Сирт шайқасы: 1942 жылғы теңіз шайқасы

Кіріспе

1942 жылы британдық және итальяндық күштері арасындағы теңіз шайқасы

Сирттің екінші шайқасы (22 наурыз 1942 жылы) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жерорта теңізінде, Сидра шығанағының солтүстігінде және Мальтаның оңтүстік-шығысында болған теңіз шайқасы. Мальтаға бағытталған британдық конвойды эскорттаған әскери кемелер Регия Марина (Италия теңіз күштері) эскадрильясының әлдеқайда күшті күштерін тоқтатты. Британдық конвой төрт сауда кемесінен, төрт жеңіл крейсерден, бір зениттік крейсерден және 17 эсминецтен тұрды. Италиялық күштер бір линкордан, екі ауыр крейсерден, бір жеңіл крейсерден және он эсминецтен құралды. Британдықтар итальяндық эскадрильяны кері қайтаруда сәтті болғанына қарамастан, итальяндық флоттың шабуылы конвойдың таң атқанға дейін жетіп ету жоспарын кешіктірді, нәтижесінде келесі күндері төрт сауда кемесі мен эскорттағы бір эсминец қарқынды әуе шабуылынан батып кетті.

Мальта

1941 жылдың соңына дейін 21 кеме жүкпен Мальтаға жетіп, ешқайсысы жоғалған жоқ және жеті айлық қоры жиналды. 1941 жылы Мальтаға жасалған үш конвойда бір ғана сауда кемесі жойылды. 1941 жылдың қаңтарынан 1942 жылдың тамызына дейін 46 кеме жеткізілді, бірақ 25 кеме батырылды және заманауи, тиімді сауда кемелері, теңіз және әуе күштері ұзақ мерзімге басқа бағыттардан ауыстырылды; 31 су асты кемелерімен жабдықтау рейсі жүргізілді. Мальтаға күштер жіберілді, оның ішінде 19 қымбат және қауіпті ұшақ тасымалдаушы кемелермен жасалған операциялар бар. Мальта сонымен қатар, Остің жабдықтау конвойларына қарсы әуе, теңіз және су асты операцияларының базасы болды. 1941 жылдың 1 маусымынан 31 қазанына дейін британдық күштер Африка конвойының бағытында Остің кемелерінің шамамен бөлігін батырды, оның ішінде әскери-теңіз күштерімен және Корольдік әуе күштері (RAF) мен Флот әуе күштері (FAA) батырды. Африкаға жүк таситын кемелер батырылған кемелердің 90 пайызын құрады, ал Мальтадағы эскадрильялар ұшақтармен батырылған кемелердің шамамен 75 пайызына жауапты болды. 1941 және 1942 жылдары Мальтадан әскери операциялар жүргізілуі және аралды аялдама ретінде пайдалану 1941 және 1942 жылдары аралға қарсы Остің әуе шабуылдарына әкелді. 1942 жылдың басында Одақтастар Орта Жерорта теңізіндегі бастаманы жоғалтты, себебі итальяндық және неміс күштері Мальтаны оқшаулап, оны қауіп ретінде жоюды жоспарлады. Одақтастардың бірнеше жеңілістерінен кейін, Италия әскери-теңіз флоты 1942 жылдың көктеміне қарай Жерорта теңізінің орталық бөлігінде теңіз үстемдігіне қол жеткізді. Мальтада ұшақтар, ұшаққа қарсы қарулар, отын, азық-түлік және оқ-дәрі жетіспегендіктен, MW10 конвойы 21 наурызда Александриядан жөнелді. Британдықтар неміс және итальяндық ұшақтарынан, сондай-ақ итальяндық кемелерінен қарсылық күтті. 1941 жылдың желтоқсан айында Шығыс Жерорта теңізінде орналасқан екі линкор (және) итальяндық шабуылдық топтарының шабуылына ұшырады, нәтижесінде флотта тек крейсерлер мен эсминецтер қалды. 20 наурыз күні таңертең Гибралтардан бағытты ауыстырып, ұшақ тасымалдаушы кемелермен және крейсер мен сегіз эсминецтің қолдауымен "Корс" жауынгерлік кемесі жүзіп кетті. Келесі күні эскадрилья операцияны тоқтатып, портқа оралды – ұшақ тасымалдаушылар ұшақтарды Мальтаға жіберуге мүмкіндік бермеді, себебі ұзақ қашықтыққа арналған жанармай резервуарларында ақаулар болды. MW10 конвойының эскортты кемелері, оның ішінде жеңіл конструкциялы эсминецтер де, су асты кемелеріне қарсы қорғаныс жасады, сондай-ақ, әуе шабуылдарына қарсы крейсер де болды. Мальтадан тағы бір жеңіл крейсер мен эсминецтер жіберілді.

Up to the end of 1941, 21 ships with of cargo had reached Malta without loss and a reserve of seven months' supplies had been accumulated. Three convoys to Malta in 1941 suffered the loss of only one merchant ship. From January 1941 to August 1942, 46 ships had delivered but 25 ships had been sunk and modern, efficient merchant ships, naval and air forces had been diverted from other routes for long periods; 31 supply runs by submarines had been conducted. Reinforcements for Malta included 19 costly and dangerous aircraft carrier ferry operations to deliver fighters. Malta was also a base for air, sea and submarine operations against Axis supply convoys and from 1 June to 31 October 1941, British forces sank about of Axis shipping on the African convoy routes, by the navy and by the Royal Air Force (RAF) and Fleet Air Arm (FAA). Loaded ships sailing to Africa accounted for 90 per cent of the ships sunk and Malta based squadrons were responsible for about 75 per cent of the ships sunk by aircraft. Military operations from Malta and using the island as a staging post, led to Axis air campaigns against the island in 1941 and 1942

By early 1942 the Allies had lost the initiative in the central Mediterranean as Italian and German forces isolated Malta and made plans to remove it as a threat. After a series of Allied defeats, the Italian Navy achieved naval superiority in the central Mediterranean by spring 1942. As Malta was running short of aircraft, anti aircraft guns, fuel, food and ammunition, convoy MW10 sailed from Alexandria on 21 March. The British expected opposition from German and Italian aircraft as well as Italian surface units. In December 1941, the two battleships ( and ) stationed in the eastern Mediterranean had been disabled by an attack by Italian frogmen, leaving the fleet with only cruisers and destroyers. A diversion was organised from Gibraltar, on the morning of 20 March, the battleship —with the aircraft carriers and , supported by the cruiser and eight destroyers—sailed. The next day, the squadron aborted the operation and returned to port—the carriers were unable to launch aircraft reinforcements to Malta due to defective long range fuel tanks. The escort of convoy MW10 relied on destroyers—including lighter built destroyer escorts—to provide anti submarine protection and included the anti aircraft cruiser More destroyers and another light cruiser were sent from Malta.

Шайқас

Келесі күні сағат 14:30-да британдықтар екі ауыр крейсер және эскорттағы эсминдермен бетпе-бет келді. Адмирал Виан дереу жоспарын іске қосты; жүк кемелері мен эскорттар оңтүстікке бұрылды, ал жеңіл крейсерлер мен қалған эсминдер түтін жанып, итальяндықтарға шабуыл жасады. Оқтар алмасылғаннан кейін, екі итальяндық ауыр крейсер британдықтарды итальяндық эскадрильяға тартуға тырысып, кері шегінді. 16:37-де олар итальяндық "Литторио" соғыс кемесі, жеңіл крейсер және оларды күзеткен эсминдермен қайта шабуыл жасады. Шабыс екі жарым сағатқа созылды, британдық кемелер үлкен түтін экранының қауіпсіздігінен шығып, бірнеше залп атып, итальяндық снарядтар тым жақын келгенде қайта ішке кірді. Мұндай бір шайқаста, итальяндық "Литторио" соғыс кемесінен келген жақын снарядтан зардап шегіп, жеңіл зақым алды және шайқас жолынан шығып, конвойға қосылуға бұйрық берілді. 18:34-те Виан өзінің эсминдерін шамамен арақашықтықтан торпедалық шабуыл жасауға жіберуге шешім қабылдады, бұл итальяндықтар британдықтарға жақындауға рұқсат беретін ең жақын нүкте болды. Торпедалардың ешқайсысы нысанаға жетпеді, бірақ бұрылғанда, бір снаряд қазандық бөліміне еніп, өрт шығарды, оны уақытша тоқтатты. Сондай-ақ, соғыс кемесінің бас қаруларынан келген снарядтың сынықтары да соғып, бөлімдерді су басты, бірақ жандар жоқ болды. 18:55-те "Литторио" 120 мм снарядтан зардап шекті, зақымдар аз болды. Оның гидросамолеті бір уақытта, корлық мұнарасынан жасалған залптан туған жарылыстан өртке ұшырады. Бұл британдықтардың торпедалардың бірі тигені туралы мәлімдеме жасауына әкелді. Күн батқанға дейін, сағат 19:00-ге дейін итальяндықтар бас тартып, үйлеріне бет бұрды. Радары болмағандықтан, олар түнгі шайқаста, Матапан мүйісі шайқасында болғандай, үлкен кемшілікке тап болар еді. Италиялықтардың қару-жарағы британдықтардан күшті болды, бірақ олар шешуші соққы беруге құштарлық танытпады, мүмкін, британдық эсминдер тобының торпедалық қаупінен сақтанды.

At 14:30 the next day, the British were faced by a pair of heavy cruisers and escorting destroyers. Admiral Vian immediately implemented his plan; the cargo ships and escorts turned away to the south while the light cruisers and remaining destroyers laid smoke and charged the Italians. After an exchange of fire, the two Italian heavy cruisers backed off in an attempt to lure the British toward the incoming main Italian squadron, and at 16:37 they returned to attack with the battleship Italian battleship Littorio, a light cruiser and their screening destroyers. The battle raged for two and a half hours, with the British ships leaving the safety of their huge smoke screen to fire a few volleys and then returning to it when the Italian salvos got too close. During one of these exchanges, suffered severre damage from a near miss when fired at by the Italian battleship Littorio, and was ordered to withdraw from the battle line and join the convoy. At 18:34, Vian decided to send his destroyers in to launch torpedo attacks from about , the closest the Italians would allow the British to approach. None of the torpedoes found their targets but as turned she was hit by a round that penetrated her boiler room and ignited a fire, temporarily bringing her to a halt. was also struck by shell splinters from the battleship's main guns that pierced a bulkhead, causing some flooding but no casualties. At 18:55, Littorio had been hit by a 4.7 in (120 mm) shell, with negligible damage. Her floatplane caught fire from the blast from a salvo of her after turret at the same time. This led to the claim by the British that one of the torpedoes struck home. At dusk, before 19:00, the Italians gave up and turned for home. Without radar, they would have been at a significant disadvantage in a night action, as in the Battle of Cape Matapan. The Italians outgunned their British counterparts but they appeared unwilling to close for a decisive blow, perhaps wary of the torpedo threat from the numerically superior British destroyer force.

Талдау

Дерлік барлық авторлар бұл шайқасты британдық жеңіс деп атады, оған жеңіл крейсерлер мен эсминецтердің конвойға итальяндықтардың зақым келтіруіне жол бермеуі себеп болды. Олар бірыңғай әрекет ететін Оккупациялық күштердің әуе шабуылы кезінде бір жауынгерлік кеме мен екі ауыр крейсерден құралған итальяндық эскадрильяны кері тартты. Кейбір авторлар британдықтардың жетістігін мойындаса да, шайқасты итальяндықтардың конвойды ұстап тұру және бағытын өзгертудегі жартылай жетістігі деп сипаттайды. Көптеген дереккөздер итальяндық флоттың британдық эскадрильясына айтарлықтай зиян келтіргенін, бірнеше адамның зардап шеккенін, ал өздері минимал зиянға ұшырағанын және жоғалғандар болмағанын мойындайды. Оккупациялық күштердің әуе күштері британдық конвойді теңізде қуып жете алды, аман қалған кемелерді портқа дейін жеткізді және тауардың 80 пайыздан астамы жоғалып кетті. Британдық конвой операциясы стратегиялық тұрғыдан сәтсіз аяқталды.

Ұрыс зақымдануы

Британдық мәліметтерге сәйкес, "16:44-те көпірдің артқы бөлігіне итальяндық жеңіл крейсер Джованни делле Банде Нереден соққы тиді"; 16 теңізші қаза тапты. Адмирал Ячиноның сөзіне қарағанда, соққыны сол кездегі қарсы кемелердің арақашықтығына байланысты Литторионың қосалқы қарулары жасаған. Крейсерлер мен де зақымдалды, Евриал 16:43 және 18:41-де Литториодан шабуылға ұшырады. Кингстон кемесінің ортасына Литториодан снаряд тиді, нәтижесінде 15 экипаж мүшесі қаза тапты. Снарядтың жарылысынан кеменің оң жақтағы қайықтары қирады, зениттік қарулары, іздеу мұнарасы және торпедалық аппараттары қирады. Кейбір дереккөздерде бұл зақымды ауыр крейсер, итальяндық крейсер Горицияның жасағаны айтылады. Кингстонның қозғалтқышы өртеніп, қазандығы суға батса да, ол жылдамдығын қалпына келтіріп, келесі күні Мальтаға жетті. Хавок та 17:20-де Литториодан келген жақын арадағы жарылыстан қазандығына ауыр зақым алды, нәтижесінде сегіз теңізші қаза тапты. Тағы үш эсминец – , және – крейсерлік оттан аз зақымдарға ұшырады. Италия флоты британдық эскадрильясына барлық калибрлі 1511 оқ жұмсады; атыс жасаған жалғыз итальяндық эсминец – итальяндық эсминец Aviere болды. Британдық крейсерлер 1553 оқпен, ал эсминецтер 1300 оқ және 38 торпедамен жауап берді. Оккупациялық авиация конвойға бағытталған теңіз шайқасы кезінде үздіксіз шабуылдар жасады, ал Корольдік теңіз күштерінің зениттік артиллериясы жеті оккупациялық ұшақты жойғанын және тағы бірнешеуіне зақым келтіргенін мәлімдеді.