Кіріспе

Эдвард Гоф Уитлэм (11 шілде 1916 – 21 қазан 2014) – Австралияның 21-ші премьер-министрі. Ол Австралияның Еңбек партиясының (АЛП) басшысы болды және партия ішінде ең ұзақ қызмет еткен жетекші. Ол реформаторлық және әлеуметтік прогрессивті басшылық еткендігімен белгілі болды. 1975 жылғы конституциялық дағдарыстың қатарында Австралияның генерал-губернаторы сэр Джон Керр оны даулы түрде қызметтен босатып, премьер-министр лауазымынан шеттетуімен танымал. Уитлэм – Австралияның генерал-губернаторының бұйрығымен қызметтен алынған жалғыз премьер-министрі. Уитлэм Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде төрт жыл бойы Австралия Корольдік әуе күштерінде аэронавигатор болып қызмет етті, содан кейін адвокат ретінде жұмыс істеді. 1952 жылы алғаш рет Австралия Өкілдер палатасына сайланды және Веррива сайлау округінің депутаты болды. 1960 жылы Еңбек партиясының орынбасар басшысы, ал 1967 жылы Артур Калвелл зейнеткерлікке шыққаннан кейін партия басшысы болып сайланды және Оппозиция жетекшісі атанды. 1969 жылғы федералды сайлауда Джон Гортонға шамалы есе жіберіп алғаннан кейін, Уитлэм 1972 жылғы сайлауда Еңбек партиясын жеңіске жеткізді, бұл 23 жылдық үздіксіз коалициялық үкіметтен кейін болды. Өзінің алғашқы мерзімінде Уитлэм үкіметі көптеген әлеуметтік прогрессивті және реформалық саясаттар мен бастамаларды енгізді, оның ішінде әскери шақыруды тоқтату, Вьетнам соғысына қатысуын аяқтау, жалпыға бірдей денсаулық сақтау және тегін университет білімін орнату, сондай-ақ заңдық көмек бағдарламаларын іске қосу. Оппозиция бақылайтын Австралия Сенаты заң жобаларын кешіктіргендіктен, Уитлэм 1974 жылдың мамыр айында екі палатаны таратуға байланысты кезектен тыс сайлау шақырып, Өкілдер палатасында аздап көпшілікті сақтап, Сенатта үш орын қосымша алып, оппозициямен тең санды құрды. Уитлэм үкіметі Австралия Конституциясының 57-бабына сәйкес екі палатаны тарату процесінің бөлігі ретінде бірінші және жалғыз бірлескен отырысты өткізді. Оның үкіметінің екінші мерзімі 1973 жылғы мұнай дағдарысы мен 1970-ші жылдардағы әлемдік экономикалық төмендеудің салдарынан нашарлаған экономикамен және екі үкіметтік министрдің орнынан алынуына себеп болған «Несие ісі» деп аталатын саяси жанжалмен сипатталды. Оппозиция Сенатта Уитлэмнің жоспарларын кешіктіруге тырысты. 1975 жылдың соңында оппозициялық сенаторлар үкіметтің қаржылық есебін бекіту туралы заң жобаларын қарауға рұқсат бермей, оларды Өкілдер палатасына сайлау өткізу талабымен қайтарды, осылайша үкіметтің қаржыландырылуын тоқтатты. Уитлэм бұл талаппен келіспеді, өйткені оның Өкілдер палатасында нақты көпшілігі бар үкіметі Сенат тарапынан шантажға ұшырап отыр деп мәлімдеді. Қақтығыс қараша айының ортасында генерал-губернатор сэр Джон Керр оны қызметтен босатып, оппозиция жетекшісі Малкольм Фрейзерді уақытша премьер-министр етіп тағайындағанда аяқталды. Еңбек партиясы келесі сайлауда үлкен жеңіліске ұшырады. Уитлэм 1977 жылғы сайлауда тағы да жеңілгеннен кейін партия басшысы лауазымынан кетіп, келесі жылы парламенттен зейнеткерлікке шықты. 1983 жылы Хоук үкіметі сайланғаннан кейін ол ЮНЕСКО-ның елшісі болып тағайындалды, бұл лауазымды лайықты атқарды және ЮНЕСКО Атқару кеңесінің мүшесі болып сайланды. Ол тоқсан жасқа дейін белсенді қызмет етті. Оның қызметтен босатылуының заңдылығы мен жағдайлары және оның үкіметінің мұрасы одан кеткеннен бері ондаған жылдар бойы талқыланып келеді. Саяси сарапшылар мен ғалымдар Уитлэмді Австралия премьер-министрлерінің қатарында жоғары деңгейде санайды, саяси журналист Пол Келли 1994 жылы «үш жыл ішінде оның үкіметі Австралия тарихындағы кез келген үкіметтен гөрі көбірек реформалар мен инновацияларға жауапты болды деп айтуға еш күмән жоқ» деп жазды.

Ерте өмір

Эдвард Гоф Уитлэм 1916 жылдың 11 шілдесінде Мельбурн қаласының маңындағы Кью (Kew) ауданындағы Роуленд көшесі, 46-үйіндегі 'Нгара' деген отбасылық үйінде дүниеге келді. Ол екі баланың ағасы (қарындасы Фреда одан төрт жыл кейін туған), Марта (құрметті аты Мэддокс) және Фред Уитлэмтің ұлы болды.

Әскери қызмет

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Уитлэм Сидней университетінің полкіне, милиция құрамына кірді. 1941 жылдың соңында, Жапонияның Перл-Харборға шабуыл жасауынан кейін, және заңгерлік білімін аяқтауға бір жыл қалғанда, ол Австралия Корольдік әуе күштеріне (RAAF) ерікті түрде жазылды. 1942 жылы, әскери қызметке қабылдануды күтіп тұрғанда, Уитлэм 1938 жылғы Британ империясы ойындарында Австралия намысын қорғаған, сондай-ақ адвокат және болашақ Жаңа Оңтүстік Уэльс Жоғарғы Сотының судьясы Билл Довидің қызы Маргарет Элейн Довимен танысып, үйленді. 1942 жылдың 20 маусымында RAAF қатарына қабылданды. Партия жеңіске жеткенімен, олар қолдаған референдум сәтсіз аяқталды. 1961 жылы Уитлэм референдумдағы жеңіліс туралы: "Нәтиже менің үміттерімді күйретіп жіберді және сол сәттен бастап Австралия Конституциясын жаңғыртуға бар күшімді салуға бел будым" деді. Уитлэм әлі әскери формада жүргенде 1945 жылы Сиднейдегі Австралия Еңбек партиясына (АЛП) қосылды. 1945 жылдың 17 қазанында RAAF-тан демобилизацияланды, содан кейін 2007 жылға дейін барлық ұшуларын тіркеу үшін әуе күштерінің бор журналын пайдалана берді. Уитлэм соғыс аяқталғаннан кейін білімін аяқтады, заң бакалавры дәрежесін алды және 1947 жылы федералдық және Жаңа Оңтүстік Уэльс адвокатурасына қабылданды.

Парламент мүшесі, 1952-1960

Соғысқа кеткен қарызын пайдаланып, Уитлэм Кронуллада үй салды. Сондай-ақ ол 1948 және 1949 жылдары Австралияның Ұлттық викторина чемпионатында жеңіп алған сыйлық ақшасын (1000 фунт стерлинг) пайдаланып, көршілес жер учаскесін сатып алды (1950 жылы ол екінші орын алған еді). Мензи оппозицияны жеке мектептерге тікелей көмек көрсету және ұсынылған база сияқты оны қатты бөліп тастаған мәселелер бойынша манипуляциялады. Ол осы екі мәселені қолдап, 1963 жылдың қарашасына дейін мерзімінен бұрын сайлау жариялады. Премьер-министр теледидарда Калвеллден жақсы өнер көрсетті және АҚШ президенті Джон Ф. Кеннедидің қазасынан кейін күтпеген серпін алды. Нәтижесінде Коалиция 10 орындық шайқаста Лейбористерді жеңіске ұшыратты. Уитлэм Калвеллдің 1963 жылдан кейін орнынан түсуіне үміттенген еді, бірақ ол Еваттке үш рет жеңіске жету мүмкіндігі берілді және оған үшінші рет талпынуға рұқсат етілуі керек деп ойлады. Калвелл партияның жетекшісі мен орынбасары партияның конференциясына мүше болуға құқылы болуы керек деген ұсыныстарды қабылдамады (немесе оның 12 адамнан тұратын Федералды Атқару комитетіне, әр штаттан екі өкіл болатын), оның орнына конференциядағы Виктория орындықтарының біріне сәтті сайланды. 1964 жылы Тасманияның Денисон сайлау округінде Лейбористер нашар нәтиже көрсетті және 1964 жылғы Сенат сайлауында орын жоғалтты. Партия ең көп халқы бар штаттың, Жаңа Оңтүстік Уэльстің, сайлауында жеңіліп, 1941 жылдан бері алғаш рет штаттық үкіметтің бақылауын жоғалтты. Уитлэмнің Калвеллмен қарым-қатынасы ешқашан жақсы болған жоқ, 1965 жылы «Австралиялық» газетінде жарияланғаннан кейін одан да нашарлады. Мақалада Уитлэмнің өзінің көшбасшысы «өте қарт және әлсіз» екенін және партия «ескіше» 70 жастағы Калвелл премьер-министр ретінде алғашқы мерзіміне үміттене қалса, партияға ауыр зиян келтіруі мүмкін екендігі туралы айтқан сөздері келтірілді. Сол жылы Уитлэм мен Дон Данстанның шақыруымен және Калвеллтың қарсылығына қарамастан, екі жылдық партия конференциясы партияның платформасына маңызды өзгерістер енгізді: Ақ Австралия саясатын қолдауды жою және АЛП-ның жетекшісі мен орынбасарын конференция мен Атқару комитетінің экс-официал мүшелері, сондай-ақ партияның Сенаттағы жетекшісі мен орынбасары ету. Уитлэм Сенатты өкілдіксіз деп санағандықтан, ол партияның басқару органдарына оның АЛП жетекшілерінің қабылдануына қарсы болды. Мензис 1966 жылдың қаңтарында зейнеткерлікке шықты, оның орнына жаңа Либералдық партияның жетекшісі Гарольд Холт премьер-министр болды. Саясатта көп жылдар бойы қарт Мензис пен Калвелл үстемдік еткеннен кейін, жас Холт жаңа леп ретінде көрінді және қарашадағы сайлауға дейін халықтың қызығушылығын және қолдауын тартты. 1966 жылдың басында 36 мүшелі конференция Калвеллдың келісімімен кез келген АЛП парламентарийіне мемлекеттік және жеке мектептерге жұмсалатын шығындар үшін федералды көмек көрсетуге тыйым салды, бұл әдетте «мемлекеттік көмек» деп аталады. Уитлэм бұл мәселеде партиямен келіспеді және Атқару комитеті оны партияға адалсыздық жасады деп айыптады, бұл партиядан қуылған жазаға әкеп соқтыратын құқық бұзушылық еді. Мәселе қарастырылар алдында Уитлэм Квинслендке кетті, онда ол Доусон сайлау округіндегі АЛП үміткері Рекс Паттерсон үшін қарқынды үгіт жүргізді. АЛП жеңіске жетті, үкіметке 1952 жылдан бергі алғашқы сайлаудағы жеңілісті сыйлады. Уитлэм Квинсленд штатының екі дауысын алып, қуылды деген дауысқа екі дауыспен қарсылық көрсетті. Сәуірдің соңында Уитлэм Калвеллға көшбасшылыққа қарсы шықты; Калвелл дауыс берудің үштен екісін алса да, алдағы сайлауда партия жеңіліске ұшыраса, ол көшбасшылыққа қайтадан қатыспайтынын мәлімдеді. Холт 1966 жылдың қарашасына сайлау жариялады, онда Австралияның Вьетнам соғысына қатысуы басты мәселе болды. Калвелл Австралиялық әскерлерді Вьетнамнан «тезірек және шартсыз» шығаруды талап етті. Алайда Уитлэм бұл Австралияны келісімге қатысудан айырады және кейбір жағдайларда әскери міндеткерлер емес, тұрақты әскерлер қалуы керек деді. Калвелл Уитлэмнің пікірін апатты деп санады, сайлауға бес күн қалғанда партияның бағытын таластырды. АЛП ауыр жеңіліске ұшырады; партия Өкілдер палатасында 41 орынға дейін қысқарды. Сайлаудан кейін көп ұзамай Уитлэм Вьетнамдағы ұстанымы үшін тағы бір қуылды деген дауысқа тап болды және аман қалды. Ол сөзінде тұрып, сайлаудан екі ай өткен соң отставкаға кетті. 1967 жылдың 8 ақпанында өткен партиялық жиналыста Уитлэм солшыл кандидат Джим Кернсті жеңіп, партия жетекшісі болып сайланды.

АӨЖ реформасы

Уитлэм Еңбек партиясының, егер ол дәстүрлі жұмысшы табының базасынан қала маңындағы орта тапқа дейін тартымдылығын кеңейте алмаса, сайлану мүмкіндігінің аз екенін сенді. Ол партия басшылығын кәсіподақтардың бақылауынан парламенттік партияға ауыстыруға тырысты және тіпті партияның қарапайым мүшелеріне де конференцияда дауыс беруге мүмкіндік беруді үміттенеді. 1968 жылы партия ішінде дау туындады, өйткені атқару комитеті Уитлэмді қолдаған, оңшыл экстремист саналған жаңа тасманиялық делегат Брайан Харрадинді қабылдаудан бас тартты. Уитлэм партияның сенім білдіруін талап етіп, басшылықтан кетті. Ол күтпегендей 38–32 дауыспен Кэрнсті жеңіп, қайтадан көшбасшылыққа ие болды. Дауыс беруге қарамастан, атқару комитеті Харрадинді қабылдаудан бас тартты. АЛП басқару органдары өздерін реформалауға құлықсыздық танытқандықтан, Уитлэм қарапайым партия мүшелері арасында өзгерістерге қолдау табу үшін жұмыс істеді. Ол партиядағы кәсіподақтардың ықпалын азайтуға қол жеткізді, бірақ басшыны сайлауда қарапайым мүшелерге тікелей дауыс беру мүмкіндігін берген жоқ. Партияның Виктория филиалы ұзақ уақыттан бері мәселе туғызып келді; оның атқару комитеті АЛП-ның қалған бөлігінен солшыл жаққа қарай ығысқан және сайлауда аз жетістікке жеткен. Уитлэм Виктория партиясының ұйымын оның басшыларының қарсылығына қарамастан қайта құруға мүмкіндік алды, ал қайта құрылған аймақтық партия 1972 жылғы сайлауда жеңіске жету үшін маңызды рөл атқарды. 1969 жылғы партия конференциясына дейін Уитлэм АЛП-ны айтарлықтай бақылауға алды. Бұл конференция 61 қаулы қабылдады, оның ішінде партия саясаты мен процедураларына кең ауқымды өзгерістер енгізілді. Ол мектептер мен университеттерге мемлекеттік қаржыландырудың тиісті деңгейін, аборигендердің жер иелігіне қатысты талаптарын мойындауды және жалпыға бірдей денсаулық сақтау жөніндегі партиялық саясатты кеңейтуді қарастыру үшін Австралия мектептері комиссиясын құруды талап етті. Конференция сонымен қатар қалалық жоспарлауға федералдық үкіметтің қатысуын күшейтуге шақырды және 1972 жылы Уитлэм мен АЛП сайлаушыларға ұсынған қазіргі заманғы социализмнің «Бағдарламасының» негізін қалады. 1918 жылдан бері Еңбек партиясы қолданыстағы Австралия Конституциясын жоюды және барлық саяси билікті Парламентке беруді талап етіп келді, бұл жоспар штаттарды күшсіз географиялық аймақтарға айналдыратын еді. 1965 жылдан бастап Уитлэм осы мақсатты өзгертуге тырысты. Ол ақыры 1971 жылы Тасманияның Лансестон қаласында өткен АЛП конференциясында жеңіске жетті, онда Парламентке ішкі және халықаралық істердегі АЛП мақсаттарына жету үшін «қажетті және ыңғайлы толық өкілеттіктерді» беру қажет екені айтылды. Еңбек партиясы Сенатты жоюға да уәде берді; бұл мақсат Уитлэм көшбасшылық лауазымынан кеткеннен кейін 1979 жылға дейін партия платформасынан алынбады.

Оппозиция басшысы

Көшбасшылыққа келгеннен кейін көп ұзамай Уитлэм АЛП фракциясын қайта ұйымдастырды, портфельдерді бөліп берді және Еңбек партиясының алдыңғы қатарын көлеңкелі кабинетке айналдырды. Либералдық-ауылдық коалиция Өкілдер палатасында үлкен көпшілікке ие болғанымен, Уитлэм 1967 жылы екі қосымша сайлауда жеңіске жету үшін қарқынды науқан жүргізді: біріншісі Викториядағы Кориода, ал сол жылы Квинслендтегі Каприкорнияда. Қараша айының жартысында өткен Сенат сайлауы өткен жылғы жалпы сайлаумен салыстырғанда Еңбек партиясына және коалицияға қарсы орташа ауытқуды көрсетті. Бұл федералдық жеңістер, оларда Уитлэм мен Холт сайлау науқанына қатысты, Уитлэмге партиялық реформаларды жүзеге асыруға қажетті мүмкіндік берді. 1967 жылдың соңында Холт Мельбурн маңындағы құйынды теңізде жүзу кезінде жоғалып кетті; оның денесі табылған жоқ. Джон Макьюэн, коалицияның кіші серігі – Ауылдық партияның басшысы ретінде, либералдар жаңа басшыны сайлай алғанша үш аптаға премьер-министр міндетін атқарды. Сенатор Джон Гортон дауыс беруде жеңіске жетіп, премьер-министр болды. Басшылық науқаны көбінесе теледидар арқылы жүргізілді, және Гортон Уитламды кеңседен шығарып алу үшін қажетті көрінетін тартымдылыққа ие болды. Гортон Сенаттағы өкілдігінен бас тарды, ал 1968 жылдың ақпанында Викториядағы Холттың Хиггинс округіне қосымша сайлауда жеңіске жетті. Жылдың қалған бөлігінде Гортон Өкілдер палатасында Уитламнан басымдық танытқан сияқты көрінді. Алайда, Уитлэм жылдарының шежіресіндегі сөз жазушы Грэм Фрейденберг Гортонның тұрақсыз мінез-құлқының, Уитлэмнің партиясын күшейтуінің және Австралиядан тыс оқиғалардың (мысалы, Вьетнам соғысы) либералдық үстемдіктің әлсіреуіне себеп болғанын айтты. Гортон 1969 жылдың қазанында сайлау жариялады. Уитлэм мен АЛП ішкі келіспеушіліктерсіз ішкі реформаны, әскери міндеттілікті тоқтатуды және 1970 жылдың 1 шілдесіне дейін Вьетнамнан австралиялық әскерлерді шығаруды талап ететін платформада тұрды. Уитлэм 1966 жылғы сайлаудан кейін АЛП-ның нашар жағдайы ескеріліп, жеңіске жетудің ықтимал еместігін білді. Дегенмен, Уитлэм 18 орынға ие болды, бұл 1949 жылы үкіметтен айырылғаннан бері Еңбек партиясының ең жақсы көрсеткіші болды. Сонымен қатар, екі партия арасындағы сайлауда 7,1 пайыз дауыс жиналды, бұл үкіметтің ауысуына әкелмейтін ең үлкен көрсеткіш. Коалиция сегізінші мерзімге үкіметке оралғанмен, сайлау алдындағы 19 орыннан 3 орынға төмендеді. Еңбек партиясы екі партияның да басым көпшілігін жеңіп алды және тек DLP басымдықтары, әсіресе Мельбурн аймағындағы округтер, Уитламды премьер-министр болудан сақтады. 1970 жылғы Сенатқа жартылай сайлау коалицияның бақылауына аз өзгеріс әкелді, бірақ коалицияның дауысы алғаш рет 40 пайыздан төмен түсіп, Гортонның басшылығына үлкен қауіп төндірді. 1971 жылдың наурыз айында Гортонға қарсы наразылық Либералдық фракциядағы сенімсіздік дауысы тең нәтижемен аяқталғанда күшейді. Бұл партияның сенімін жоғалтқандығының белгісі деп мәлімдеп, Гортон отставкаға кетті, ал Уильям МакМахон оның орнын басу үшін сайланды. Либералдар дүрбелеңдеген кезде Уитлэм мен АЛП күтіп тұрған сенімді үкімет ретінде халықтың сенімін алуға тырысты. Партияның Ақ Австралия саясатынан бас тарту сияқты әрекеттері бұқаралық ақпарат құралдарының оң назарын аударды. Еңбек партиясының көшбасшысы Папуа-Жаңа Гвинеяға ұшып барып, сол кездегі Австралияның қамқорлығындағы тәуелсіздікке уәде берді. 1971 жылы Уитлэм Пекинге ұшып барып, Қытайдың ресми тұлғаларымен, соның ішінде Чжоу Энлаймен кездесті. МакМахон Уитламның сапарына шабуыл жасап, қытайлықтар оны манипуляциялады деп мәлімдеді. Бұл шабуыл АҚШ президенті Ричард Никсон келесі жылы Қытайға баратынын жариялаған кезде кері әсерін тигізді. Оның Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Генри Киссинджер 9-11 шілде аралығында Пекинге барды (Уитлэмнің 4-6 шілдедегі сапарынан кейін бір аптадан аз уақыт өткенде), ал Уитлэмге беймәлім, Киссинджердің кейбір қызметкерлері Бейжіңде Киссинджердің сапарына дайындық жұмыстарын жүргізіп жатқан. Уитламның өмірбаянын жазған Джени Хокингтің айтуынша, бұл оқиға Уитламды халықаралық мемлекет қайраткеріне айналдырды, ал МакМахон Уитламның сыртқы саясатына қорғаныспен қарады. МакМахонның басқа да қателіктері, мысалы, Вашингтонға барған кездегі шатасқан сөз сөйлеуі және Индонезия президенті Сухартоға Австралияның "батыс еуропалық мемлекет" екенін айтқан сөзі де үкіметтің беделін түсірді. 1972 жылдың басында Еңбек партиясы сауалнамаларда айқын басымдыққа ие болды; шындығында, 1955 жылдан бері алғаш рет оның қолдауы коалиция мен DLP дауыстарының жиынтығынан жоғары болды. Жұмыссыздық деңгейі соңғы он жылдағы ең жоғары деңгейге жетіп, тамызда 2,14 пайызға өсті (бірақ жұмыссыздық деңгейі қазіргіге қарағанда басқаша есептелді және мемлекеттік қаржыландырылатын жұмыспен қамту жұмысындағы мыңдаған ауылдық жұмышыларды қамтымады). Инфляция да 1950 жылдардың басынан бері ең жоғары деңгейге жетті. Үкімет тамыз айындағы парламенттік бюджеттік сессияда сәл жақсарды, табыс салығын төмендетуді және шығындарды арттыруды ұсынды. Сайлауға дейінгі Еңбек партиясының стратегиясы – коалицияның қателіктерін жасауға мүмкіндік беру болды. Уитлэм наурыз айында "қашқындау қылмыс емес" деп әңгімеледі және австралиялық доллардың қайта бағалануына ашық екенін мәлімдеді. Коалиция сауалнамаларда төмендегендіктен және оның жеке беделі 28 пайызға дейін төмендегендіктен, МакМахон мүмкіндігінше күтіп, ақыры 2 желтоқсанда Өкілдер палатасына сайлау жариялады. Уитлэм сайлау күні Остерлиц шайқасының жылдығына тап келеді деп атап өтті, онда тағы бір "шатасқан, реакциялық коалиция" "құлатушы жеңіліске" ұшырады. Еңбек партиясы "Уақыт келді" деген ұранмен науқан жүргізді, бұл 1949 жылғы Мензистің сәтті ұраны "Өзгеріске уақыт келді" дегеннің қайталауы болды. Сауалнамалар либералдық сайлаушылардың да Еңбек партиясының ұранына оң пікір білдіргенін көрсетті. Уитлэм әскери міндеттілікті тоқтатуға және әскери қызметтен бас тартқандарды босатуға; жалпы денсаулық сақтамасын қаржыландыру үшін табыс салығын қосымша төлеуге; студенттерге тегін стоматологиялық күтімге; және ескірген қалалық инфрақұрылымды жаңартуға уәде берді. Партия университет оқу ақысын жоюға және білім беру қажеттіліктерін бағалау үшін мектеп комиссиясын құруға уәде берді. Партия News Limited иесі Руперт Мердоктың қолдауын алды, ол МакМахоннан гөрі Уитламды жақсы көреді. Еңбек партиясы науқанда соншалықты үстемдік танытты, тіпті Уитламның кейбір кеңесшілері оны МакМахон туралы әзілдеуін тоқтаруға шақырды; адамдар оған аянып жатты. Сайлауда АЛП 12 орынға ие болды, көбінесе қалалық Сидней мен Мельбурнда, Өкілдер палатасында тоғыз орынға ие болды. Алайда, АЛП тек қалалық белдеулерде ғана жеңіске жетті, Оңтүстік Австралияда бір орынды және Батыс Австралияда екі орынды жоғалтты.

Дуумвират

Уитлэм өкілдер палатасында көпшілікпен, бірақ Сенатқа бақылаусыз (1967 және 1970 жылғы жартылай сайлауларда сайланды) билікке келді. Сол кезде Сенат алты штаттың әрқайсысынан он мүшеден тұратын, олар бірден ауыстырылатын дауыспен сайланған. Тарихи тұрғыдан алғанда, Лейбористер үкіметке келгенде парламенттік фракция министрлерді таңдайтын, ал партия жетекшісінің құзырында тек портфельдерді бөлу болған. Бірақ жаңа Лейбористер фракциясы 15 желтоқсанда соңғы нәтижелер шыққанға дейін жиналмайтын. Лейбористердің жеңісі күмәнсіз болғандықтан, тіпті дауыс санау жалғасып жатқанда да, МакМахон генерал-губернатор, сэр Пол Хаслукқа, енді басқаруға қабілетсіз екенін мәлімдеді. Көп ұзамай Уитлэм Хаслукқа жаңа көпшілігімен үкімет құра алатынын хабарлады. Бұл Австралияның ұзақ жылдар бойы қалыптасқан конституциялық дәстүріне сәйкес келеді. Сондай-ақ, конвенция бойынша МакМахон толық нәтижелер шыққанға дейін уақытша премьер-министр ретінде қалатын болды. Бірақ Уитлэм осы уақытқа дейін күте алмады. 5 желтоқсанда Уитлэмнің өтініші бойынша Хаслук Уитлэмді және Лейбористердің вице-лидері Лэнс Барнардты екі адамнан тұратын уақытша үкімет ретінде антқа қабылдады, Уитлэм премьер-министр, ал Барнард вице-премьер-министр болды. Екі адам толық кабинет құрылғанға дейін екі апта ішінде 27 портфельді басқарды. «Думвират» деп аталған екі апта ішінде Уитлэм заң қабылдауды қажет етпейтін сайлауалды уәделерін орындауға тырысты. Уитлэм Қытай Халық Республикасымен толық дипломатиялық қатынас орнату үшін келіссөздер жүргізуді бұйырды және Тайваньмен қарым-қатынасты үзіп жіберді. Дипломатиялық қатынастар 1972 жылы орнатылды, ал 1973 жылы Пекинде елшілік ашылды. Заң бойынша қорғаныс министрі әскери қызметке шақырудан босатуға рұқсат берді. Барнард осы лауазымда болды және барлығын босатты. Сол кезде әскери қызметке шақырудан бас тартып, жеті адам түрмеге қамалған еді; Уитлэм оларды босатуды ұйымдастырды. Уитлэм үкіметі алғашқы күндері Ұлттық келісім және төрелік комиссиясындағы тең жалақы мәселесін қайта қарады және комиссияға Элизабет Эваттты тағайындады. Уитлэм мен Барнард контрацепциялық таблеткаларға салықты жойды, өнерге маңызды гранттар жариялады және мектептердің уақытша комиссиясын құрды. Дуумвират Австралияға расистік дискриминациялық спорт командаларының кіруіне тыйым салды және Австралияның БҰҰ делегациясына апартеидтік Оңтүстік Африка мен Родезияға санкциялар қолдауға нұсқау берді. Сондай-ақ, Австралия армиясының оқу тобын Вьетнамнан қайтаруға бұйрық берді, бұл Австралияның соғысқа қатысуын аяқтады; МакМахон барлық әскерге шақырылғандарды қоса алғанда, көптеген әскерлерді қайтарды. Уитлэмнің тілшісі Грэм Фрейденбергтің айтуынша, дуумвират сәтті болды, өйткені ол Лейбористер үкіметінің үкіметтік машинаны манипуляциялай алатынын көрсетті, тіпті жарты ғасырдан астам оппозицияда болғаннан кейін де. Бірақ Фрейденберг дуумвираттың әрекеттерінен туындаған жылдам қарқын мен қоғамдық қызығушылық оппозицияны Лейбористерге тым оңай жағдай жасаудан сақтандырды және Уитлэм үкіметінің кейінгі талдауына әкелді: «Біз тым көп нәрсені тым ерте жасадық».

Бағдарламаны іске асыру

МакМахон үкіметі 27 министрден тұрды, оның 12-сі Кабинетті құрады. Сайлауға дейін Лейбористік партия егер билікке келсе, барлық 27 министрдің де Кабинет мүшесі боларына шешім қабылдады. Дуумвират жұмысын атқара отырып, АЛП парламентарийлері арасында қарқынды сауалнама жүргізілді және 18 желтоқсанда партиялық кеңес Кабинетті сайлады. Нәтижелер Уитлэмге көбінесе ұнады және үш сағат ішінде ол Кабинет мүшелерінің портфелдерін жариялады. Кабинеттің жұмысын жақсырақ бақылау үшін 1973 жылғы қаңтарда Уитлэм бес Кабинет комитетін құрды (мүшелерін өзі тағайындады, партиялық кеңес емес) және Кабинет күн тәртібін толық бақылауға алды. 1972-1975 жылдар аралығында үш жылға жетпеген уақыт премьер-министр болған Уитлэм Австралияның экономикалық, құқықтық және мәдени ландшафтын түбегейлі өзгерткен реформалардың тізбесін жүзеге асырды. Уитлэм үкіметі федералдық қылмыстар үшін өлім жазасын жойды. Керр дағдарысты жақыннан қадағалап отырды. 30 қазанда Уитлэм және оның бірнеше министрлерімен түскі ас ішкен кезде Керр келісімге келуді ұсынды: егер Фрейзер қаржыландыруға келіссе, Уитлэм 1976 жылғы мамыр немесе маусым айына дейін жартылай Сенат сайлауын өткізбеуге немесе 1 шілдеден кейін Сенаттық сессияны шақырмауға келіседі. Уитлэм бұл идеяны қабылдамады, Сенаттың қаржыландыруды қабылдамау құқығын жоюға тырысты. 3 қарашада Керрмен кездескеннен кейін Фрейзер үкімет жартылай Сенат сайлауымен бір уақытта Өкілдер палатасына сайлау өткізуге келіссе, Коалиция қаржыландыруға келіседі деп ұсынды. Уитлэм бұл ұсынысты қабылдамады, кем дегенде бір жыл бойы Палатаға сайлау туралы кеңес беруге ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Дағдарыс шешілмегендіктен Керр Уитлэмді премьер-министр лауазымынан босатуға шешім қабылдады. Уитлэм патшайымға барып, оны қызметтен шеттетуі мүмкін екенінен қорқып, генерал-губернатор Уитлэмге бұл туралы ешқандай хабарлама бермеді. Уитлэмнің кеңесіне қарсы, ол Жоғары соттың бас судьясы сэр Гарфилд Барвикпен кеңес салды, ол Уитлэмді қызметтен босатуға құқылы екенін мойындады. 11 қараша күні таңертең Уитлэм мен Фрейзерді қоса алған партия басшыларының дағдарысты шешу жөніндегі кездесуі нәтижесіз аяқталды. Керр мен Уитлэм сол күні сағат 13:00-де генерал-губернатордың кеңсесінде кездесті. Уитлэм білмегендей, Фрейзер күту бөлмесінде күтіп тұрды; Уитлэм кейіннен Фрейзердің онда екенін білген болса, ғимаратқа аяқ баспайтынын айтты. Уитлэм, Керрге сол күні телефон арқылы айтқандай, 13 желтоқсанда жартылай Сенат сайлауын өткізу туралы кеңес беруге дайын болды. Керр Уитлэмге премьер-министрлік өкілеттіктерін тоқтатып, осыған байланысты хат тапсырды. Әңгімелесуден кейін Уитлэм премьер-министр резиденциясына, Лоджаға оралды, түскі ас ішті және кеңесшілерімен кеңес берді. Уитлэмпен кездесуден кейін Керр Фрейзерді уақытша премьер-министр етіп тағайындады, ол қаржыландыруды қамтамасыз ете алатынын және Керрге екі палатаны да сайлау үшін таратуға кеңес беретінін айтты. Біраз уақыттан кейін заң жобалары Корольдік келісім алу үшін Керрге жіберілді. Сағат 14:34-те, қаржыландыру қамтамасыз етілгеннен кейін он минут өткен соң, Фрейзер Палатада тұрып, өзін премьер-министр деп жариялады. Уитлэм дереу Фрейзерге қарсы сенімсіздік білдіру туралы ұсынысты Палатада сәтті ұсынды. Спикер Гордон Скоулз Керрге Уитлэмді қайта тағайындауға кеңес беруді тапсырды. Керр Шолсты қабылдаудан бас тартып, оны бір сағаттан астам күттірді. Сол кезде Керр Энтони Мейсонға кеңес сұрады. Мейсон оған Палатадағы сенімсіздік туралы ұсыныс "маңызсыз" екенін айтты. Керр парламентті жариялау арқылы таратып жіберді: оның ресми хатшысы Дэвид Смит парламент ғимаратына келіп, алдыңғы баспалдақтардан тарату туралы жариялады. Көптеген ашулы адамдар жиналды, Смит олардың шуынан сөйлей алмады. Ол өзінің тапсырмасын Уитлэм үкіметі жойған "Құдай патшаны сақтасын" атты патшалық жариялаудың дәстүрлі аяқталуын қайта қалпына келтіру арқылы аяқтады. Смиттың артында тұрған Уитлэм жиналғандарға былай деді: "Расында, біз «Құдай патшаны сақтасын» деуге болады, өйткені генерал-губернаторды ештеңе құтқара алмайды!" Сіздер енді естіген Жарлыққа генерал-губернатордың ресми хатшысы қол қойды, Малкольм Фрейзер, ол, сөзсіз, Австралия тарихында 1975 жылғы Естелік күнінен бастап Керрдің иті ретінде танылады. Олар Парламент ғимаратының сыртын да, тіпті ішін де бірнеше апта бойы үндемейтін болады. Сайлауға дайындық үшін күштіліктеріңізді сақтап, науқанды жалғастырыңыз.

КГБ қатысы бар деген айып

Керр ЦРУ-ның бірнеше операцияларына қатысқан. 1950 жылдары Керр Мәдени бостандық үшін конгресс арқылы ЦРУ-дан қаржы алған және құрылған консервативті топ – Мәдени бостандық үшін қауымдастыққа қосылды. Керр оның атқарушы кеңесінде болды және оның журналы Quadrant-қа мақалалар жазды. 1966 жылы Керр Азияның барлық ірі астаналарында кеңселері бар заңгерлер ұйымы Лавазияны (немесе Заң Азиясын) құруға көмектесті. Оны Азия қоры қаржыландырды, ол ЦРУ-ның танымал операциясы еді. КСРО үшін тыңшылық жасады деп айыпталған Кристофер Бойс, ЦРУ мердігерінің қызметкері болған кезде, ЦРУ Уитламды қызметтен алуды қалағанын айтты, себебі ол Австралиядағы АҚШ әскери базаларын, соның ішінде Пайн Гэпты жабумен қауіптендірді. Бойс ЦРУ Керрді "біздің адам Керр" деп сипаттағанын айтты, журналист Пол Келли де солай мәлімдеді. Уитлам кейінірек Керрдің ЦРУ-дан ешқандай итермелеуге мұқтаж болмағанын жазды. Ешқандай ақша төленбеді және ешқандай айып тағылмады. 1976 жылғы шілдеде Таншань жер сілкінісі кезінде Уитламдар Қытайға сапармен барған, бірақ олар эпицентрден 90 миль (145 км) қашықтықта орналасқан Тяньцзиньде тұрды. "The Age" газеті Питер Николсонның суретін жариялады, онда Уитламдар бір төсекте жатыр, Маргарет Уитлам: "Сен үшін де жер қозғалды ма, жаным?" дейді. Бұл сурет Еңбек партиясының жақтастарынан ашулы хаттарға толы бір бетті және Токиодағы қауіпсіздіктегі Гоф Уитламнан суреттің түпнұсқасын сұраған телеграмманы тудырды. 1977 жылдың басында Уитлам Уитлам үкіметіндегі соңғы қазынашы Билл Хейденнің басшылығына қарсы тұрды, Уитлам екі дауыс айырмасымен АЛП көшбасшысы болып қалды. Фрейзер 10 желтоқсанға сайлауды жариялады. Еңбек партиясы бес орынға ие болса да, Коалиция 48 орынға ие болды. Фрейденбергтің сөзіне сүйенсек, "Мағынасы мен хабары айқын болды. Бұл – Эдвард Гоф Уитламды австралиялықтардың қабылдамауы еді". Уитламның ұлы Тони 1975 жылғы сайлауда әкесімен бірге Өкілдер палатасына сайланған, бірақ жеңіліске ұшырады. Сайлаудан кейін көп ұзамай Уитлам партия басшысы лауазымынан кетіп, оның орнына Хейден келді.

Кейінгі жылдары және қайтыс болуы, 19782014

Уитлэм 1978 жылғы маусымда Австралия орденінің серігі аталды. 1985 жылы Австралияның Конституциялық комиссиясына тағайындалды. Уитлэм мен Фрейзер 1980-ші жылдары өздерінің араздасуларын ұмытып, дос болды, алайда 1975 жылғы оқиғалар туралы ешқашан сөйлеспеді. Кейін екеуі 1999 жылғы Австралия республикасы туралы референдумды қолдау үшін бірлесіп науқан жүргізді. Уитлэм Лэтамды федералды саясатқа шақыруын өзінің "ұзақ сақталып қалған өкініштерінің" бірі деп атады. Уитлэм парламенттің екі палатасы үшін де бекітілген төрт жылдық мерзімді жақтады. 2006 жылы ол АЛП-ны осы өзгерісті талап етуде немқұрайлы болды деп айыптады. Ол ең ұзақ өмір сүрген Австралия премьер-министрі болды, 98 жас 102 күнге дейін өмір сүрді. Ол өзінен кейінгі Малкольм Фрейзерден (одан 14 жас кіші) бес айға жуық бұрын қайтыс болды. Оның қоштасу рәсіміне жеті Австралия премьер-министрі қатысты.

Ескерткіштер

2014 жылдың 5 қарашасында Сидней қаласындағы мэрияда мемлекеттік ескеру рәсімі өтті, оны Керри О’Брайен жүргізді. «Елге құт көшкендер» сәлемін Милли Инграм әпкесі берді, ал абырой сөздерін Грэм Фрейденберг, Кейт Бланшетт, Ноэл Пирсон, Джон Фолкнер және Энтони Уитлэм айтты. Пирсонның үлесі «біздің заманымыздың ең жақсы саяси сөздерінің бірі» деп бағаланды. Музыкалық қойылымдарды Уильям Бартон (диджериду импровизациясы), Пол Келли және Кев Кармоди (жер құқықтары үшін жазылған «From Little Things Big Things Grow» әні), сондай-ақ Бенджамин Норти басқарған Сидней филармониялық хоры мен Сидней симфониялық оркестрі орындады. Уитлэмнің өтініші бойынша оркестр Бахтың «Аза тұтудағы көз жасы» шығармасын, Вердидің «Набукко» операсынан «Va, pensiero»-ны, Берлиоздың «Фантастикалық симфония» операсынан «Un Bal»-ды және соңғы туынды ретінде Паридің «Иерусалим» әнін орындады. «Иерусалим» әнінен кейін төрт RAAF F/A 18 Hornets ұшағы жоғалған жауынгер құрметіне арналған формацияда ұшып өтті. Еске алу рәсіміне қазіргі және бұрынғы генерал-губернаторлар, қазіргі және барлық тірі бұрынғы премьер-министрлер, сондай-ақ Винсент Лингиари отбасының мүшелері қатысты. Екі сағаттық рәсімге 1000 шақырылған қонақ пен 900 басқа да адам қатысты. Рәсім Сидней мэриясының сыртында, сондай-ақ Кабраматта мен Мельбурнда көрсетілді және ABC телеарнасы тікелей эфирде берді. Уитлэмнің құрметіне Австралия сайлау комиссиясы 2016 жылғы сайлаудан бастап Өкілдер палатасындағы Тросби округінің орнына Уитлэм округін құрды. ACT бас министрі Кэти Галлахер болашақта Канберраның жаңа ауданына Уитлэмнің есімі берілетінін және оның отбасымен басқа да ескерткіштер туралы кеңес алынатынын мәлімдеді. Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Эрлвудтағы Гоф Уитлэм паркіне оның есімі берілген. 2021 жылдың қаңтар айында архитектор Рой Хигсон Делл Апплтон жобалаған 1956 жылдан 1978 жылға дейін Уитлэмдердің тұрған үйі (32 Альберт көшесі, Кабраматта) сатылымға қойылды. Ақырында, үйді білім беру мақсатында мұражай ету үшін бұрынғы NSW премьер-министрі Барри Унсвортты қоса алғанда, Лейбористерді қолдаушылар тобы 1,15 миллион долларға сатып алды. Бұл жұмыстың қаржыландырылуына 1,3 миллион доллар көлеміндегі ұлттық мұра гранты қолдау көрсетіп отыр, ал басқарушылықты Батыс Сидней университетінің Уитлэм институты жүзеге асырады. Үй 2013 жылғы Fairfield жергілікті экологиялық жоспарында жергілікті мұра нысаны ретінде тізімге енгізілуі мүмкін болды, бұл үйдің кем дегенде мемлекеттік мұралық маңызға ие екенін анықтаған LEP-тің тұрақты қарастыруының бір бөлігі еді. Жаңарту және қалпына келтіру жұмыстарынан кейін «Уитлэм Премьер-министр үйі» 2 желтоқсан 2022 жылы Премьер-министр Энтони Албанезе тарапынан ресми түрде ашылды.