Кіріспе
Жапондық серу (Capricornis crispus) (羚羊) – жапондық ешкі-антилопа, жұп табанды тұяқты жануар. Ол Жапонияның тығыз орманды аймақтарында, негізінен Хонсю аралының солтүстігінде және орталығында кездеседі. Серу Жапонияның ұлттық символы саналады және қорғалатын аумақтарда қорғауға алынған. Ересек жапондық серулердің бойы шамамен 80-150 см, салмағы 30-45 кг. Олардың түсі қарадан ақшылға дейін өзгереді, ал жазда түсі ашықтанады. Жүні өте тығыз, әсіресе құйрығы. Екі жыныстың да мүйізі қысқа, артқа қарай иілген, көзбен ажырату қиын. Жапондық серулер тығыз тау ормандарында жапырақтармен, жас бұтақтармен және емен жемістерімен қоректенеді. Олар күндіз белсенді болады және таңертең және кешкісін жем жейді. Серулер көбінесе жалғыз өмір сүреді, бірақ жұптарда немесе шағын отбасылық топтарда да кездеседі. Жануар өз аумағын ерекше тәтті-қышқыл иісі бар преорбитальді бездерінен шығатын секрециялармен белгілейді, аталықтар мен аналықтардың аумақтары біртіндеп қабаттасуы мүмкін. 20 ғасырдың ортасында жапондық серулердің саны төмендеп, құрылысқа жақын қалған. 1955 жылы Жапония үкіметі оларды браконьерлерден қорғау мақсатында "Арнаулы ұлттық ескерткіш" деп жариялаған заң қабылдады. Содан бері олардың саны күрт өсіп, Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қауіпті жануарлардың Қызыл тізімінде "қауіпсіз" санатына енді. 1979 жылы орманшылар мен фермерлердің наразылықтары нәтижесінде 1955 жылғы заң күшін жойды. Осыдан кейін серу 23 префектурадағы 13 қорғалған аумақта қорғауға алынды, ал қорғалған аймақтардан тыс жерлерде зиянкес ретінде қырылуда. Табиғатты қорғаушылар оны "орманның құнды қазынасы" деп атады.
The Japanese serow ([[Wiktionary:氈鹿) (Capricornis crispus) (羚羊) is a Japanese goat antelope, an even toed ungulate. It is found in dense woodland in Japan, primarily in northern and central Honshu. The serow is seen as a national symbol of Japan, and is subject to protection in conservation areas. Adult Japanese serow stand about tall and weigh They are black to whitish, and colouring lightens in summer. The fur is very bushy, especially the tail. Both sexes have short, backwards curving horns, and are difficult to distinguish by sight. Japanese serow are found in dense mountain forests where they eat leaves, shoots, and acorns. They are diurnal and feed in early mornings and late afternoons. Serows are solitary, or gather in couples or small family groups. The animal marks its territory with sweet and sour smelling preorbital gland secretions, and males and females have separate territories that may overlap. In the mid 20th century, the Japanese serow was hunted to near extinction. In 1955, the Japanese government passed a law designating it a "Special National Monument" to protect it from poachers. Populations have since grown so greatly that the IUCN Red List of Threatened Animals ranks it "least concern". Complaints from foresters and farmers led in 1979 to the 1955 law's repeal. Since then, the serow has had protected status in 13 designated protected areas over 23 prefectures, and has been subject to culling as a pest outside conservation areas. Conservationists have labelled it a "living national treasure of the forest".
Таксономия
Таксономиялық тұрғыдан Коенрад Якоб Темминк алғаш рет 1836 жылы жапондық серуін сипаттап, оған *Antilope crispa* деп атау берді. Джон Эдвард Грей 1846 жылы оған қазіргі атауын қойды. Пьер Мари Гюде 1898 жылы жарияланған жүйеде көптеген жаңа туыстар мен түрлерді ұсынды; *Capricornis* туысы *Capricornulus* болып өзгерді, оған *crispus*, *pryerianus* және *saxicola* түрлері кірді. Алайда, бұл жүйе қабылданбады. Жапондық серудің қазба қалдықтары табылмаған, оның эволюциялық тарихы және Тайвань серуімен (*Capricornis swinhoei*) байланысы туралы мәліметтер болжамды. Оның таксономиялық орны оны «тірі қазба» деп атауға себеп болды. Кариотип зерттеулері оның ортақ *Capricornis* ата-бабасынан ең ерте бөлінген түр екенін көрсетті. Жапондық серудің ең жақын туысы – Тайвань серуі (*Capricornis swinhoei*). Генетикалық тұрғыдан жапондық және тайваньдық серулердің арасында айырмашылық шамалы; олардың кариотипі шамамен бірдей: 2n=50, FN=60. Тайвань серуі кішкенірек, қысқа түкті, қоңыр түсті жүні және жамбас және мойын астында ақ дақтары болады. Филогенетикалық тұрғыдан *Capricornis* сиырларға қарағанда ешкілер мен қойларға жақын. *Capricornis* туысының номенклатурасы мен статусы толыққанды шешілмеген. Кейбір зерттеушілер *Capricornis*-ті *Naemorhedus*-тің кіші синонимі деп санайды, бұл классификацияға горалдар кіреді; бірақ молекулалық талдау бұл классификацияны растамады. *Capricornis*-тің төменгі күрек тісі бар, ал *Naemorhedus* түрлерінде мұндай тіс көбінесе кездеспейді. Жапонияда серуді еленнің бір түрі деп жиі есептейді, бірақ елендер мен серулер әртүрлі отбасыларға жатады. Бұрын жапон тіліндегі *kamoshika* сөзі «елен» деген мағынаны білдіретін *shika* қытай таңбасымен жазылатын. Бүгінде қытай таңбаларын қолданатын жазуда «антилопа» және «қой» таңбалары қолданылады. Кейде серуді жабайы шошқа деп жаңылыстырады.
Сыртқы келбеті мен анатомиясы
Жапондық серу – басқа бовидтерге қарағанда көне морфологиялық ерекшеліктері бар шағын бовид. Оның денесі мықты, жынысы мен географиялық орналасуына қарай мөлшері шамалы өзгереді; ол шамамен (қамшыдан) биіктікте тұрады және салмағы шамамен 2 кг. Материктік серулермен салыстырғанда құлақтары қысқа, ал жүні әдетте ұзын және денеде тығыз болады. Оның құйрығы бұталы және мойнында жалы жоқ. Мойнындағы жүні ақшыл, ал денесіндегі жүні қара, арқасында ақ дақты қара, қоңыр немесе ақшыл болуы мүмкін. Жазда жүнінің түсі ағарады. Үш жақсы жетілген тері безі бар: екі жынысқа да тән үлкен көзшесілік бездер, жануардың жасы ұлғайған сайын мөлшері артады; төрт аяғындағы нашар жетілген саусаралық бездер; және сүректік бездер. Ересектің 32 тұрақты тісі 30 айға дейін қалыптасады және тіс формуласы бар. Тістердің ішкі беті сыртымнан кетіру қиын затпен – ықтимал ағаш шайырымен – қарауырады. Тілдің ұшы V пішіндес. Жыныстар арасындағы айырмашылық жеткілікті дамымаған; дене мөлшері, өсу, тіршілік ету және тамақтану әдеттері айтарлықтай ерекшеленбейді. Екі жыныстың да қысқа, артқа қарай иілген мүйіздері бар; қабықшаларында көлденең сақиналар тізбегі орналасқан. Мүйіздер шамамен төрт айда өсе бастайды және өмір бойы өсе береді. Қоршаған орта бірінші өсу сақинасының мөлшеріне әсер етеді. Мөлшері, қисықтығы, қалыңдығы және көлденең сақиналардың саны жасқа байланысты. Екі жылға дейін көлденең сақиналар қалың, ұзындығы мен иілуі ересектерге қарағанда артық болады. Ересекке жеткен кезде мүйіздің жұқа сақиналары қалың көлденең сақиналарды жоғары қарай итеріп шығарады. Әйелдерде өсу қарқыны еркектерге қарағанда ертерек баяулайды. Зерттеушілер жынысты ажырату үшін жыныс мүшелерін және жыныстық мінез-құлқысын пайдаланады. Әйелдерде екі жұп сүт безі бар. Есту сезімі өткір, көру қабілеті күшті – серу алыстан қозғалысты анықтап, оған ден қоя алады және жарық аз болғанда да жақсы көреді. Иіс сезу қабілеті де жоғары, сондықтан серудің басын көтеріп, айналасындағы ауаны иіскеп тұрғанын байқауға болады.
Таралу, экология және мінез-құлық
Capricornis crispus – Жапониядағы жалғыз жабайы ірі қара малды қайтарушы жануар, және ол Жапонияның төрт негізгі аралының үшеуіне эндемик: негізінен Солтүстік және Орталық Хонсю, сондай-ақ Сикоку және Кюсюдегі шағын аудандар. Ол континенттік сероларға қарағанда суық, қарлы климатқа жақсы төзімді. Жануарлар жалғыз, жұптарда немесе шағын отбасылық топтарда ашық шалғынды жерлерде және орманды жерлерде, шамамен биіктікте кездеседі, және демалу үшін үңгірлерді пайдаланады. Ол қоңыраулы жапырақты орманды ұнатады, бірақ сонымен қатар жапондық буы, жапондық емен, альпілік шалғын және қарағайлы плантациялардан тұратын кең жапырақты немесе субальпілік қылқан жапырақты орманды да мекендейді. Халық тығыздығы төмен, орташа есеппен және одан аспайды. C. crispus – филопатриялық және аумақтық жануар, және өз аумағын көрсету үшін ағаштарды тәтті-қышқыл иісі бар преорбитальді бездің секрециясымен белгілейді. Аталықтар мен аналықтар әдетте бір-бірімен жабысып, бөлек аймақтарды құрады, бірақ аталықтың аймағы әдетте аналықтан үлкен болады. Агрессия сирек кездеседі, бірақ серо аумақтық бұзушылыққа қарсылықпен жауап беруі мүмкін. Бұрынғы негізгі жыртқышы – жапондық қасқырдың жойылуына байланысты, жапондық қара аю оның жалғыз жыртқышы болып табылады. Ол қауіпті сезгенде сыбызғыдай үн шығарып қашады. Бұл - таудың шапшаң және сенімді аяқтарымен тауларды асып, жардан жарға секіріп қауіпсіздікке шығатын тау тұрғыны; аңшылар осы ептілікті ниндзямен салыстырады. Күндізгі жапондық серо ерте таңда және кешкі уақытта, негізінен ет тәрізді немесе қылқан жапырақтарымен, өсімдік бұтақтарымен және емен жаңғақтарымен қоректенеді. Ол елек, қайың, жапондық жабайы көкнәр (Hamamelis japonica) және жапондық кедрмен қоректенеді. Ол жергілікті тағамға бейімделіп тамақтанады, және қайтарушы ретінде оның төрт камералы асқазаны бар. Зерттеулер көрсеткендей, тіпті қатал қыстар да сероның тамақ ішуіне көрінеу әсер етпейді, бұл оның жалғыздық әлеуметтік құрылымына байланысты, ол жеткілікті тамақпен қамтамасыз ету үшін өз аумағын таңдайды. Дефекация белгілі бір жерлерде жүзеге асырылады. Өмір сүру ұзақтығы 20-25 жылға дейін жете алады. Парапоксивирус жиі кездеседі, бірақ сирек өлімге әкеледі; инфекция папулалық және түйіндік зақымдарға себеп болады. Жұқпалы пустулярлық дерматиттің эпидемиялары болған. E. coli және Лайм боррелиозы сияқты бактериялар жиі кездеседі, сондай-ақ Toxoplasma gondii туралы хабарлар бар. C. crispus көптеген паразиттерге ұшырайды, мысалы, Trichuris discolor және Protostrongylus shiozawai өкпе құрттары.
C. crispus is philopatric and territorial, and marks trees with sweet sour smelling preorbital gland secretions to indicate its territory. Males and females establish separate, overlapping ranges, typically , but the male's is typically larger than the female's. Aggression is rare, but the serow may react with hostility to territorial breaches. Due to the extinction of its once primary predator, the Japanese wolf, the Japanese black bear is its only predator. It flees with a whistling snort when it detects danger. It is an agile, sure footed mountain dweller that is able to sprint up mountains and to jump from cliff to cliff to safety; hunters have likened this display of agility to the ninja. The diurnal Japanese serow is a browser that feeds in early morning and late afternoon, primarily on fleshy or coniferous leaves, plant shoots, and acorns. It feeds on alder, sedge, Japanese witch hazel (Hamamelis japonica), and Japanese cedar. It adjusts its diet to what food is locally available, and, as a ruminant, the serow has a four chambered stomach. Studies indicate that even severe winters have a negligible impact on the serow's food intake, suggesting that, given its solitary social structure, it selects its territory to ensure sufficient food supply. Defecation occurs in set locations. Life expectancies may be up to 20–25 years. Parapoxvirus is common, though rarely fatal; infection causes papular and nodular lesions. There have been epidemics of contagious pustular dermatitis. Bacteria such as E. coli and Lyme borreliosis are common, and Toxoplasma gondii has been reported. C. crispus is susceptible to numerous parasites, such as the nematode Trichuris discolor and the lungworm Protostrongylus shiozawai.
Көбею
Capricornis crispus әлеуметтік жағынан моногамды. Әйелдер 30 айда жыныстық жағынан жетіледі. Алғашқы көбейіс 2,5–3 жаста жүзеге асады; көбейіс жылына бір рет, қыркүйек пен қаңтар аралығында өтеді. Жапон серуінің еркегі ешкілерге немесе газельдерге ұқсас құдалану рәсімінде ұрғашының аузын жалайды, алдыңғы аяқтарымен артқы аяқтарына соққы береді және мүйіздерімен жыныс мүшелерін сүртеді. Екі жыныс та Флехмен реакциясын көрсетеді. Жүктілік шамамен 210–220 күннен кейін маусым мен тамыз аралығында туу болады. Бұл шамамен жарты сағатқа созылады, ал аналық туғанда қозғалып жүреді. Бір жас қашанның бойы 1 фут (0 м) және ол бір жылда ересектердің бойына жетеді. Жас қашан анасымен 1–2 жыл бірге болады. Содан кейін ол өз аумағын белгілегенше анасының аумағынан бірте-бірте алыстайды. Өзі тарамай қалған жас қашандарды анасы қууы мүмкін.
Адамдармен қарым-қатынасы
Адамның сероумен байланысы туралы ең алғашқы мәлімет археологтардың, негізінен таулы аймақтардағы қазба жұмыстары барысында тапқан Жомон дәуіріне жататын шағын көлемдегі сүйектерге қатысты. Оның терісі мен еті үшін ауланғаны болжанады. Ең ерте жазба дерек ретінде «Нихон Шоки» (720 ж.) кітабында император Тенмудың (672–686 ж.ж.) жоғары лауазымды мемлекеттік қайраткерлерге ямашишидің терісін жібергені айтылады; бұл ямашиши, әдетте, сероуды білдіреді және «Нихон Шоки» кітабында басқа жерлерде де кездеседі. VIII ғасырға жататын «Маньёшу» жинағында Какиномото но Хитомароның шиши тобы туралы вака өлеңі бар. Көптеген авторлар бұл жануардың сероу екеніне келіседі, бірақ сероудың көбінесе жалғыз өмір сүретінін айтатындар да бар. Хэйан дәуірінде (794–1185 ж.ж.) сероудың мүйіздері сыйлық ретінде әкелінгені туралы жазбалар сақталған. Жапониядағы ең көне медициналық еңбек – «Дайдоруйюхо» [ja] (808 ж.) сероудың мүйізі мен етінің емдік мақсатта қолданылғанын көрсетеді. Хэйан дәуірінен кейінгі ғасырларда сероу туралы айтылған мәліметтер азаяды. Дегенмен, оның емдік мақсатта ауланғанына сенетіндер де бар. Эдо дәуірінде (1603–1868 ж.ж.) жазбалар саны артады. 1712 жылғы «Вакан Сансай Цуэ» энциклопедиясында сероу туралы суреттелген мақала бар. Аң аулауға тыйым салатын заңдар қабылданды, бірақ егер жануарлар егінге зиян келтірсе, ерекшеліктер жасалды. 1868 жылғы Мейдзи реставрациясынан кейін сероудың реалистік бейнелері пайда бола бастады, оның бірі Кейсуке Итоның «Фауна Японика» (1870 ж.) кітабында жарияланды.
Аңшылық және табиғатты қорғау
Жапонияда сероу ұзақ жылдар бойы аңшылық нысаны болған, әсіресе Жапонияның солтүстігінде, онда аю аңшылығымен қатар сероу аңшылығы матаги мәдениетімен тығыз байланысты болды. Жапонияның таулы аймақтарында сероу бағалы аң болып саналды. Оның барлық дене мүшелері пайдаланылады, ешқайсысы ысырапқа жіберілмейді. Еті ерекше құнды. 20-ғасырдың ортасына дейін осы аймақтарда сероу еті соншалықты көп желінгендіктен, жануардың өзі "ет" деп аталды. Оның су өткізбейтін терісі жақтаулардың арқалық бөлігіне қолданылды, мүйіздері берибери сияқты аурулардың алдын алу үшін ұнтақталды, ал сероудың жұқа ішегі мен өт қабынан асқазан ауруларына ем жасалды. Бұрын адамдар тұрмайтын терең орманды жерлерде мекендеген жапондық сероу қазірде ауылдардың шетіне де еніп келеді. Хонсю аралының батысында 20-ғасырға қарай толығымен жойылып кеткен. Басқа жерлерде оның саны соншалықты азайды, 1925 жылғы аңшылық заңында үкімет оны "Аңшылыққа жатпайтын түр" деп жариялады. 1934 жылы Мәдени мүліктерді қорғау заңы оны "Табиғи ескерткіш" деп таныды. Браконьерлік жалғасып, 1955 жылы үкімет жапондық сероуды "Ерекше табиғи ескерткіш" деп жариялады, сол кезде оның саны 2000-3000-ға дейін төмендеді. Полиция браконьерлікке толық тоқтатқаннан кейін саны өсті, ал соғыстан кейінгі монокультуралық қылқан жапырақты егістіктер жануар үшін қолайлы орта жасады. 1980 жылдары саны 100 000-ға жетті. 1978 мен 2003 жылдар аралығында таралу аймағы 170%-ға өсті, ал саны тұрақталды. Ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығымен туындаған қақтығыстар 1978 жылы 1955 жылғы жарияланымдағы толық қорғаудың күшін жоюға әкелді. Содан бері 23 облыста 13 қорғалатын аймақ құрылды. Олар сероулардың таралу аймағының шамамен 20%-ын құрайды, жалпы ауданы және көлемі әртүрлі. 2008 жылы IUCN қауіпті жануарлардың қызыл тізімі жапондық сероуды "қауіпсіз" деп санады, өйткені ол Жапонияда кеңінен таралған және саны тұрақты немесе өсіп келеді. "Мәдени мүліктерді қорғау туралы" және "Жабайы табиғатты қорғау және аңшылық туралы" заңдар жапондық сероуды заңды түрде басқаруды қамтамасыз етеді. 1979 жылы Мәдениет істері агенттігі, Қоршаған орта агенттігі және Орман шаруашылығы агенттігі қорғалатын аймақтарды құру және зиянкестерді жою мақсатында сероуды басқару шаралары туралы келісімге келді. Бұл шаралар табиғатты қорғаушылардың, табиғат зерттеушілердің және кейбір биологтардың қарсылығына ұшырады, өйткені жануар бұрын толық қорғалған болатын. 1999 жылы "Жабайы табиғатты қорғау және аңшылық туралы" заңға енгізілген түзетулер облыстарға жабайы табиғат популяцияларын басқаруға мүмкіндік берді. 2007 жылға қарай қорғалатын аймақтардан тыс жерлерде сероуды басқару үшін жеті жоспар жасалды. Орманшылар сероу популяциясының өсуі соғыстан кейінгі тау беткейлерін орманға айналдыруға кедергі келтіріп жатыр деп алаңдайды, өйткені жануарлар жапондық кипарисі, жапондық қарағайы және жапондық қызыл қарағайының жас бүршіктерімен қоректенеді. Сероу таулы ауылдардағы егістіктерге зиян келтірді, ал ауыл тұрғындары табиғатты қорғаушылардың күш-жігеріне қарсы шықты. Жапонияның кейбір аймақтарында орманға келтірілген зиян қылмыстық немесе әскери терминдермен сипатталды: БАҚ бұл мәселені "адам мен бұғы арасындағы соғыс" және "сероу соғысы" деп атады. Үкімет пен табиғатты қорғаушыларға наразылық білдірген 400 орманшы 1980-ші жылдары ағаш плантацияларына келтірілген зиян үшін сотқа жүгінді. Гифу облысының орманшылары сероулардың аяқтарына оқ атуды ақтады, өйткені мұндай оқ ату өлімге әкелмейді. Нақты санды анықтау қиын болды. Орманшылар сероуды зиянды жануар деп санайды және оны аулауды бақылауда ұстауға үкіметтің араласуына наразылық білдіреді. Олар үкіметті және жануарлар дүниесі сарапшыларын сероудың санын кем көрсеткенін айыптайды, ал табиғатты қорғаушылар орманшылар өз мүдделерін ілгерілету үшін орман шаруашылығына келтірілген зиянды және халық санын арттыруы мүмкін деп қарсылық білдіреді. Шин Гото сияқты табиғатты қорғаушылар санының артуының себебі абсолютті өсім емес, орманды жою екенін айтады, ол жануарды оның дәстүрлі мекенінен алыстатты. Халыққа жақын жерлердегі сероулар фермалар мен кипарис егістіктерімен, оның ішінде жас көшеттермен қоректене алады. Ағаш кесу әдістері де мәселеге үлес қосуы мүмкін, өйткені ағаш кесілген орман жерлері шөптесін өсімдіктердің тез өсуіне қолайлы жағдай жасайды, бұл өсімді жеушілер үшін қоректік ортаны жасайды. Алайда, бұл жағдай уақытша, өйткені 15-20 жылдан кейін ағаштардың өсуі орман қаптамасын жабады, ал өсімді жеушілердің саны азаяды. 1990-шы жылдары жас егістіктердің саны азайған сайын, сероудан келтірілген орман зияны да азайды. Назар бұрылысы сілеуқұйрық бұғысы, қабан және жапондық макакаларынан келтірілген зиянға ауысты. Әсіресе Кюсюде сілеуқұйрық бұғысынан туындаған жайылымдық бәсекелестік сероу популяциясының өсуін тежейді.
Мәдени маңызы
Жапондық сероу "орманның тірі ұлттық қазынасы" деп аталып, Жапонияда ұлттық байланыстармен эмблемалық мәртебеге ие болды. Ол жапон архипелагының материктік Азиядан ерекшеленуіне тоқталған реликт түр ретінде қарастырылады. 1973 жылы Қытай үкіметі Жапонияға алып панданы сыйға тартты, ал Жапония үкіметі жауабында екі жапондық сероуды қайтарды. Жапонияның муниципалитеттері мен басқа да аймақтары сероуды жергілікті символ ретінде қабылдады. Жапонияда жапондық сероу көбінесе камошика немесе камошиши деп аталады. Оған тарихи түрде түрлі аттар берілген, көбінесе оның сыртқы түріне байланысты, олардың кейбіреулері "тау қойы", "жүн бұғысы", "тоғыз құйрықты сиыр" және "сиыр жындысы" деп аударылады. Аймақтық аттар да көп, олардың кейбіреулері "билейтін аң", "ақылсыз аң" немесе "ақымақ" деп аударылады. Жапон халқы көбінесе сероуды "ерекше" немесе "алыпқашпа" деп сипаттайды, себебі ол алыс орманның тереңдігінде жалғыз өмір сүреді және таудың биік жерлерінен орман жұмысшыларын бақылайтын "көлеңкелі жануар" ретінде танылады. Сероу Жапонияда жылдамдығы мен ептілігімен танымал. Көрнекті спортшылар сероумен салыстырылады, өйткені ол ептілігімен ғана емес, сонымен қатар жүгіру қабілетімен де белгілі. Yamaha Motor Company XT 225 спорттық мотоциклін Yamaha Serow деп сатты. Жапон тілінде "очиру" сөзі "емтиханды сәтсіз аяқтау" және "құлау" деген мағынаны білдіреді; сероу тау жартастарында сенімді тұруымен танылғандықтан, студенттер емтиханды сәтті тапсыру үшін сероудың тұяқ іздері салынған омамори нығматын сатып алады.