Кіріспе
Рим құдайлары, ұйқы құдайы
Римнің ұйқы құдайы
the Roman god of sleep
Рим мифологиясында Сомнус ("ұйқы") – ұйқының бейнесі. Оның грек аналогы – Гипнос. Сомнус жер асты әлемінде мекендеген. Вергилийдің сөзіне қарағанда, Сомнус Өлімнің (Морс) інісі болған, ал Овидийдің айтуынша, Сомнустың "мың" ұлы, Сомния ("түс пішіндері") болған, олар түстерде "сан алуан түрлерді қайталайды". Овидий Сомнус ұлдарының үш есімін атады: адам түрінде көрінетін Морфей, жануар түрінде көрінетін Ислос / Фобэтор және жандарсыз нысандар түрінде көрінетін Фантасос.
Грек дәстүрі
Грек дәстүрінде Гипнос (Ұйқы) Танатостың (Өлім) інісі және Никс (Түн) ұлы еді. Гесиод айтуынша, Ұйқы, Өліммен бірге, жер асты әлемінде мекендейді. Ал Гомер дәстүрінде "арман елі" жер асты әлеміне баратын жолда, Океан мұхитымен қоршалған әлемнің жанында, кимерлер қаласының шамасында орналасқан болса да, Гипнос өзі Лемнос аралында тұрды.
Овидий
Сомнус және оның ұлдары Сомния Овидийдің "Метаморфозалар" поэмасында кездеседі. Овидий, Вергилийден бұрынғысы сияқты, Гесиодтың соңынан еріп, Ұйқыны жер астының тұрғыны етті. Дегенмен, Овидий "Одиссеядағы" "арман жерінің" орналасқан жерін еске түсіріп, Сомнус мекенін "киммериялықтар жеріне жақын" деп көрсетеді. Овидий Сомнусты үңгірде бейнелейді, "оның үйі мен ұйқы бөлмесі" былай сипатталады: Күннің көтерілу, ортатүс немесе бату сәулесі ешқашан кіре алмайды. Жерден бу көтеріліп, қараңғы көлеңкелер жайылады. Таң атқанда әтеш дауысы естілмейді, күзетші иттің үркіті де, қаздың да шуы жоқ, тіпті иттің де сергек сақшылығы болмайды. Аңдардың, малдың, желдегі жапырақтардың сыбсыры, адамдардың сөзі де естілмейді. Мұнда үнсіз тыныштық орналасқан. Осы "тыныштық" тақырыбына орай, Овидий Сомнус үйінде есіктердің жоқтығын айтады, "себебі айналмалы білек сыңғырлап, тыныштықты бұзуы мүмкін". Вергилий сияқты, Овидий Сомнусты жер астындағы Лете өзенімен байланыстырады, ол Сомнус үңгірінің түбінен ағып, "шағылдың үстінен жұмсақ шумен ағылып, ұйқыға шақырады". Үңгірдің кіреберісінде ұйқыны шақыратын мак пен басқа да шөптер гүлдейді, оларды Нокс (Түн) "қараңғы жерлерге" ұйқы тарату үшін пайдаланады. Овидий Түнді Ұйқымен байланыстырса да, Гесиодтағыдай, Түннің Ұйқының анасы екенін айтпайды. Негізгі бөлменің ортасында Сомнус "жарқын жұмсақ" қара диванға "еріншеп жатып", өзінің көптеген ұлдарымен, "көптеген астық масақтарындай, ағаштардың жапырақтарындай, жағалаудағы құмдай" сан алуан формадағы армандармен оралынған. Овидий осы формаларды бейнелейтін үш ұлын атайды: Морфей, Ицелос/Фобетор және Фантасос. Морфей туралы Овидий былай дейді: "Одан артық адамның жүріс-тұрысын, сырт келбетін және сөйлеуін, сондай-ақ киімін және әрқайсысының әдеттегі сөздерін бейнелейтін шебер болған ешкім жоқ". Тағы бір ұлы, құдайлар Ицелос деп, ал адамдар Фобетор деп атайды, ол "жануар, құс немесе ұзын жылан түріне енеді", ал үшінші ұлы Фантасос "жердің, тау жыныстарының, судың, ағаштардың, жансыз нәрселердің алдамшы пішіндерін қабылдайды". "Метаморфозалардың" 11-кітабында Сомнус Овидийдің Сейкс пен оның әйелі Алкионаның махаббат оқиғасын баяндауына қатысады. Сейкс теңіздегі дауылда қаза тапқан. Құдайлардың патшайымы Юнона өзінің хабаршысы Иристі ұйықтап жатқан Сомнус үңгіріне жіберіп, Сомнусқа Алкионаға оның күйеуі Сейкс түрінде арман жіберуді бұйырады. Үңгірге келген Ирис өзінің жолын бөгеген көптеген ұйықтап жатқан Сомнияларды ығыстырып, оның жарқыраған киімдері Сомнусты терең ұйқысынан оятады. Ирис Сомнусқа: "Сен – барлық нәрсенің тынысысың, Ұйқы, құдайлардың ең жұмсағы, жанға бальзам, қайғыны қуатын, ауыр еңбекпен тозған денелерді тыныштатып, оларды қайта еңбекке дайындайсың!" деп, Сомнусқа "нағыз пішінге ұқсайтын бейне жасауды" бұйырады. Ирис өзі ұйқыға жете алмас үшін дереу кетеді, ал Сомнус Юнонаның бұйрығын орындау үшін Морфейді оятып, содан кейін диванына қайта оралып ұйықтап қалады. Ұйқымен байланысты басқа құдайлар сияқты, Овидий Сомнусты қанатты етеді.
Phoebus [the Sun] can never enter with his rising, noontide, or setting rays. Clouds of vapour breathe forth from the earth, and dusky twilight shadows. There no wakeful, crested cock with his loud crowing summons the dawn; no watch dog breaks the deep silence with his baying, or goose, more watchful than the dog. There is no sound of wild beast or of cattle, of branches rustling in the breeze, no clamorous tongues of men. There mute silence dwells. In keeping with this theme of "silence", Ovid says that Somnus' house has no doors, "lest some turning hinge should creak". Like Virgil, Ovid associates Somnus with the underworld's river Lethe, which Ovid has flowing from the bottom of Somnus' cave, and "whose waves, gently murmuring over the gravelly bed, invite to slumber." Near the entrance bloom sleep inducing poppies and other herbs, which Nox (Night) uses to spread sleep over "the darkened lands." Although Ovid connects Night with Sleep, he makes no mention of Night being Sleep's mother as she is in Hesiod. In the center of the main chamber, Somnus lies "in languorous repose" on a "downy soft" black couch, surrounded by his innumerable sons, the "empty dream shapes [Somnia vana], mimicking many forms, many as ears of grain in harvest time, as leaves upon the trees, as sands cast on the shore." Ovid names three of these form mimicking "dream shapes": Morpheus, Icelos/Phobetor, and Phantasos. About Morpheus, Ovid says "no other is more skilled than he in representing the gait, the features, and the speech of men; the clothing also and the accustomed words of each he represents." Another son called Icelos by the gods, but Phobetor by men, "takes the form of beast or bird or the long serpent", and a third son named Phantasos "puts on deceptive shapes of earth, rocks, water, trees, all lifeless things". In Book 11 of the Metamorphoses, Somnus becomes involved in Ovid's telling of the love story of Ceyx and his wife Alcyone. Ceyx has died in a storm at sea. Juno the queen of the gods, sends her messenger Iris to the sleeping Somnus' cave, to command Somnus to send a dream to Alcyone, in the form of Alcyone's husband Ceyx. Arriving at the cave, Iris brushes aside the many sleeping Somnia blocking her way, and her brightly gleaming clothes wake Somnus from his deep slumber. Iris addresses Somnus as "thou rest of all things, Sleep, mildest of the gods, balm of the soul, who puttest care to flight, soothest our bodies worn with hard ministries, and preparest them for toil again! ", then orders Somnus to "Fashion a shape that shall seem true form" to be sent to Alcyone. Iris immediately leaves before she herself is overcome with sleep, and Somnus wakes Morpheus to carry out what Juno has commanded, then goes back to sleep on his couch. Like other gods associated with sleep, Ovid makes Somnus winged.