Кіріспе

Uxoricide (лат. uxor – "әйел", cide – "кесу, өлтіру" мағынасын білдіреді) – өз әйелінің қасталасынан өлтірілуі. Бұл қылмысқа жасалған әрекеттің өзіне де, оны жасаған адамға да қатысты айтылуы мүмкін. Сондай-ақ, өз қатынының немесе дос қызының қасталасынан өлтірілуіне де қолданылуы мүмкін. Ер адамның әйелін немесе жігітін өлтіруі – "марицид" деп аталады.

Уксорицидтер саны

АҚШ-та 1970 жылдан бері әйелдерге және ерлерге жасалатын зорлық-зомбылық пен кісі өлтіру көрсеткіштері төмендегенімен, 1970 жылдардың ортасынан 1980 жылдардың ортасына дейінгі ФБР деректеріне сәйкес, АҚШ-та әйелін өлтірген әр 100 күйеуге шамамен 75 әйел күйеуін өлтірген. Сент-Луис қаласы да осы көрсеткіштерге жатады. Әйелдерді өлтіру көрсеткіштері әртүрлі демографиялық топтарда әр түрлі болды. АҚШ-та 2002 жылы жұбайларды (ерлі-зайыптыларды) өлтіргендердің 69,4% ақ нәсілді, 25,7% қара нәсілді, 4,8% азиялық/Тынық мұхиты аймағынан шыққан және 0,1% американдық үндістер мен Аляска тумалары болды. Оңтүстік-Шығыс Азия аймағында барлық өлтірілген әйелдердің 55% өз серіктерінің қолынан қаза тапқан, Африка аймағында 40%, ал Америкада 38% құрады. 2013 жылғы зерттеу көрсеткендей, әйелдерді өлтірудің 38,6% жақын туыстар немесе серіктестер жасаған. Батыс елдерінде әйелдерді өлтіру көрсеткіштері әртүрлі, Англия мен Уэльсте айына шамамен жеті, Австралияда шамамен төрт, ал АҚШ-та айына шамамен 76 әйел өлтіріледі. Аталған деректер әртүрлі жылдарға қатысты және нақты деректер болып табылады, олар ел халқының санына қарай түзетілмеген және индекстелмеген.

Беймәлім жанжал

Психодинамикалық теориялардың жақтаушылары әйел өлтірудің (ухоцидтің) пайда болу механизмдерін түсіндіруге тырысты. Соған сәйкес, әйелін өлтірген ер адамдар әйеліне еңсеретін бейсаналық тәуелділік пен оған деген наразылық сезімін бірге бастан өткереді. Бұл ерлер қарым-қатынастан шығуды қалайды, бірақ өздерін мұны істеуге шамасы жетпейтіндей сезінеді, нәтижесінде әйелді өлтіру – одан құтылудың жалғыз жолы деген сенімге келеді. Бұл көзқарас ер адам әйелді өлтіріп, содан кейін дереу өз-өзіне қол жұмсаған жағдайларға да басқаша түсінік береді – ер адам кінә сезімінен емес, көмексіздік және тәуелділік сезімінен өмірін аяқтайды.

Қорғаныс тетіктері

Сонымен қатар, балалық шақтағы зорлық-зомбылық пен әйел өлтіру мүмкіндігі арасындағы байланыс анықталды. Психодинамикалық зерттеушілер балалық шақта зорлық-зомбылыққа ұшыраудың ересек жаста үй ішіндегі зорлық-зомбылық жасауға алып келетінін, оның себебі қорғаныс механизмдері екенін айтады. Бұл жағдайда зорлық-зомбылық – балалық шақтағы жарақаттар мен басқа да жағымсыз оқиғаларға бейсана түрдегі қорғаныс реакциясы болып табылады. Басқа психодинамикалық зерттеушілер Тематикалық апперцепция тестілерінің нәтижелері әйел өлтірген ер адамдарда анасы немесе әйелі тарапынан қабылданудың маңызды тенденцияларын көрсеткенін хабарлады. Психоанализдік түс жору бойынша, бейсаналық қақтығыстар зорлық-зомбылық шақырулар түрінде көрінеді. Мысалы, бір ер адам әйелін өлтіруге дейін 200-ден астам мазасыз, көбінесе зорлық-зомбылық көрген түстерді бастан өткерген және жазған.

Тәуекел факторлары

АҚШ-тағы жұбайлар арасындағы кісі өлтірулердің үштен екі бөлігінен астам жағдайда, ауызша дау-жанжал кісі өлтіруге ұласып кеткен.

Отбасылық жағдайы

Канада мен Ұлыбританияда жүргізілген екі зерттеуде, үйленген әйелдерге қарағанда, бірге тұратын әйелдердің отбасылық зорлық-зомбылыққа және күйеуінің қолынан өлу қаупі жоғары екені анықталды. Зерттеулер көрсеткендей, бірге тұратын әйелдердің жақын серіктесінен өлтірілу қаупі некеде тұрған әйелдерге қарағанда тоғыз есе артық. Осы тұжырымның себептерін анықтау үшін бірнеше зерттеу жүргізілді. Бірге тұратын әйелдер көбінесе жас, білімі төмен болып келеді және жаңа серіктерімен бірге бұрынғы қарым-қатынастан туған балаларын алып келуі мүмкін. Өгей балалары бар анаға бұл қауіптің үстелне, генетикалық байланысы жоқ әке де балаға қауіп тудырады; зерттеулер балалардың генетикалық әкесіне қарағанда, өгей әкесінен зорлық-зомбылық көру және бала өлтіру (филицид) қаупі әлдеқайда жоғары екенін көрсетті. Бұл, әке болған адамның инвестициясы көбейгенде репродуктивтік пайданың төмендеуімен байланысты болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, өгей балаларының болуы әйелдердің күйеуінің қолынан өлу қаупін айтарлықтай арттырады. Көптеген филицидтер ухоцид пен өз-өзіне қол жұмсаумен бірге жүреді. Сонымен қатар, бірге тұратын қарым-қатынастарда ажырасу көрсеткіші жоғары, және мұндай қарым-қатынастағы еркектер өз серіктерін бақылай алмайтынын немесе жыныстық бәсекелестерден қорқыныш сезіне алады. Зерттеулер көрсеткендей, көптеген ухоцид жағдайлары еркектің әйелінің адалсыздық жасағанына сенуінен немесе әйелдің қарым-қатынасты аяқтауға тырысуынан кейін орын алады. Зерттеулер көрсеткендей, әйелдер қарым-қатынас аяқталғаннан кейін зорлық-зомбылықтың күшеюіне жиі ұшырайды. Австралияда жүргізілген зерттеуде, ухоцид құрбандарының 47% ажырасқаннан кейін екі ай ішінде еркек серіктерінен өлтірілген. Жыныстық қызғаныш ажырасудан кейін қауіптің артуының себебі болуы мүмкін.

Жұбайлардың ажырасуы

Уксоцидтің тағы бір қауіп факторы – бұл жақындықтан алыстау. Жұбайынан кетуді таңдаған әйелдер жұбайының қолынан өлу қаупі жоғары. Еркек әйелі басқа еркекпен жаңа қарым-қатынас орнатқанға дейін оны өлтіруі мүмкін, себебі ол оның репродуктивтік ресурстарын бәсекелес еркектің баласына жұмсап қояды деп қорқады. Сондықтан, серігін өлтіру арқылы ол интрасексуалдық бәсекелестікке байланысты беделіне нұқсан келтіруден сақталады және басқа еркектің құнды серігіне қол жеткізу мүмкіндігін жояды. Бұл бұрынғы қарым-қатынастан баласы бар әйелдердің қазіргі серігімен ғана баласы бар әйелдерге қарағанда жұбайының қолынан өлу қаупі жоғары екенін түсіндіреді. Әйел серігі өзінің репродуктивтік ресурстарын басқа еркекке бұрын жұмсаған, сондықтан ол жаңа қарым-қатынас орнатқанда, еркек басқа еркектің баласын тәрбиелеуге қатысады, бұл оның интрасексуалдық бәсекелестер арасындағы иерархиялық статусына зиян келтіреді. Әйелдің фертильдігі жасы ұлғайған сайын төмендейді, сондықтан жас репродуктивтік сәттіліктің маңызды көрсеткіші болып табылады. Осыдан келіп, еркек өзінің репродуктивтік құндылығы жоғары серігіне үлкен мән береді. "Тікелей әрекет" – қару қолдану, суға батыру, пышақтау және мойын қысып өлтіру сияқты зорлық-зомбылық әдістерін білдіреді. Басқа да ықпалдастыратын мәдени нормаларға дискриминациялық отбасылық заңдар және қылмыстық кодекстегі "намыс үшін өлтіруге" көз жұмушылық танытатын баптар кіреді. Түркияда намыс үшін жасалған қылмыстарға қоғамдық қорлау аз, ал консервативті аймақтарда тұратын халықтың 37% адалсыздық жасаған әйелдерді өлтіру керек деп санайды. Намыс үшін жасалатын қылмыстарды қолдайтын мұндай көзқарас Иордания мен Үндістанда да байқалады. Уругвайда 2017 жылға дейін неке адалдығын бұзуға байланысты құмарлық қылмыстары Қылмыстық кодекстің 36-бабы бойынша (Зина жасаудан туындаған құмарлық) жеңілдетілген. 2017 жылдың 22 желтоқсанында Қылмыстық кодекстің 36-бабы құмарлық қылмысын алып тастау үшін өзгертілді. Бұл ережені қылмыстық кодекстен алып тастау үшін 2013 жылдан бері саяси күш-жігер жұмсалып келді. Уругвайда әйелдерді өлтіру көрсеткіші өте жоғары; 2018 жылғы БҰҰ зерттеуіне сәйкес, Уругвай Латын Америкасында қазіргі немесе бұрынғы серіктестерінің қолынан өлген әйелдер саны бойынша Доминикан Республикасынан кейін екінші орында тұр. Уксоцид намыс үшін жасалатын қылмыстар қабылданбайтын елдерде де кең таралған болуы мүмкін. Мысалы, Оңтүстік Африкада әр аптада шамамен бес әйел жұбайының қолынан қаза табады. Бұл жоғары көрсеткіштің себебі Оңтүстік Африка қоғамында зорлық-зомбылықтың кең таралғандығы және оның көп жағдайда әлеуметтік тұрғыдан қалыпты саналатындығы болуы мүмкін. Италияда жүргізілген зерттеулер де ұқсас нәтижелерді көрсетіп, ер адамның қоғамдағы әйелдердің орнына қатысты мәдени құндылықтары оның уксоцид жасау ықтималдығымен байланысты екенін хабарлайды.

Балаларға әсері

Ата-анасы бірін өлтірген жағдайда, балалар ауыр психикалық жарақат алады. Екінші ата-ана түрмеге түсуі мүмкін немесе суицид жасауы да ғажап емес, сондықтан бала үлкен қанағатсыздыққа ұшырайды. Бала бір ата-анасынан ғана емес, осы қайғылы жағдайдан өтуына көмектесіп, қолдау көрсеткен екінші ата-анасынан да айырылады. Мұндай ауыр оқиға баланың әл-ауқаты мен психикалық денсаулығына елеулі салдар тигізуі мүмкін.

Көркем шығармаларда

Шарль Перроның "Көк сақал" атты танымал ертегісінде басты кейіпкер бірнеше әйелін өлтіреді. Уильям Шекспирдің "Отелло" пьесасындағы басты кейіпкер әйелі Дездемонаны зына жасады деген сеніммен өлтіреді. Осы пьесада антагонист Яго өзінің қылмыстарын ашқан әйелі Эмилияны өлтіреді. "Мың бір түн" ертегісіндегі патша Шахриар, бәлкім, ең танымал және көптеген әйелдерді өлтірген адам болар – ол әр түнде жаңа бойжеткен әйел алады және оны таңертең дарға асып өлтіреді. Оқылған нұсқасына байланысты, бір түннен кейін мыңнан мыңдаған әйелдер өмірінен айырылады.