Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австралиялық саясаткер (1897–1981)
Australian politician (1897–1981)
Энид Мюриэл Лайонс (туған есімі Бернелл; 9 шілде 1897 – 2 қыркүйек 1981) – Австралиялық саясаткер. Ол Өкілдер палатасына сайланған және федералды кабинетте қызмет еткен алғашқы әйел ретінде танымал. Саяси мансабына дейін ол 1932 жылдан 1939 жылға дейін Австралияның премьер-министрі болған Джозеф Лайонстың әйелі ретінде белгілі болды. Ол бұрын 1923 жылдан 1928 жылға дейін Тасманияның премьер-министрі қызметін атқарған. Лайонс Тасманияның Смиттон қаласында дүниеге келген. Ол Тасманияның солтүстігіндегі түрлі шағын қалаларда өсіп, мектеп мұғаліміне оқыды. 17 жасында өзінен 18 жас үлкен саясаткер Джозеф Лайонсқа тұрмысқа шықты. Олардың он екі баласы болды, олардың барлығы дерлік ересекке жетті. Күйеуінің мансабы дамыған сайын, Лайонс оған сайлау науқанында көмектесе бастады және шешен сөйлеуші ретінде танылды. 1925 жылы ол Тасмания штатының сайлауында Еңбек партиясынан түскен алғашқы екі әйелдің бірі болды. 1931 жылы Еңбек партиясының бөлінуінен кейін ол күйеуімен бірге жаңа Біріккен Австралия партиясына (UAP) қосылды. Күйеуі 1932 жылы премьер-министр болғаннан кейін Лайонс Канберрадағы резиденцияда тұруға көшті. Ол премьер-министрдің әйелі ретінде кеңінен танылды, газет мақалалары жазып, радио хабарларын берді және ашық ауада сөз сөйледі. 1939 жылы күйеуінің лауазымында кенеттен қайтыс болуы оған үлкен соққы болды, сондықтан ол бір уақытқа қоғамдық өмірден шеттеді. 1943 жылғы федералды сайлауда Лайонс Дарвин округінен UAP партиясынан сәтті сайланды. Ол және сенатор (дейми) Дороти Тангней федералды парламентке сайланған алғашқы екі әйел атанды. 1945 жылы Лайонс жаңа Либералдық партияға қосылды және 1949 жылдан 1951 жылға дейін Мензис үкіметінде Атқару кеңесінің вице-президенті болды – кабинеттегі алғашқы әйел. Ол үш мерзімнен кейін парламенттен зейнетке шықты, бірақ Австралия хабар тарату корпорациясының (1951–1962 жж.) мүшесі және қоғамдық пікір білдіруші ретінде қоғамдық өмірге қатысып жүрді.
Dame Enid Muriel Lyons (née Burnell; 9 July 1897 – 2 September 1981) was an Australian politician. She was notable as the being the first woman to be elected to the House of Representatives and to serve in the federal cabinet. Prior to her own political career, she was best known as the wife of Joseph Lyons, Prime Minister of Australia from 1932 to 1939, who served previously as Premier of Tasmania from 1923 to 1928. Lyons was born in Smithton, Tasmania. She grew up in various small towns in northern Tasmania, and trained as a schoolteacher. At the age of 17, she married politician Joseph Lyons, who was almost 18 years her senior. They would have twelve children together, all but one of whom lived to adulthood. As her husband's career progressed, Lyons began assisting him in campaigning and developed a reputation as a talented public speaker. In 1925, she became one of the first two women to stand for the Labor Party at a Tasmanian state election. She followed her husband into the new United Australia Party (UAP) following the Labor split of 1931. After her husband became prime minister in 1932, Lyons began living at The Lodge in Canberra. She was one of the best known prime minister's wives, writing newspaper articles, making radio broadcasts, and giving open air speeches. Her husband's sudden death in office in 1939 came as a great shock, and she withdrew from public life for a time. At the 1943 federal election, Lyons successfully stood for the UAP in the Division of Darwin. She and Senator (Dame) Dorothy Tangney became the first two women elected to federal parliament. Lyons joined the new Liberal Party in 1945, and served as Vice President of the Executive Council in the Menzies Government from 1949 to 1951 – the first woman in cabinet. She retired from parliament after three terms, but remained involved in public life as a board member of the Australian Broadcasting Commission (1951–1962) and as a social commentator.
Туған жері және отбасылық тарихы
Лайонс 1897 жылғы 8 шілдеде Тасманияның Смиттон қаласының шетіндегі шағын пилорама поселкесі – Лисвиллде дүниеге келді. Оның тууы бір айдан астам соң тіркелді. Ол Элиза (құрметті әкесі – Таггет) мен Уильям Бернеллдің төрт баласының екіншісі болды. Оның әкесі, талантты музыкант, Англияның Девон қаласында туған, 17 жасында Австралияға көшіп келгенге дейін Уэльстің Кардифф қаласында өскен. Оның анасы Оңтүстік Австралияның Аделаида төбелерінде, Виктория алтын асығынан қызығушылық танытқан ағылшын иммигрант әкесінен дүниеге келген. Англияда оның ата-бабалары орта тапқа жатқан, бірақ Австралияда отбасы салыстырмалы түрде кедейлікке түсті. Лайонстың ата-анасы алғаш рет Квинслендтің батыс теміржолындағы Анжеллала станциясында кездесті, онда оның жесір әжесі Луиза Таггет (құрметті әкесі – Орчард) тамақтандыруға келісімшарт ұтып алған. Олар 1888 жылы Брисбенде үйленді және бастапқыда Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Бэррингбарда қоныстанды, онда олардың үлкен баласы дүниеге келді. 1894 жылы Уильямның ата-анасына жақын болу үшін, олар Сомерсетте ферма шаруашылығымен айналысқандықтан, Тасманияның солтүстігіне көшіп келді. Лайонстың өмірбаяуын жазған Энн Хендерсон Уильям Бернелл оның биологиялық әкесі болмауы мүмкін екенін болжады және оның орнына ол белгілі жергілікті кәсіпкердің ұлы Алойсиус Джойс кішіден туған болуы мүмкін. Алайда, ол сондай-ақ "Уильям оны тәрбиелеуде жасаған ешқандай әрекет оның өз баласы емес екенін көрсетпейді" деп атап өтеді. Джойс отбасының айтуынша, Уильям Алойсиус Джойс үлкенімен кездесіп, олардың дауласып жатқанын естіген, соңында Джойс Энидті туыс ретінде мойындап, Уильям оны өз қызы ретінде өсірсе, Бернеллдерге қаржылық көмек көрсетуге келіскен. Хендерсон бұл жағдайды отбасының кейіннен шектеулі табыспен және кепілдіксіз мүлік сатып алуға несие алуына байланысты түсіндіреді.
Lyons was born on 8 July 1897 at Leesville, a small sawmilling settlement outside Smithton, Tasmania. Her birth was registered just over one month later. She was the second of four children born to Eliza (née Taggett) and William Burnell. Her father, a sawyer and talented musician, was born in Devon, England, and grew up in Cardiff, Wales, before immigrating to Australia at the age of 17. Her mother was born in the Adelaide Hills of South Australia, to an English immigrant father who had drawn by the Victorian gold rush. Her forebears in England had been middle class, but the family fell into relative poverty in Australia. Lyons' parents first met at Angellala on Queensland's western railway line, where her widowed maternal grandmother Louisa Taggett (née Orchard) had won a catering contract. They married in Brisbane in 1888 and initially settled in Burringbar, New South Wales, where their first child was born. They moved to northern Tasmania in 1894 to be closer to William's parents, who farmed in Somerset. Lyons' biographer Anne Henderson has speculated that William Burnell may not have been her biological father, and that she may instead have been fathered by Aloysius Joyce Jr., the son of a prominent local businessman. However, she also notes that "nothing [William] did in rearing her would suggest she was not his own". According to an account from the Joyce family, William confronted Aloysius Joyce Sr. and the two were overheard arguing, with Joyce eventually accepting Enid as a blood relation and agreeing to provide financial support to the Burnells if William raised her as his own daughter. Henderson suggests this as an explanation as to how the family were later able to secure a loan to buy property with limited income and no collateral.
Балалық шақ
1901 жылы Лайонс отбасымен Бёрнидің оңтүстігіндегі Тасманияның Стоупорт ауданына көшіп барды. Ол үйінен шалқаяқ жердегі бір бөлмелі мемлекеттік мектепте оқуға түсті. Анасы отбасының табысын арттыру үшін киім-кешек жөндеп, кір жуып, көшпелі жұмысшыларға тамақ жеткізіп, әсіресе білімді және шетелден келген қонақтарға қызығушылық танытты. Ол қыздарының мұғалім болуын қалаған, себебі сол кезде қыздарға мемлекеттік қаржымен орта білім алудың жалғыз мүмкіндігі осы мамандық болды. 1904 жылы отбасы Бёрнидің батысындағы жағалаудағы Куиге көшіп барды. Олар тұрғын үйінен шағын дүкен ашып, анасы жергілікті пошта бөлмесінің меңгерушісі болды, кейіннен қоғамдық шараларға жалға берілетін би залын салды. Лайонс пен оның бауырлары Бёрнидегі мектепке барып оқыды.
In 1901, Lyons and her family moved to Stowport, Tasmania, a rural locality south of Burnie. She began her education at a one room public school, at a distance of from her home. Her mother supplemented the family's income by mending and laundering clothes and delivering meals to itinerant workers, taking a particular interest in well educated visitors and those from overseas. She intended that her daughters would enter the teaching profession, which at the time provided the only opportunity for girls to gain a state funded secondary education. In 1904, the family moved to a property at Cooee, on the coast to Burnie's west. They operated a small general store from their residence, with her mother serving as the local postmistress, and later added a dancehall which was rented out for community events. Lyons and her siblings attended school in Burnie.
Неке
Элиза Бернелл өзінің 15 жасар қызын Тасманияның жаңадан көзге түсіп келе жатқан Еңбек партиясының саяхатшысы Джозеф Лайонсқа таныстырды. 1915 жылдың 28 сәуірінде екеуі Тасманияның Уайнард қаласында неке қиды; ол 17 жаста, ал Лайонс 35 жаста болды. Энид методист болып тәрбиеленген, бірақ Лайонстың тілегімен католик дініне ауысты. Олардың он екі баласы болды, олардың біреуі дүниеге келген сәтте қайтыс болды.
Eliza Burnell introduced her 15 year old daughter to Joseph Lyons, a rising Tasmanian Labor politician. On 28 April 1915, the two married at Wynyard, Tasmania; she was 17 and Lyons was 35. Enid had been brought up a Methodist but became, at Lyons' request, a Roman Catholic. They would have twelve children, one of whom died in infancy.
Мемлекеттік саясат
Лайонның күйеуі 1909 жылдан бері депутат болып келді, ал 1916 жылы партияның әскери шақыру мәселесі бойынша жарылғаннан кейін АЛП-ның штаттық жетекшісі болып сайланды. Ол өзінің құқығымен АЛП-ның белсенді мүшесі болды, 1918 жылғы штаттық конференцияда әйелдер бөлімінің делегаты ретінде қатысып, бір ұсынысты сәтті түзетті және Эдмунд Дуйер Греймен бірлесіп міндетті әскери оқыту туралы ұсынысты ұсынды. Оппозиция жетекшісінің әйелі ретіндегі оның мәртебесі оның беделін арттырды және 1922 жылғы штаттық сайлаудан бастап ол күйеуінің атынан жинала бастады. 1923 жылдың қазан айында Лайонның күйеуі күтпеген жерден Тасманияның премьер-министрі болып тағайындалды, бұл бұрынғы Ұлтшыл үкіметтің құлауынан кейін болды. Ол оның атынан түрлі қоғамдық шараларға қатысуы күтілді, бірақ барлық шығындарды өзі көтеруге және көбінесе қоғамдық көлікке жүгінуге тура келді. 1924 жылы Лайон жетінші баласын дүниеге әкелді, ол Тасмания премьер-министрінің алғашқы баласы болды. Отбасы келесі екі жылда көптеген қиындықтарға тап болды. 1925 жылдың ортасында ол екі ай бойы қызбадан төсекке жатты, содан кейін нәрестесі менингиттен қайтыс болды. Бірнеше айдан кейін ол түсік тастады және үш ай бойы өлі ұрықты көтеріп жүруге мәжбүр болды, кюретаж процедурасы токсикозға әкелді. 1926 жылдың шілдесінде оның күйеуі автомобиль апатында ауыр жарақат алды, нәтижесінде әріптесі Майкл О'Киф қаза тапты және тоғыз апта ауруханада жатты.
Lyons' husband, an MP since 1909, was elected state leader of the ALP in the aftermath of the 1916 party split over conscription. She was an active member of the ALP in her own right, appearing as a women's branch delegate at the 1918 state conference where she successfully amended one motion and co sponsored a motion for compulsory military training with Edmund Dwyer Gray. Her position as wife of the opposition leader gave her greater public prominence and beginning at the 1922 state election she began making appearances on his behalf. In October 1923, Lyons' husband was unexpected appointed premier of Tasmania following the collapse of the incumbent Nationalist government. She was expected to undertake various social engagements on his behalf, although she had to meet her own expenses and usually had to rely on public transport. In 1924, Lyons gave birth to her seventh child, the first born to an incumbent Tasmanian premier. The family experienced a number of difficulties over the following two years. She was bedridden with mumps for two months in mid 1925, shortly after which her infant son died of meningitis. A few months later she miscarried and was forced to carry the dead foetus for three months; the curettage procedure resulted in toxemia. In July 1926, her husband was severely injured in a car accident that caused the death of his colleague Michael O'Keefe, remaining in hospital for nine weeks.
1925 жылғы кандидатура
1925 жылы Лайонс және оның анасы Тасманияда АЛП кандидаттары ретінде түскен алғашқы әйелдер болды. 1925 жылғы мәмілелік сайлау тасманиялық әйелдерге 1921 жылы штаттық парламентке сайлауға қатысу құқығы берілгеннен кейінгі екінші сайлау болды. Лайонс Хобарттағы Денисон округінен сайлауға түсті, онда ол тәуелсіз кандидат Эдит Уотервортты қолдайтын әйел сайлаушылардан дауыс тартып алуы күтілді, ал анасы оның туған қаласы Берни кіретін Дарвин округінен сайлауға түсті. 27 жастағы Лайонс «жергілікті кандидат» ретінде көзге түсті, ол өзінің кандидатурасын қолдап, күйеуі басқа округтерге сапарлағанда оны қолдап, жиі қоғамдық сөздер жасады. Ол өзінің сайлау кампаниясын Хобарт қалалық әкімшілігінде ашып, білім беру және денсаулық сақтауға мемлекеттік қаржыландыруды ұлғайту, Хобарттағы шалаптарды жою, сүт тарату және ағаш өңдеу өнеркәсібін мемлекеттік бақылауға алу сияқты бағдарламалармен көтерілді. Ол негізінен әйел сайлаушыларға үндеді және сөздерінде жиі тұрмыстық метафораларды қолданды, сонымен қатар қаржылық басқарудағы кемшіліктері үшін Ұлттық оппозицияны сынады. АЛП Тасманияда алғаш рет көпшілік дауысқа ие болды, бірақ Лайонс Денисон округінде сайлауға өту үшін шамамен 60 дауыс жетіспеді.
In 1925, Lyons and her mother became the first women to stand as ALP candidates in Tasmania. The 1925 state election was only the second since Tasmanian women received the right to stand for state parliament in 1921. Lyons stood in the Hobart based seat of Denison, where it was hoped she would draw votes away from female voters supporting independent candidate Edith Waterworth, while her mother stood in the seat of Darwin which included her home town of Burnie. Lyons, aged 27, emerged as a "natural local candidate", making frequent public speeches both in support of her own candidacy and supporting her husband as he toured other electorates. She opened her campaign at the Hobart Town Hall, standing on a platform that included increased government funding of education and health, clearance of Hobart's slums, and government control of milk distribution and the saw milling industry. She appealed primarily to female voters and frequently used domestic metaphors in her speeches, while also attacking the Nationalist opposition for financial mismanagement. The ALP ultimately won its first majority government in Tasmania, with Lyons finishing around 60 votes short of election in Denison.
Федералды саясат
1931 жылы Джозеф Лайонс Еңбек партиясынан шығып, Австралияның Біріккен партиясына (АБП) қосылды және келесі сайлауда премьер-министр болды. Джозеф Лайонс 1939 жылғы сәуірде 59 жасында қайтыс болды, ол Австралияның премьер-министр лауазымында қайтыс болған алғашқы премьер-министрі болды, ал леди Энид Тасманияға оралды. Ол Джозеф Лайонстың орнын басқан АБП басшысы Роберт Мензиеске қатты наразылық білдірді, оның күйеуінің өліміне дейін жақын арада кабинеттен кетіп, оған опасыздық жасады деп сенді. Лайонс 1943 жылғы федералды сайлауда Өкілдер палатасына сайланды, сенатор Дороти Танниге қосылып, федералды парламенттегі алғашқы екі әйелдің бірі атанды. Лайонстың 1944 жылғы наурыздағы екінші және үшінші сөздері «әйелдер мәселелеріне ден қоюдан бас тартуға жасаған әрекет ретінде бағаланды». Ол соғыс кезінде көмір шахтерлерінің еңбек ақиқатын ұлт мүддесінен жоғары қойғанын айыптап, Кертин үкіметінің 1944 жылғы билікті кеңейту туралы референдумын қабылдамады. 1944 жылғы тамызда Лайонс халық саны туралы пікірталстың төрт спикерінің бірі болды, ол Австралия хабар тарату корпорациясының «соғыс жылдарындағы ең ірі дауға» айналды. Лайонс 1972 жылғы өмірбаянында осы пікірталсқа арналған бір тарауды жазып, оны «парламент мүшесі ретінде ең алаңдатарлық тәжірибелердің бірі» деп атады. Оның пікірталас әріптестері Норман Хейр, Джесси Стрит және экономист Колин Кларк болды. Ол Александра Хаслюктан кейін осы құрметке ие болған екінші әйел болды. Ол әртүрлі ордендердегі ханымдық атағын алған алғашқы австралиялық әйел атанды. Лайонс 1981 жылғы 2 қыркүйекте 84 жасында Ульверстоунда қайтыс болды. Ол күйеуінің қасына Мерси Вейл еске алу паркіне жерленгенге дейін Девонпортта мемлекеттік салтанатты жерлеу рәсімімен қоштастырылды. 1992 жылы Либералды/Ұлттық оппозициялық партияларының бейресми саяси фракциясы – «Лайонс форумы» құрылды. Топтың аты Лайонстың Өкілдер палатасындағы алғашқы сөзіне сілтеме жасайды. 2004 жылы фракция таратылған деп есептелді. 2023 жылғы наурызда Лайонс пен леди Дороти Таннидің қоладан жасалған екі мүсіні Ескі Парламент үйінің бағында орнатылды. Лис Джонсон жасаған мүсіндер 1943 жылғы қыркүйекте парламентке алғаш рет кірген жұптың танымал суретінен шабыттанды. Лайонстың немересі, Австралия жұмыс орнындағы гендерлік теңдік агенттігінің бұрынғы директоры Либби Лайонс бұл оқиғаны «тамаша, қуантарлық сәт» деп сипаттады.
In 1931 Joseph Lyons left the Labor Party and joined the United Australia Party (UAP), becoming prime minister at the subsequent election. Joseph Lyons died in April 1939, aged 59, the first Australian prime minister to die in office, and Dame Enid returned to Tasmania. She bitterly resented Joseph Lyons' successor as leader of the UAP, Robert Menzies, who had, she believed, betrayed her husband by resigning from the cabinet shortly before Joseph's death. Lyons was elected to the House of Representatives at the 1943 federal election, joining Senator Dorothy Tangney as one of the first two women in federal parliament. Lyons' second and third speeches in March 1944 were "judged as an attempt on her part to depart from her preoccupation with women's issues". She accused striking coal miners of disloyalty and placing their own interests above those of the nation during World War II, and opposed the Curtin government's 1944 referendum proposal to increase government powers. In August 1944, Lyons was one of four speakers in a debate on population which became the Australian Broadcasting Commission's "largest controversy during the war years". Lyons devoted a chapter to this debate in her 1972 autobiography, calling it "one of the most disturbing experiences I was to know as a member of parliament". Her fellow debaters were Norman Haire, Jessie Street and the economist Colin Clark. the second woman to receive this honour after Alexandra Hasluck. She was the first Australian woman to receive damehoods in different orders. Lyons died at Ulverstone on 2 September 1981, aged 84. She was accorded a state funeral in Devonport before being buried next to her husband at Mersey Vale Memorial Park. An informal political faction of the Liberal/National opposition parties called the Lyons Forum was formed in 1992. The group's name alluded to Lyons' maiden speech to the House of Representatives. The faction was considered to be defunct in 2004. In March 2023, a dual bronze sculpture of Lyons and Dame Dorothy Tangney was placed in the gardens of Old Parliament House, Canberra. The statues, sculpted by Lis Johnson, were inspired by an iconic photograph of the pair entering the building on their first day of parliament in September 1943. Lyons' granddaughter, former Director of the Australian Workplace Gender Equality Agency Libby Lyons, described the unveiling as a "wonderful, thrilling moment".