Кеңес қауіпсіздік офицері: Нафтали Френкель және ГУЛАГ жүйесі

Кіріспе

Нафталий Аронович Френкель (1883–1960) – кеңестік қауіпсіздік органының қызметкері және кеңестік құпия полициясының мүшесі. Френкель ГУЛАГ-тағы жұмысты ұйымдастырудағы рөлімен әйгілі, бұл ГУЛАГ-тың ең ерте пайда болған орындарының бірі саналатын Соловецкі аралдарындағы мәжбүрлі еңбек лагерінен басталды.

Шығу тегі

Нафтали Френкельдің тегі белгісіз. Нафтали есімі және Аронович атауының түбірі еврей тілінен шыққан. Александр Солженицын оны «Константинопольде туған түрік еврейі» деп атады. Бір жазушы оны «венгр өндірушісі» деп сипаттаса, енді бірі Френкельдің Одессадан келгенін айтты. Көптеген адамдар оның Австриядан немесе Палестинадан шыққанын мәлімдеді. Оның тұтқындыққа тіркеу карточкасында ол сол кезде Осман империясының құрамында болған Хайфа қаласында туғаны нақты көрсетілген. Хайфадан ол (әлде Одесса арқылы, әлде Австрия-Мажарстан арқылы) Кеңес Одағына келді, онда өзін «саудагер» деп таныстырды. 1933 жылы Френкельмен кездескен фин коммунисі Арво Туоминен естеліктерінде Френкельдің германдық тектің белгілі фин-шведтік Френкель отбасымен туыс екенін және ол швед тілінде сөйлейтінін жазды.

Командир

Френкель Соловецкідің ең ықпалды басшыларының бірі болып көзге түсті. Дегенмен, оның беделі күмәнді: Александр Солженицын Френкельдің жеке өзі танымал «жұмыс ідегенде же» жүйесін, сондай-ақ «көрекеме» деп аталатын тамақтану шкаласын ойлап тапқанын айтады, ол әлсіз тұтқындарды апталар ішінде құртты және көптеген адамдардың қазасына себепкер болды. Екінші жағынан, көптеген ресейлік және батыс тарихшылары Френкельдің шексіз билігі туралы әңгімелерді аңыз деп санайды. Журналист Энн Эпплбаум былай деп мәлімдейді: «Френкель жүйенің барлық аспектілерін ойлап таппаған болса да, ол түрме лагерін пайдалы экономикалық институтқа айналдырудың жолын тапты, және ол мұны сондай уақытта, сондай жерде және осы идеяны Сталиннің назарына жеткізуі мүмкін болды». Іс жүзінде, жүйе тұтқындарды тірі қалатындар мен қаза болатындарға тез арада бөліп тастады. Френкельдің басшылығымен СЛОН тұтқындарының атқаратын жұмысының сипаты тері өңдеу және экзотикалық Арктикалық өсімдіктерді өсіру сияқты ұсақ-түйектерден жол салуға және ағаш кесуге дейін өзгерді: жұмыстың сипатының өзгеруі лагерьтің және СЛОН Соловецкіден тыс аймақтарда, мысалы, Ресей материгіндегі Архангельск облысында, Соловецкіден мыңдаған шақырым қашықтықта дамытқан режимдердің сипатын өзгертті, онда Френкель түрме жұмысшыларын жіберді. Френкель лагерьтің экономикалық өнімділігіне пайдасы жоқ барлық нәрсені жойды: қайта тәрбиелеудің кез келген көрінісі тоқтатылды; лагерь журналдары мен газеттері жабылды; қылмыстық құқық бұзушылар мен контрреволюциялық қылмыстар жасағандар арасындағы айырмашылық жойылды, себебі екі топ та жұмысшы ретінде бірге жұмыс істеді; лагерьтің жергілікті тарих қоғамының жиналыстары тоқтатылды, бірақ келушілерге әсер ету үшін Соловецкий мұражайы мен театры жұмысын жалғастырды. Басқалар оны жек көріп, қорқып жүрді: 1927 жылы, оның мерзімінен бұрын босатылған жылы, Соловецкідің аралдары туралы алғашқы шетелдік жарияланымдардың бірінде француздық антикоммунисті Реймонд Дуге «өзінің қорқынышты сезімсіздігінің арқасында миллиондаған бақытсыз адамдар қорқынышты еңбекпен, қорқынышты азаппен басылды» деп жазды. 1928 жылы Соловецкідің аралдарындағы коммунистік партия ұяшығындағы әріптестері оны «барлығы туралы бәрінен бұрын білетін» жеке тыңшылар желісін құрғаны үшін айыптады.

Frenkel emerged as one of the most influential Solovetsky commanders. His reputation is, however, controversial: Aleksandr Solzhenitsyn claims that Frenkel personally invented the notorious you eat as you work system, also known as the nourishment scale, which destroyed weaker prisoners in weeks and would later cause uncounted casualties; on the other hand, a wide range of Russian and Western historians dismiss the many stories of Frenkel's omnipotence as legend. Journalist Anne Applebaum states, <blockquote>"Even if Frenkel did not invent every aspect of the system, he did find a way to turn a prison camp into an apparently profitable economic institution, and he did so at a time, in a place, and in a manner which may well have brought that idea to the attention of Stalin." In practice the system divided prisoners very rapidly into those who would survive and those who would perish. Under Frenkel the nature of the work undertaken by SLON prisoners changed from such trifles as fur farming and the cultivation of exotic Arctic plants to road building and tree felling: the change in the nature of the work changed the nature of the camp and the regimes which SLON developed beyond the Solovetsky archipelago such as in the Arkhangelsk region of the Russian mainland, thousand of kilometres away from Solovetsky, to which Frenkel despatched prison labourers. Frenkel ensured that everything that did not contribute to the camp's economic productivity was discarded: all pretence of re education was dropped; the camp's journals and newspapers were closed; the distinction between those with criminal convictions and those convicted of counter revolutionary crimes was dropped as both groups were set to work alongside one another simply as labourers; and the meetings of the camp's Solovetsky Society for Local Lore were stopped although, to impress visiting dignitaries, the Solovetsky museum and theatre continued to exist. Others hated and feared him: in 1927 the year of his early release, in one of the first foreign publications about the Solovetsky Islands, it was written by the French anti communist Raymond Duguet that, "thanks to his horribly insensitive initiatives, millions of unhappy people are overwhelmed by terrible labour, by atrocious suffering." He was accused in 1928 by his comrades in the Solovetsky Islands Communist Party cell of organising a personal network of spies "so he knows everything about everybody earlier than everyone else."

"Коммерсант"

Ерте босатылуға рұқсат берілгенге дейін Френкель «Экономикалық коммерциялық бөлімді» ұйымдастырып, кейін басқарды. Ол осы арқылы Соловецкі лагерьлерін концлагерь жарлықтарына сәйкес өзін-өзі қамтамасыз етумен ғана шектемей, тіпті басқа мемлекеттік кәсіпорындардан жұмыс тартып алуға мүмкіндік беретіндей табысты етуге тырысты: 1920 жылдары КСРО-да бәсекелестік элементі сақталғандықтан, Френкель осы мүмкіндікті пайдаланды. Уақыт өте келе биліктің наразылығы күшейді: СЛОН-ның кеңеюі талқыланған жиында жергілікті билік СЛОН-ның арзан еңбекке еркін қолжетімділігіне шағымданып, қарапайым орманшыларды жұмыссыздар қатарына қосатынын айтты. 1926 жылдың ақпан айында Карелия Халық Комиссарлары Кеңесінің (Карелия Республикасының үкіметі) келесі отырысында СЛОН Кем-Ухта жолы үшін шамадан тыс ақы алғаны үшін сыналып, наразылық білдірді. Осы кезде Коммунист Южнев ашумен былай деді:

Before his early release was granted, Frenkel had organised and then managed the Ekonomicheskaya kommercheskaya chast, the Economic Commercial Department of SLON, through which he tried to make the Solovetsky camps not merely self supporting in accordance with the concentration camp decrees but profitable with the result that they began to take work away from other state undertakings: an element of competition remained in the Soviet Union in the 1920s and Frenkel took advantage of this. The authorities' complaints grew louder as time went by: at a meeting to discuss SLON's expansion, local authorities complained about the unfair access which SLON had to cheap labour which would put ordinary foresters out of work; at a subsequent meeting of the Karelian Council of People's Commissars (being the government of the Karelian Republic) in February 1926 SLON was attacked for overcharging for the Kem to Ukhta road with the following summing up by an indignant Comrade Yuzhnev:

"It has become clear [that] SLON is a kommersant, a merchant with large, grabbing hands, and that its basic goal is to make profits." The authorities also complained about SLON's special links with the OGPU which allowed SLON to disregard local laws and avoid paying money into the regional budget. Within the camp itself, few doubted that Frenkel was the architect of this alleged success: he was firmly identified with the commercialisation of the camp and hated for it; at an acrimonious meeting of the Solovetsky Communist Party in 1928 so acrimonious that part of the meeting's conclusions were deemed too secret to be kept in the archive one camp commander Yashenko complained about the extent of the Economic Commercial Department's influence and went on to attack Frenkel, admitting that he hated Frenkel so much that he had contemplated murdering him:

"a former prisoner who was freed after three years' work because at that time there were not enough people [guards] to work at the camp [ ] when a rumour came round that he might leave, people were saying, 'We can't work without him.'" Others asked why Frenkel received priority service and cheap prices at SLON shops (one of which had been opened in Kem) as if he were the owner; yet more queried why SLON had become so commercialised that it neglected its other tasks: all re educational work in the camp had ceased; prisoners were being held to unfair work standards; and when prisoners mutilated themselves in protest at the work norms their cases were not investigated. Anne Applebaum wrote:"The argument over the profitability, efficiency and fairness of prison labour was to continue for the next quarter century [ ] in the mid 1920s the Karelian local authorities were not winning [the argument] [ and] although as late as 1929, the camp was in fact running a deficit of 1.6 million roubles quite possibly because OGPU stole from the till Solovetsky's supposed economic success was still trumpeted far and wide." The perception that the Solovetsky camps under Frenkel were profitable was shared by Stalin: Stalin's preference for prison labour over ordinary labor can be found in Stalin's continuing interest throughout his life in the intimate details of camp administration.

«Айқын болды, СЛОН – қолдары ұзын, тонауға құмар саудагер, ал оның басты мақсаты – пайда табу». Билік сондай-ақ СЛОН-ның ОГПУ-мен тығыз байланысы бар екеніне шағымданып, оның жергілікті заңдарды елемеуіне және аймақтық бюджетке қаражат төлеуден жалтарғанына наразылық білдірді. Лагерь ішінде Френкельдің осы «сәттілікке» автор екеніне күмәнданатындар азаз болды: ол лагерьтің коммерциялануымен тығыз байланысты болды және оны жек көретін көптеу болды. 1928 жылы Соловецкі Коммунистік партиясының өткір пікірталасқа толы отырысында, отырыс қорытындыларының бір бөлігі мұрағатта сақтауға тым құпия деп танылды. Лагерь командирі Яшенко Экономикалық коммерциялық бөлімнің ықпалының кеңдігіне шағымданып, Френкельді жек көретінін, тіпті оны өлтіруді ойлағанын мойындады: «үш жылдық еңбегінен кейін босатылған бұрынғы тұтқын, себебі сол кезде лагерьде жұмыс істеуге жеткілікті күзетшілер болмады. Ол кетіп қалуы мүмкін деген қауесет тарағанда, "Біз осысыз жұмыс істей алмаймыз" деп әңгімелеседі». Басқалары Френкельге СЛОН дүкендерінде (олардың бірі Кемде ашылған) неге басымдықпен қызмет көрсетіліп, арзан бағалар ұсынылғанын, тіпті оның иесі сияқты қаралатынын сұрады. Тағы да бірі СЛОН неліктен коммерциялық жолға түсіп, басқа міндеттерін ұмытқанын сұрады: лагерьдегі тәрбие жұмысы тоқтатылды, тұтқындарға әділетсіз еңбек нормалары қойылды және тұтқындар жұмыс нормаларына наразылық білдіру үшін өздерін мүгедек қылған жағдайларда олардың ісі зерттелмеді. Энн Эпплбаум былай деп жазды: «Түрме еңбегінің пайдалылығы, тиімділігі және әділдігі туралы пікірталас келесі ширек ғасыр бойы жалғасты. 1920 жылдардың ортасында Карелияның жергілікті билігі [пікірталасты] жеңіп алмады. 1929 жылға дейін лагерь 1,6 миллион сомдық тапшылыққа ұшырағанымен – бұл, мүмкін, ОГПУ қаражатты ұрлағандықтан болды – Соловецкінің шартты экономикалық жетістігі туралы әңгіме кеңінен таралды». Френкель басқарған Соловецкі лагерьлерінің табысты болғаны туралы пікірді Сталин да бөлісті: Сталиннің түрме еңбегін қарапайым еңбекке басымдық беруі Сталиннің лагерь әкімшілігінің егжей-тегжейлі мәліметтеріне өмір бойы қызығушылық танытуынан көрінеді.

Ақ теңіз - Балтық каналы

Френкельдің әдістері жоғары деңгейде мақұлданғаннан кейін оның жүйесі ел бойынша көбейтілді, содан кейін Френкель Ақ теңіз – Балтық каналының құрылысын басқарушы болып тағайындалды. Бұл Сталин дәуіріндегі ГУЛАГ-тың алғашқы ірі жобасы және бұрынғы тұтқын үшін ерекше жоғары лауазым еді. Ол SLON-да қолданған тәсілдерін, сондай-ақ Соловецкий лагерінен канал құрылысына жеткізілген көптеген тұтқын құлдарды да пайдаланды.

Кейінгі мансап

Кейінгі өмірінде Френкель тұтқындалудан және мүмкін болатын өлім жазасынан жоғары деңгейдегі араласу арқылы қорғалды. 1937 жылы Френкель БАМЛАГ-тың басшысы болды, Байкал-Амур магистральдық теміржол лагері, [Совет] Қиыр Шығысындағы ең хаотикалық және қауіпті лагерьлердің бірі. Бірақ 1938 жылы БАМЛАГ-та 48 троцкист тұтқындалғанда, лагерь газеті оны саботаж жасауда ашық айыптағанына қарамастан, ол олардың арасында болған жоқ. 1937-1947 жылдары Френкель Лаврентий Берияның қолдауымен Теміржол құрылысы бас басқармасын (ГУЖДС) басқарды. Ол үш рет Ленин орденімен марапатталды (4 тамыз 1933 жыл, 22 шілде 1940 жыл, 16 қыркүйек 1943 жыл). 1947 жылдың 28 сәуірінде Френкель денсаулығына байланысты қызметінен босатылып, қызметтік зейнетақы алды.

Кейінгі өмірі

1950 жылдардың ортасына қарай Френкель Мәскеуде уединен өмір сүрді. Оның келіні Тамара, Мәскеу қаласын газбен жабдықтауды басқарған "Мосгаз" тресінің бұрынғы директоры Владимир Махнахтың ұлы Леонид Махнахтың сүйіктісі болды. Владимир 1955 жылғы маусымда 14 жылдық Тайшет еңбек лагерінен оралғаннан кейін, "қиын мінезді адамға" айналды, – деді Леонид. Екеуінің арасында жиі дау болатын. Френкель келінінің болашақ күйеуіне қызығушылық танытты. Бір күні Владимир Леонидті бетке ұрып, содан кейін Леонид үйден шығып, 1958 жылы Тамараға үйленгенге дейін Френкельдің үйінде тұрды. 2004 жылы Леонид Владимирмен қарым-қатынасын үзгеннен кейін Френкель өміріндегі басты әкелік бейнеге айналғанын айтты. Хрущев режиміне қарсы болған Френкель МГБ-мен байланысын сақтап, Леонидтің кино мансабына көмектесті және оның алғашқы фильмін – Суық соғыс кезеңіндегі советтің құпия агенттері туралы үгіт фильмін жасауды тапсырды.