Кіріспе

Қарама-қайшы шектеулердің салдарынан проблемадан қашу мүмкін болмайтын жағдай. "22-ші қақпақ" – бұл қарама-қайшы ережелер немесе шектеулердің салдарынан адамның құтыла алмайтын парадоксальды жағдай. Бұл терминді 1961 жылы шыққан "22-ші қақпақ" романында Джозеф Хеллер енгізді. "22-ші қақпақ" жағдайлары көбінесе адамның бағыныштылығында болған, бірақ оған бақылауы жоқ ережелер, регламенттер немесе процедуралардан туындайды, себебі ережеге қарсы күресу – оны қабылдаумен тең. Тағы бір мысал – біреудің мұқтаж болмаса ғана ала алатын нәрсеге мұқтаж болуы (мысалы, несие алудың жалғыз жолы – банкке сізге несие қажет емес екенін дәлелдеу). Бұл терминнің бір мағынасы – "22-ші қақпақ" жағдайын жасағандар өздерінің билікті теріс пайдалануын ақтау және жасыру үшін өкілдіксіз ережелерді құрды дегенді білдіреді.

Романдағы басқа кейіпкерлер

22-қалып – бұл шешілмейтін логикалық дилемманы ғана емес, сонымен қатар әскери бюрократияны түсіндіруге немесе ақтауға қолданылады. Мысалы, бірінші тарауда Йоссариан аурухана төсегінде жатқанда цензуралаған хаттарына қолы қоюға міндетті. 10-тарауда айтылған бір ереже, бір жеке адамның үнемі қайта-қайта бірінші сыныпты жеке әскер шеніне көтерілуіне мүмкіндік берген олқылықты жабады. Әскери сотта ӘЖК-ге (қарулы күштерден қашуға) сотталғанда, ол қайтадан жеке әскерге төмендетілетін, бірақ 22-қалып оның мұны қанша рет істей алатынын шектеді, әйтпесе түрмеге жіберілетін. Кітаптың бір жерінде әйел Йоссарианға оған үйлене алмайтынын, себебі ол ақылдан адасқан, ал ол ешқашан ақылдан адасқан адамға үйленбейді деп түсіндіреді. Ол, таза емес әйелге үйленгісі келген еркес те ақылсыз деп санайды. Бұл жабық логикалық тізбек 22-қалыпты анық көрсетеді, өйткені оның логикасы бойынша, оған үйленуден бас тартқан барлық ер адамдар ақыл-есі дұрыс, сондықтан ол үйленуді қарастырады; бірақ ер адам оған үйленуге келіскенде, ол таза емес әйелге үйленгісі келгендіктен ақылсыз болып саналады және бірден бас тартады. Бір сәтте капитан Блэк Майлодан майор Майорға адалдық сертіне қол қоймағаны үшін (ал майор Майорға оған қол қою мүмкіндігі берілмеген) тамақтан айыруға қысым көрсетуге тырысады. Капитан Блэк Майлодан: «Сіз 22-қалыпқа қарсы емессіз бе?» деп сұрайды. 40-тарауда 22-қалып полковниктер Корн мен Кэткартты Йоссарианды майор шеніне көтеруге және оны үйге жібермей, қызметтен шеттетуге мәжбүрлейді. Олар, егер олай етпесе, басқалары да Йоссариан сияқты ұшудан бас тартады деп қорқады.

22 санының мәні

Алғашында Хеллер осы тіркесті (сонымен қатар кітапты) басқа сандармен атауды жоспарлаған, бірақ ол және оның баспагерлері ақырында 22-ге тоқтасты. Санның ерекше мағынасы жоқ, ол көбінесе дыбыстық үйлесім үшін таңдалды. Кітаптың бастапқы атауы "Catch 18" болған, бірақ Хеллер оны жақында жарық көрген танымал "Мила 18" романынан кейін өзгертті. Джеймс Комбс пен Дэн Ниммо "22-ші қапқан" идеясының кең таралғанын айтады, себебі қазіргі қоғамдағы көптеген адамдар көңіл көншітпейтін бюрократиялық логикаға тап болады. Олар орта мектептер мен колледждердің ережелері туралы былай деп жазады:

Бұл кез келген уақытта шешімді жоққа шығаруға болатын жалған демократия, азаматтың "ашық" және еркін ойлы құндылықтарды жариялайтын ұйымдармен алғашқы қарым-қатынасы болуы мүмкін, бірақ іс жүзінде жабық және иерархиялық жүйелер. "22-ші қапқан" – ұйымдық болжам, жазба емес, ұйымды жауапкершілік пен есеп беруден босататын және жеке адамды ұйымның ыңғайлылығы үшін немесе белгісіз мақсаттарымен ерекше жағдайға қоятын бейресми биліктің заңы. Джордж Оруэллдің "екі ойлылық" тұжырымымен қатар, "22-ші қапқан" қарама-қайшы ережелердің тұзағына түсіп қалған жағдайды сипаттаудың ең танымал тәсіліне айналды. Балама медицинаны анықтаудың маңызды бір түрі "22-ші қапқан" деп аталды. 1998 жылы "New England Journal of Medicine" журналының бұрынғы редакторы Марсия Ангеллдің авторлық қосымшасы бар редакторылық мақаласында былай делінген:

Ғылыми қауым балама медицинаға тегін мүмкіндік беруді тоқтатуы керек. Дәстүрлі және баламалы медицина деп екі түрлі медицина болмауы керек. Жақсы сынақтан өткен және сынақтан өтпеген медицина ғана бар, нәтижесі бар және нәтижесі жоқ медицина ғана бар. Егер емді мұқият сынақтан өткізсе, оның бастапқыда балама медицина ретінде қарастырылғаны маңызды емес. Егер оның қауіпсіз және тиімді екені дәлелденсе, ол қабылданады. Бірақ, тұжырымдар, болжамдар және куәліктер дәлелдердің орнына келмейді. Балама емдеу әдістері дәстүрлі емдеу әдістерінен кем емес, қатаң ғылыми сынақтан өтуі керек. Роберт Л. Парк бұл анықтаманы логикалық "22-ші қапқан" деп сипаттады, себебі жұмыс істейтіні дәлелденген кез келген қосымша және балама медицина (CAM) әдісі " енді CAM болмайды, ол жай ғана медицина болады".

Логика

Джозеф Хеллер қалыптастырған, классикалық "22-ші қағида" АҚШ Әскери Әуе Күштерінің бомбалаушысы Джон Йоссарианның жағдайымен байланысты, ол жауынгерлік ұшудан босатылғысы келеді. Бұл тек эскадрильяның ұшқыш-дәрігері оны тексеріп, "ұшуға жарамсыз" деп тапса ғана мүмкін. "Жарамсыз" деп осындай қауіпті миссияларға ұшуға дайын кез келген ұшқышты айтуға болады, себебі өлімге ерікті түрде баратын адамның ақылы тоңған болуы керек. Дегенмен, тексеруден өту үшін ол өзі тексеруді сұрауы тиіс, ал мұндай әрекет оның ақыл-есі орнында екенін көрсететін жеткілікті дәлел саналады. Осы шарттар оны "жарамсыз" деп тануға кедерілді етеді. "22-ші қағида" – "жауынгерлік қызметтен шығуды қалаған адам есімнен адасқан емес".