Венециядағы өлім

Кіріспе

Томас Маннның 1912 жылғы новелласы

Томас Маннның «Венециядағы өлім» (Der Tod in Venedig) – неміс жазушысы Томас Маннның 1912 жылы жарық көрген новелласы. Онда Венецияға сапар шеккен, рухани бостандыққа жеткен, көтеріңкі сезімде болған, бірақ содан кейін поляк туристері отбасындағы бір балаға – Тадзиоға (Тадеуштің лақап аты) көздері үйіріліп, оған деген құштарлығы күшейе түсетін жазушы бейнеленеді. Тадзионың прототипі – Томас Маннның 1911 жылы қалаға келгенде байқаған Владзио атты нағыз бала.

Сюжет

Негізгі кейіпкер - Гюстав фон Ашенбах, 50 жастағы белгілі силезиялық автор, жақында өзінің көркемдік жетістіктері үшін абыройлы болды (осылайша өз есімінде аристократиялық "вон" иеленді). Ол - өнеріне берілген, тәртіпті, қатал жан, жас кезінде жесір қалған адам. Әңгіменің басында ол зираттың сыртында серуендеп жүргенде, оған қатал қарап тұрған қызылшақ, қарапайым шетелдікті көреді. Ашенбах ұялып, бірақ қызықтай әсерленіп кетеді. Ол балдырлар мен құнарлы, экзотикалық және қауіп-қатерге толы ертедегі жабайы даланы көрді. Көп ұзамай ол демалуға барады. Аустрия-Венгрия жағалауындағы (қазіргі Хорватияда) Пулаға саяхаттағаннан кейін, Ашенбах Венецияға баруды "қажетті" деп біледі және Лидо аралында Гранд Хотел де Байнс қонақ үйіне барады. Кемеде аралға бара жатқанда ол қарт адамды және ержүрек жастар тобын көреді. Ашенбах ашуланып, бұрылып кетеді. Кейіннен ол лицензиясы жоқ гондольермен - басқа қызыл шашты, бас сүйегі бар шетелдікпен - алаңдатады. Ашенбах оған кемежайға оралуға бұйрық бергенде, ол "Мен сізді жақсы егуге болады" деп қайталайды. Асшенбах қонақ үйіне кіргенде, ол жерде тамақтану кезінде жақын маңдағы үстелде поляк аристократиялық отбасы отырғанын көреді. Олардың арасында 14 жастағы бала да бар. Ашенбах таңғалып, баланың грек мүсініндей өте әдемі екенін түсінеді. Оның үлкен әпкелері, керісінше, монахтардай болып көрінетіндей, өте қатаң киінген. Кейіннен, жағажайда бала мен оның отбасын тыңдағаннан кейін, Ашенбах баланың есімі Тадзио туралы естіп, алдымен оны көтермелі, көркемдік қызығушылық ретінде түсіндіреді. Көп ұзамай ыстық, ылғалды ауа райы Ашенбахтың денсаулығына әсер ете бастайды, сондықтан ол ертерек кетіп, салқын жерге көшуді шешеді. Жоспарланған кететін күні Тадзионы қайтадан көріп, қатты өкінді. Темір жол станциясына жеткенде, оның багажы жоғалып кеткенін байқаған кезде, ол ашуланғандай әрекет етеді, бірақ шын мәнінде қуаныштан ашты; ол Венецияда қалып, жоғалған багажын күтуге шешім қабылдайды. Ол қуана қонақ үйге қайта оралады да, одан кетуді ойламайды. Келесі күндері мен апталарда Ашенбахтың әдемі балаға деген қызығушылығы маңдайына батқандай болып өседі. Ол оны үнемі бақылап отырады және Венеция бойынша жасырын түрде артынан жүреді. Бір күні кешке жігіт оған қарап, өзіне қараған Нарцисс секілді, өзіне қарағандай, Ашенбахтың ойына келеді. Ашенбах алаңдай сыртқа жүгіріп шығып, бос бақшада дауыстап: "Мен сені сүйемін!" деп шыбырады. Ашенбах одан кейін Венеция қаласына сапар шегеді, онда ол Денсаулық сақтау департаментінің белгісіз жұқпалы ауру туралы ескертетін және адамдарға моллюстарды жемеуге кеңес беретін бірнеше құпия хабарламаларды көреді. Ол барлық жерде бейтаныс күшті иіскеді, кейіннен ол дезинфекциялау құралы екенін түсінеді. Алайда, билік бұл аурудың қауіптілігін жоққа шығарып, туристер қалада бейхабар жүріп жүріп, өздерін бақылап отыр. Ашенбах басында қауіпті елемеді, өйткені қала ауруы оның жасырын, балаға деген құмарлығына ұқсас деп ойлау оған ұнайды. Осы кезеңде Ашенбахтың жолын қызыл шашты және беделсіз көрінетін үшінші адам кесіп өтеді; бұл бір түнде қонақ үйде көңіл көтеретін көше әншілерінің труппасына жатады. Ашенбах бұрынғы өмірінде жек көретін әндерді қызықпен тыңдайды, ал Тадзиоға қарайды, ол жақын маңдағы парапетке сүйеніп, әдемі позада тұр. Бала ақырында Ашенбахтың көзін қайтарады, және бұл сәт қысқа болса да, жазушыда тартылыс өзара болуы мүмкін деген ойды сезінеді. Ашенбах өзін-өзі сыйлауды арттырып, қалада денсаулық туралы ескертулердің неліктен жарияланғанын анықтауға бел буады. Сирокконың денсаулыққа қауіп төндіретін жалғыз түрі екендігі туралы бірнеше рет расталғаннан кейін, ол британдық туристік агентті табады, ол Венецияда ауыр холера эпидемиясы бар екенін қарсылықпен мойындайды. Ашенбах Тадзионың анасына қауіп туралы ескертуді қарастырады; дегенмен, ол Тадзио қонақ үйден кетіп, оған жоғалып кететінін білгендіктен, оны жібермеуге шешім қабылдайды. Бірақ Ашенбах рационалды емес; "өзінен тыс қалған адам үшін өзіне қайта оралудан гөрі ештеңе жоқ. Оның кінәлі екенін, өзі де кінәлі екенін түсіну оны маскүнем етті". Бір күні түнде Дионис бейнелерімен толы арманында Тадциоға деген сезімдерінің жыныстық табиғаты ашылады. Кейін ол жігітке ашық қарап, оның артынан табандылықпен ілесе бастайды, сондықтан Ашенбах баланың қамқоршылары ақыры байқады деп санайды және олар Тадзионың таңғажайып, жалғызбасты адамға тым жақын келген кездері ес�...

The main character is Gustav von Aschenbach, a famous Silesian author in his early 50s who recently has been ennobled in honor of his artistic achievement (thus acquiring the aristocratic "von" in his name). He is a man dedicated to his art, disciplined and ascetic to the point of severity, who was widowed at a young age. As the story opens, he is strolling outside a cemetery and sees a coarse looking, red haired foreigner who stares back at him belligerently. Aschenbach walks away, embarrassed but curiously stimulated. He has a vision of a primordial swamp wilderness, fertile, exotic and full of lurking danger. Soon afterward, he resolves to take a holiday. After a false start in traveling to Pula on the Austro Hungarian coast (now in Croatia), Aschenbach realizes he was "meant" to go to Venice and takes a suite in the Grand Hôtel des Bains on the island of Lido. While shipbound and en route to the island, he sees an elderly man in company with a group of high spirited youths, who has tried hard to create the illusion of his own youth with a wig, false teeth, make up, and foppish attire. Aschenbach turns away in disgust. Later, he has a disturbing encounter with an unlicensed gondolier—another red haired, skull faced foreigner—who repeats "I can row you well" when Aschenbach orders him to return to the wharf. Aschenbach checks in to his hotel, where at dinner he sees an aristocratic Polish family at a nearby table. Among them is an adolescent boy of about 14 in a sailor suit. Aschenbach, startled, realizes that the boy is supremely beautiful, like a Greek sculpture. His elder sisters, by contrast, are so severely dressed that they look like nuns. Later, after spying the boy and his family at a beach, Aschenbach overhears Tadzio, the boy's name, and conceives what he first interprets as an uplifting, artistic interest. Soon the hot, humid weather begins to affect Aschenbach's health, and he decides to leave early and move to a cooler location. On the morning of his planned departure, he sees Tadzio again, and a powerful feeling of regret sweeps over him. When he reaches the railway station and discovers his trunk has been misplaced, he pretends to be angry, but is really overjoyed; he decides to remain in Venice and wait for his lost luggage. He happily returns to the hotel and thinks no more of leaving. Over the next days and weeks, Aschenbach's interest in the beautiful boy develops into an obsession. He watches him constantly and secretly follows him around Venice. One evening, the boy directs a charming smile at him, looking, Aschenbach thinks, like Narcissus smiling at his own reflection. Disconcerted, Aschenbach rushes outside, and in the empty garden whispers aloud "I love you!" Aschenbach next takes a trip into the city of Venice, where he sees a few discreetly worded notices from the Health Department warning of an unspecified contagion and advising people to avoid eating shellfish. He smells an unfamiliar strong odor everywhere, later realising it is disinfectant. However, the authorities adamantly deny that the contagion is serious, and tourists continue to wander obliviously round the city. Aschenbach at first ignores the danger because it somehow pleases him to think that the city's disease is akin to his own hidden, corrupting passion for the boy. During this period, a third red haired and disreputable looking man crosses Aschenbach's path; this one belongs to a troupe of street singers who entertain at the hotel one night. Aschenbach listens entranced to songs that, in his former life, he would have despised – all the while stealing glances at Tadzio, who is leaning on a nearby parapet in a classically beautiful pose. The boy eventually returns Aschenbach's glances, and although the moment is brief, it instills in the writer a sense that the attraction may be mutual. Next, Aschenbach rallies his self respect and decides to discover the reason for the health notices posted in the city. After being repeatedly assured that the sirocco is the only health risk, he finds a British travel agent who reluctantly admits that there is a serious cholera epidemic in Venice. Aschenbach considers warning Tadzio's mother of the danger; however, he decides not to, knowing that if he does, Tadzio will leave the hotel and be lost to him. But Aschenbach is not rational; "nothing is as abhorrent to anyone who is beside himself as returning into himself The awareness that he was complicit, that he too was guilty, intoxicated him "

One night, a dream filled with orgiastic Dionysian imagery reveals to him the sexual nature of his feelings for Tadzio. Afterward, he begins staring at the boy so openly and following him so persistently that Aschenbach feels the boy's guardians have finally noticed, and they take to warning Tadzio whenever he approaches too near the strange, solitary man. However, Aschenbach's feelings, although passionately intense, remain unvoiced; he never touches Tadzio or speaks to him, and while there is some indication that Tadzio is aware of his admiration, the two exchange nothing more than occasionally surreptitious glances. Aschenbach begins to fret about his aging face and body. In an attempt to look more attractive, he visits the hotel's barber shop almost daily, where the barber persuades him to have his hair dyed and his face painted to look more youthful. The result is a fairly close approximation to the old man on the ship who had so appalled Aschenbach. Freshly dyed and rouged, he again shadows Tadzio through Venice in the oppressive heat. He loses sight of the boy in the heart of the city; then, exhausted and thirsty, he buys and eats some over ripe strawberries and rests in an abandoned square, contemplating the Platonic ideal of beauty amid the ruins of his own once formidable dignity. A few days later, Aschenbach goes to the lobby in his hotel, feeling ill and weak, and discovers that the Polish family plans to leave after lunch. He goes to the beach to his usual deck chair. Tadzio is there, unsupervised for once, and accompanied by Jasiu, an older boy. A fight starts between the two boys, and Tadzio is quickly bested; afterward, he angrily leaves his companion and wades over to Aschenbach's part of the beach, where he stands for a moment looking out to sea, then turns halfway around to look at his admirer. To Aschenbach, it is as if the boy is beckoning to him: He tries to rise and follow, only to collapse sideways into his chair. His body is discovered minutes later.

Шығу тегі

Маннның бастапқы ниеті "күшті құмарлықтың шатасу мен құлдырауға алып келуі" туралы жазу еді. Оған Гетенің 18 жасар баронша Ульрике фон Леветцовқа деген құмарлығының шын оқиғасы әсер еткен, бұл оқиға Гетеді "Мариенбад элегиясын" жазуға жетелеген. 1911 жылдың мамыр айында Венада композитор Густав Малердің қайтыс болуы және Маннның 1911 жылғы жазғы демалысында Венецияда Владцио атты ұлға қызығушылық танытуы оның ойын толғандырған қосымша оқиғалар болды. Ол осы оқиғаны өмір мен сананың арақатынасы туралы өз пікірлерін көрсету үшін пайдаланды, мұнда Ашенбах сананы бейнелейді. Маннқа Зигмунд Фрейдтің армандар туралы көзқарастары, сондай-ақ бірнеше рет Венецияға келген философ Фридрих Ницше де ықпал етті.

Айтуға арналған сөздер

Роман антикалық дәуірден бастап, әсіресе грек антикалық дәуіріне және 18 ғасырдағы неміс шығармаларына (әдеби, өнер тарихи, музыкалық, бейнелік) сілтемелерге толы. Роман тектіаралық, оның негізгі көздері, алдымен, Платонның Симпозиумы мен Федросында табылған эротикалық махаббаттың философиялық даналықпен байланысы, ал екіншісі - Аполлонның, шектеу мен форманы қалыптастырудың құдайы және Дионис, артықшылық пен құмарлықтың құдайы арасындағы ницшеандық қарама-қайшылық. Классикалық құдайларды қазіргі заманғы жағдайға орналастыру идеясы Манн "Венециядағы өлім" романын жазған кезде кең тараған болатын. Ашенбахтың есімі мен кейіпкері гомосексуалист неміс ақыны Август фон Платен Халлермюндеге тән болуы мүмкін. Романның ішінде оның Венеция туралы өлеңдеріне сілтеме жасалған, және Ашенбах сияқты ол итальян аралында холерадан қайтыс болды. Ашенбахтың аты-жөні тамыз айының анаграммасы, ал кейіпкердің тегі Плэттеннің туған жері Ансбахтан алынған болуы мүмкін (оған қарамастан, Ашенбах - бұл шын ежелгі неміс аты, мысалы, Кишкин отбасының негізін қалаушы). Алайда, бұл атаудың тағы бір айқын мәні бар: Ашенбах сөзбе-сөз "көк бұлақ" дегенді білдіреді. Бұл "өлі күлдің (асхен) өмірдің (бах) ағынын тосқауылдайтынын білдіреді". Романның Ашенбахты сипаттауы композитор Густав Малердің суретіне негізделген. Мюнхенде кездескенде Малер Маннға қатты әсер етті, ал Манн Венада Малердің өлімі туралы хабардан шоқ болды. Манн Асхенбахқа Малердің аты мен бет-әлпетін берді, бірақ ол туралы жұрт алдында айтпады. Дягилев жиі Ашенбахпен бір қонақ үйде, Гранд-отель де Байнс-та тұрып, жас ер сүйіктілерін сонда алып кететін. Ашенбах сияқты, Дьягилев те қонақ үйде қайтыс болды.

Аудармалар

Кеннет Берктің ағылшын тіліндегі аудармасы 1924 жылы The Dial журналында үш нөмірде (том LXXVI, наурыз-мамыр, № 3–5, Камден, Нью-Джерси, АҚШ) жарық көрді. Бұл аударма келесі жылы «Венециядағы өлім және басқа да әңгімелер» деген атпен кітап түрінде шықты. У. Х. Оден оны нақты аударма деп атады, бірақ Оден оны қандай басқа аудармалармен салыстырғаны белгісіз. 1922 жылы Маннның «Үш онжылдықтың әңгімелері» жинағында жарияланған Хелен Трейси Лоу Портердің ресми аудармасы, Лоу Портердің сексуалдық және гомоэротизмді бейнелеуіне байланысты сыншылар тарапынан онша жақсы қабылдамады. «Ағылшын тіліндегі әдебиетке арналған Оксфорд нұсқауында» ол «пуритандыққа» байланысты сынға ұшырайды, себебі Лоу Портер «Маннның сексуалдыққа, әсіресе гомоэротизмге қатысты көзқарасын жұмсартқан». Автор нәтижені «апатты» деп санайды және Маннның «мәтіннің қайта өңделген, тазартылған нұсқасын» көреді. 2005 жылы Майкл Генри Хеймнің аудармасы Хелен мен Курт Вольф аудармашылар сыйлығын жеңіп алды. Басқа аудармалардың арасында Дэвид Люк (1988), Клейтон Кольб (1994), Стэнли Эпплбаум (1995), Жоахим Нейгрошель (1998), Мартин С. Доге (2010) және Дамион Сёрлс (2023) аудармалары бар.

Бейімделулер

1971 жылы Лучино Висконти Дирк Богардтың қатысуымен "Венециядағы өлім" фильмін түсірді. Бенджамин Бриттен "Венециядағы өлімді" операға айналдырды, оның соңғысы 1973 жылы. Романды Питер Вольф 1997 жылы BBC Radio 3 үшін драмаға айналдырды. Джон Ноймайер 2003 жылдың желтоқсанында өзінің Гамбург балет компаниясы үшін балетке бейімделген. 2013 жылы Томас Остермайердің режиссерлігімен Берлиндегі Schaubühne театрында Death in Venice/Kindertotenlieder атты сахналық қойылым Густав Малердің Kindertotenlieder ән циклынан элементтер алған. 2023 жылы Люк Де Брюйкер кітапты Бельгияның Гент қаласында "Дуд в Венеции" атты сахналық пьесаға айналдырды, оның басты рөлінде Коэн Круке болды.