтығын берді. Олардың бастапқы жылдамдығы және атыс жылдамдығы минутына төрт оқ болды. Әр зеңбірекке 100 оқтан берілді. Олар үстіңгі құрылымда бір-бірлеп орнатылған. +20° бұрышта олардың бастапқы жылдамдығы снарядтарға тиімді ату қашықтығын берді. Кемелерге 10 QF 3 фунттық Hotchkiss зеңбірегі орнатылды, екеуі үстіңгі құрылымда, ал қалғандары зеңбірек мұнараларының үстінде болды. Олар бес су асты торпедалық түтікшемен жабдықталған, әр жақта екеуден және кормада біреу, сонымен қатар олар үшін 23 торпеда тасымалданды. Басты зеңбірек мұнараларының алдыңғы және бүйірлік беттері 12 дюйм қалыңдыққа ие болды, ал төбелері 3 және 4 дюймдік плиталармен қорғалған. Олардың барбеттері сыртқы беттерінде 12 дюймдік бронямен жабдықталған. Осыдан төменгі жағында алдыңғы барбеттің бронясы ортаңғы палубаға дейін 8 дюймға дейін азайтылды, ал корма барбеті ортаңғы палубаға дейін толық қалыңдығын сақтап қалды. Барбеттердің ішкі беттері алдыңғы барбет үшін 3 немесе 4 дюйм, ал корма барбеті үшін 3 дюйм қалыңдыққа ие болды. 9,2 дюймдік зеңбірек мұнараларының алдыңғы беттері 8 дюймдік бронямен қапталған, бүйірлері қалың, ал төбелері 2 дюйм қалыңдықпен жабдықталған. Мұнаралар 6 дюйм қалыңдықтағы броньды негіздерге орнатылған, ал олардың оқ-дәрілерін көтеру құралдары 2 дюймдік броньды түтікшелермен қорғалған. Цитадельдің үстіндегі жоғарғы палуба қалың болды, ал цитадельдің алдындағы негізгі палубаның қалыңдығы дюймға дейін жететін. Цитадельдің ішіндегі ортаңғы палуба жазық бөлігінде қалың болды, бірақ су сызығының белдеуімен кездесу үшін төмен қарай еңкейтін жерінде 2 дюйм қалыңдыққа ие болды. Төменгі палубаның қалыңдығы 4 дюйм болатын, ол басты зеңбірек барбеттерінің негіздерімен кездесу үшін жоғары қарай еңкейтін, бірақ цитадельдің алдында басқа жағдайда 1 дюйм қалыңдыққа ие болды. Корма бөлігінде қалыңдығы 2 дюймға дейін, ал еңіс бөлігінде 3 дюймға дейін жететін. Теңіз тарихшысы Р. А. Берт олардың броня схемасының ең үлкен кемшілігін терең жүктемеде су сызығының белдеуінің су астында қалуы және жоғарғы палубаның астындағы барбет бронясының қалыңдығының азаюы деп бағалады. Ол бұл кемелердің оқ-дәрі қоймаларын алыстан жасалатын оқтардан осал ететініне сенді.

Өзгерістер

1920 жылға дейінгі әйел бауырластарға енгізілген өзгерістер салыстырмалы түрде шағын болды. 1909 жылы «Агамемнон» кемесіндегі 3 фунттық зеңбіректердің саны төртке, ал «Лорд Нельсон» кемесінде екіге дейін азайтылды. 1910–1911 жылдары екі кемеде де алдыңғы мұнараның төбесіне қашықтық өлшегіш орнатылды, ал «Агамемнон» кемесінде бақылау мұнарасына тағы біреуі қосылды. Келесі жылы «Лорд Нельсон» кемесіндегі бақылау мұнарасы да осындай өлшегішті орнату үшін өзгертілді. 1913–1914 жылдары кемелердің көпіріне қосымша қашықтық өлшегіш орнатылды. 1914–1915 жылдары қалған 3 фунттық зеңбіректер кемелерден алынып тасталды, сондай-ақ төбедегі және көпірдегі қашықтық өлшегіштер де алынды. Артқы суперструктурадан 12 фунттық зеңбіректердің жұбы алынып, олардың орнына жоғары бұрышты орнатудағы 3 фунттық Hotchkiss зеңбіректерінің жұбы қойылды. 1916–1917 жылдары «Агамемнон» кемесіндегі алдыңғы суперструктурадан төрт 12 фунттық зеңбірек алынып тасталды, ал «Лорд Нельсон» кемесі тек екеуін жоғалтты. Сол кеме 1918 жылы артқы суперструктурасынан тағы екеуін жоғалтты. 1919 жылдың басында Адмиралтейство әскери-теңіз күштеріне радиомен басқарылатын нысаналық кеме қажет деп шешті, осылайша артиллерия офицерлерін тиісті деңгейде дайындауға болады. Типикалық дредноуттың палубасының қалыңдығындай қалыңдығы бар броньдық пластиналардағы снарядтардың тиімділігін бағалау үшін сынақтар жүргізілді. Эквивалентті қашықтықта пластиналар толығымен қирады және Адмиралтейство 15 дюймдік снарядтардың қалған ескі дредноуттарға да сондай әсер ететінін түсінді. Сондықтан нысаналық кемелерге қарсы барлық оқ ату жаттығулары 6 дюймдік снарядтармен шектелді. 1920 жылы «Агамемнон» кемесі нысаналық кеме ретінде таңдалды және жаңа міндеттеріне сәйкес, сымсыз байланыс жабдықтарын орнатуды қоса алғанда, өзгерістер енгізілді. Ол қарусыздандырылды және 9,2 дюймдік зеңбірек мұнаралары алынып тасталды, бірақ бас зеңбірек мұнаралары сақталды. Ішкі кеңістіктерінің көп бөлігі жабылып, көптеген ішкі жабдықтар алынып тасталды. Жоғары салмақтың көп бөлігін жоғалту кеме тасымалдағыштығына қатысты алаңдаушылық тудырды, сондықтан кеменің төменгі бөлігіне балласт қосылды және «Агамемнон» кемесінің тасымалдағыштығын өлшеу үшін көлдірілді. 3 метрлік сусымасы бар кеменің метацентрлік биіктігі 8,56 фут (3 метр) құрады.

Қызмет тарихы

Кемелердің құрылысы олардың негізгі қару мұнаралары HMS Dreadnought-қа берілгеннен кейін, оның құрылысын жылдамдатуға мүмкіндік бергендіктен, айтарлықтай кешікті. Екі кеме де 1908 жылы қолданысқа енгізілді, бұл Корольдік теңіз күштерінің соңғы пре-дредноуттары болды және 1914 жылға дейін Жеке флотқа бекітілді. Лорд Нельсон 1909 жылдың басында Жеке флоттың Нор дивизиясына қолбасшылық еткен вице-адмиралдың флагманы болды, бірақ 1914 жылдың басында дербес кемеге айналды. Сол жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, екеуі де Канал флотына жіберілді. Флоттың бастапқы міндеті – Ұлыбритания экспедициялық корпусының Англия арнасы арқылы өтуін қамтамасыз ету болды. Екі кеме де 1915 жылы Жерорта теңізіне ауыстырылды, олар Одақтастарды Дарданелл операциясында қолдауға және блокадаға көмектесуге көмектесті. Неміс броненосцы Лорд Нельсон Дарданелл эскадрильясының флагманы болды, кейін 1916 жылдың қаңтарында Шығыс Жерорта теңізі эскадрильясы, ал 1917 жылдың тамызында Эгей эскадрильясы болып қайта аталды. Олар ақпан мен мамыр аралығында түрік бекіністері мен позицияларын көптеген рет бомбалауға қатысты, осы кезеңде түрік артиллериясынан жеңіл зақымдар алды. Агаммнон бірнеше айға созылған жөндеу жұмыстары үшін Мальтаға жіберілді, ал Лорд Нельсон жергілікті жерде жөнделді. 1916 жылдың басында Галлиполиден эвакуациядан кейін олар Шығыс Жерорта теңізі эскадрильясына бекітілді, олардың міндеті – Гобен мен Бреслаудың қашып кету әрекетіне қарсы тұру болды, бұл кемелер енді Осман флотына өткен және сәйкесінше Явуз Сұлтан Селим және Мидилли деп аталды, сондай-ақ Македония майданындағы Одақтас күштерді қолдау және Одақтастар басып алған Грек аралдарын қорғау. Лорд Нельсон көбінесе Грекияның Салоника қаласында, ал Агаммнон негізінен Лемнос аралындағы Мудрос портында орналасқан, бірақ олар кейде алмастырып тұрды. Соңғы кеме 1916 жылдың ортасында Салоникаға жасалған бомбалау миссиясы кезінде неміс LZ85 дирижаблін атып түсірді. Явуз Сұлтан Селим мен Мидилли 1918 жылдың басында Жерорта теңізіне шығуға тырысқанда, Имброс шайқасында Османдық кемелер сол жердегі екі мониторды батырғаннан кейін, ешбір броненосец Имбросқа жете алмады. Мудросқа бет алғанда кемелер миналық далаға ілігіп, Мидилли бірнеше минаға соғылып батып кетті, ал Явуз Сұлтан Селим де бірнеше минаға соғылды, бірақ Дарданеллге қайта шегіне алды. 30 қазан күні 1918 жылы Осман империясы Агаммнон бортында Мудрос келісіміне қол қойды және ол келесі айда Константинопольді басып алуға қатысты. Агаммнон 1919 жылдың наурыз айында үйіне оралғанға дейін онда қалды, ал Лорд Нельсон екі айдан кейін қайтып келгенге дейін Қара теңізде қысқа уақыт өткізді. Екі кеме де келген кезде резервке жіберілді. Лорд Нельсон 1920 жылдың маусымында металл тескісіне сатылды, бірақ Агаммнон 1920-1921 жылдары радиомен басқарылатын нысаналық кемеге айналдырылды. Ол өз кезегінде 1927 жылдың басында, британдық пре-дредноуттың соңғы тірі қалған кемесі ретінде металл тескісіне сатылды.