Кіріспе

II дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның Кригсмарине флоттық күштері қолданған саудалық рейдкер.

Неміс көмекші крейсері «Атлантис» (HSK 2), Кригсмаринеде «Шифф 16» деп, ал Ұлыбритания Корольдік флотында «Рейдер С» деп танылған, Кригсмаринеге тиесілі қайта жаңартылған неміс «Hilfskreuzer» (көмекші крейсері) немесе саудалық рейдкер болды. Екінші дүниежүзілік соғыста ол 602 күннен астам теңізде болды, жалпы тоннажы 144 384 тонна болатын 22 кемені батырып немесе жаулап алды. «Атлантис» кемесінің капитаны – Капитан зур Зее Бернхард Рогге болды, ол Темір крестінің рыцарь крестіне екі дуб жапырағымен марапатталды. 1941 жылғы 22 қарашада британдық «Коммерс» крейсері оны батырды. Рейдкерлер соғыс кемелерімен тікелей қақтығысуға тырыспайды, олардың мақсаты – жаудың саудалық кемелеріне шабуыл жасау. Сәттілік өлшемдері – жойылған (немесе жаулап алынған) тоннаж мөлшері және теңізде өткізілген уақыт. «Атлантис» жойылған тоннаж бойынша неміс көмекші крейсері «Пингвиннен» кейін екінші орында тұрды және екі дүниежүзілік соғыстағы неміс саудалық рейдкерлерінің арасында ең ұзақ рейдтік тарихына ие болды. Ол өте құпия құжаттарды қолға түсірді. «Атлантис» туралы оқиға «Under Ten Flags» фильмінде баяндалады, онда Капитан Рогге рөлін Ван Хефлин сомдады.

Ерте тарих

1937 жылы "Бремер Вулкан" компаниясы салып шығарған. 1939 жылдың соңында "Кригсмарин" әскер-теңіз күштеріне қабылданып, "ДеШИМАГ", Бременде әскери кемеге түрлендірілді. 1939 жылдың желтоқсанында ол "Атлантис" сауда шабуылдаушысы ретінде қолданысқа енгізілді.

Дизайн

Атлантида ұзын және орын ауыстырылған кеме болды. Оның ортасында бір түтік орналасқан. Оның экипажы 349 адамнан тұрды (21 офицер және 328 сарбаз) және талисман ретінде шотланд терьері Фери болды. Крейсерде алдау үшін соқпақ түтік және биіктігі өзгертілетін мачталар болды, сонымен қатар сыртқы түрін одан әрі өзгерту үшін бояу, кенеп және материалдар, тіпті экипажға арналған костюмдер мен тулар да жеткілікті түрде қамтамасыз етілген. Атлантида 26 түрлі силуэтке өзгеруге қабілетті болды.

Қарулар мен әуе кемелерi

Кеме алты зеңбірекпен жабдықталған, біреуі мұрын бөлігінде, екі 37 мм зениттік зеңбірек және төрт 20 мм автоматты зеңбірек; барлығы да жасырылған, көбінесе айналмалы жалған палуба немесе борлық құрылымдардың артында. Артқы бөлігіндегі жалған кран мен палуба үйі екі зеңбіректі жасырды; қалған төрт зеңбірек әрекет жақын болғанда ашылатын борлық қақпақтар арқылы жасырылды. «Атлантис» сонымен қатар төрт су сызығы торпедалық түтікшесіне және 92 миналық бөлімшеге ие болды. Бұл оған жеңіл крейсердің оттық күшін, және одан да маңыздысы, отты басқару жүйесін берді. Кемеде екі Heinkel He 114C теңіз ұшағы да болды, олардың біреуі толық құрастырылған, ал екіншісі жәшіктерге салынған. Кейіннен «Хайнкель» теңізде кішірек Arado Ar 196 ұшағымен ауыстырылды.

Қозғалтқыштар

Атлантистің екі 6 цилиндрлі дизельді қозғалтқышы болған, олар бір пропеллерді қоздырған. Ең жоғарғы жылдамдығы белгілі болмаған, ал дизельдік қозғалтқыштардың арқасында 60000 миль (96560 км) қашықтыққа жүре алатын. Дизельдік қозғалтқыштар отынды үнемдеу үшін қажет болғанда дрейфтеуге мүмкіндік берген, сондай-ақ бу машиналарынан өзгеше, оның қуатты қондырғысын дереу қайта іске қосуға болатын.

Оңтүстік Атлантикаға саяхат

1939 жылы ол капитан Бернхард Роггеге бағынды. Желтоқсан айының ортасында қолданысқа енгізілген ол, жаудың жүк кемелерін іздеу және олармен шайқасу мақсатында нацистік Германия қаруланған тоғыз немесе он сауда кемесінің біріншісі болды. 1940 жылдың 31 наурызына дейін «Атлантис» мұзға тозады, содан кейін бұрынғы «SMS Hessen» соғыс кемесі мұзды қиратушы ретінде жіберілді, ол «Атлантис», «Орион» және «Виддер» кемелеріне жол ашты. «Атлантис» кемесіне ауа-райы туралы ақпаратты неміс ауа-райы кемелері WBS 3 «Фриц Хоманн», WBS 4 «Хинрих Фризе» және WBS 5 «Адольф Виннен» жеткізді. «Атлантис» Солтүстік теңіздегі миналы аймақтарды, Норвегия мен Ұлыбритания арасын, Арктик шеңберін, Исландия мен Гренландия арасын кесіп өтіп, оңтүстікке қарай бағыт алды. Осы кезде «Атлантис» кеңестік «Ким» кемесі болып көріну үшін кеңес әскери теңіз жалауын көтеріп, көпірде дүрбін мен орақ белгісін, корпус аймағында «Құбырлардан алыс тұрыңыз» деген орыс және ағылшын ескертулерін көрсетті. Сол уақытта КСРО бейтарап болды. 24-25 сәуірде экватордан өткеннен кейін, ол жапондық «Касии Мару» кемесінің кейпіне енді. Кемеде енді қызыл түтік үстінде үлкен «K» әрпі, «K Line» тасымалдау компаниясының идентификациясы болды. Сондай-ақ, кеменің корпусының артқы бөлігінде күннің шығу белгілері және журналдан көшірілген жапон әріптері болды.

Эксетер қаласы

2 мамырда ол британдық жолаушылар кемесі "Роггемен" кездесті, бейбіт азаматтарға зиян келтіргісі келмегендіктен шабуылдан бас тартты. Кемелер бір-бірінен алшақтағаннан кейін, "Эксетер" кемесінің капитаны "жапондық" кемеге қатысты күдіктерін Корольдік теңіз күштеріне радиоарна арқылы жеткізді.

Ғалым

3 мамырда Атлантис британдық жүк кемесімен, «Ғалым» (Scientist) кездесті, ол кен мен джут тасымалдайтын. Неміс кемесі жауынгерлік туын көтеріп, «Тоқта, әйтпесе атам! Радионы пайдаланба!» деген ескерту сигналдарын берді. Олар ескерту оғы атып жіберді. Британдықтар дереу «QQQQ QQQQ – белгісіз сауда кемесі мені тоқтатуға бұйрық берді» деген дабыл сигналын жіберді, ал немістер сигналды басу үшін таратуды бастады. «Ғалым» қашуға тырысты, бірақ Атлантистің екінші залпынан кейін кемеде жалын шығып, одан кейін шаң бұлты, содан соң қазандықтардан ақ бу көтерілді. Бір британдық теңізші қаза болды, ал қалған 77 адам соғыс тұтқыны ретінде алынды. Кемені жарып жіберуге тырысқаннан кейін, Атлантис «Ғалымды» жою үшін пушкалар мен торпеда қолданды.

Агульхас түбегі

Оңтүстікке қарай жүзіп, Атлантис 10 мамырда Агульхас мүйісіне жетіп, Жақсы Үміт мүйісінен өтті. Мұнда ол 92 мүйізді тікелей жанасу теңіз миналарынан мина өрісін құрды, олар U-кеме орналастырғандай әсер қалдырды. Мина өрісі табысты болды, бірақ алдау әшкере болып, кеме туралы ақпарат неміс үгіт хабарламасы арқылы жарияланды. Онда "неміс шабуылшысы сепкен мина өрісі" сегіз сауда кемесін батырғандығы, тағы үш кеме кешіккендігі, үш мина тазартқыш кеме қатысқандығы және Корольдік теңіз күштері "өз ауласында" жұмыс істейтін "бір ғана шабуылшыны" таба алмағандығы айтылды. Сонымен қатар, 20 мамырда Цейлоннан жіберілген және Германия тарапынан ұсталған британдық сигнал, "Эксетер" қаласынан алынған мәліметтерге сүйене отырып, жапондық кеме болып киінген неміс шабуылшысы туралы кемелерді ескертті. 1940 жылдың 10 маусымында Атлантис үш сағаттық қуып жете алғаннан кейін 30 оқпен норвегиялық "Тирранна" моторлы кемесін тоқтатты. Жанар май жеткіліксіз болғандықтан "Дурмитор" желкендерге көшті және "тозақтық" сапардан кейін 22 қарашада, Могадишоның солтүстігіндегі Варшейхке жағаға жетті, ол үшін күндер өткен соң. Қарашаның екінші аптасында Атлантис екі норвегиялық танкерді – "Тедди" мен "Оле Джейкобты" жаулап алды. Екі жағдайда да Атлантис өзін HMS "Antenor" деп таныстырды.

Автомедон және оның құпия жүгі

1940 жылы 11 қарашада сағат 07:00 шамасында Атлантис кемесі Суматрадан солтүстік-батысқа қарай 250 миль (402 км) жерде "Blue Funnel Line" жүк кемесі "Automedon"мен кездесті. 08:20-де Атлантис кемесі "Automedon"ның бауын кесіп ескерту оғы атып, оның радио офицері бірден "RRRR – Automedon – 0416N" ( "RRRR" – "қарулы шабуылшының шабуылы астында" дегенді білдіреді) деген дабыл сигналын жіберді.

Кергелен мен Африка

Рождество мерекесінде «Атлантис» Үнді мұхитындағы Кергелен аралында болды, онда «MV Alstertor» кемесімен жабдықталды. Кеме экипажы мұнда техникалық қызмет көрсету жұмыстарын жүргізіп, су қорын толықтырды. Кеме тарихындағы алғашқы қаза болған оқиғада Бернхард Херманн есімді теңізші түтікті бояу кезінде құлап қайтыс болды. Ол қазіргі таңда «германдықтардың ең оңтүстік әскери қабірі» деп аталатын жерге жерленді.

Замзам

Сәуір айында Атлантис Атлантикаға қайта оралды, онда 17 сәуірде Родж египеттік лайнерді британдық лайнер деп жаңылыстырып, оны әскер тасымалдау кемесі немесе Q кемесі деп ойлады. Шын мәнінде ол бұрынғы Bibby Line лайнері Лестершир болды. Атлантис шабуылды бастады, екінші залп радио бөлмесін қиратты. 202 жолаушы және шамамен 140 экипаж мүшесі тұтқынға алынды. Жолаушылардың арасында миссионерлер, жедел жәрдем көліктерінің жүргізушілері, Fortune журналының редакторы Чарльз Дж. В. Мерфи және Life журналының фотографы Дэвид Э. Шерман болды. Немістер Шерманға суретке түсіруге рұқсат берді, бірақ тұтқындар неміс блокадасын бұзушы Дрезден (Schiff, 1937) кемесімен Еуропаға оралғанда оның көптеген пленкаларын тартып алды. Алайда, ол төрт рулондағы пленканы Нью-Йоркке жасырып әкелді. Бұл суреттер кейіннен Корольдік теңіз күштеріне Атлантисті анықтап, жоюға көмектесті. Мерфидің оқиға туралы баяндамасы мен Шерманның суреттері 1941 жылғы 23 маусымда Life журналында жарияланды.

Бисмарктан кейінгі кезең

Германияның "Бисмарк" әскери кемесі батып кеткеннен кейін, Солтүстік Атлантика британдық әскери кемелерге толып кетті. Осының салдарынан Рогге Германияға оралудың бастапқы жоспарынан бас тартып, Тынық мұхитына қайта оралды. Алғашқыда ол Француз Полинезиясында, Тубуай аралдары мен Туамото архипелагы арасында болды. Француз билігінің білмеуімен, немістер Ванавана аралына қонды және жергілікті тұрғындармен сауда жасады. Содан кейін олар Питкэрн және адам тұрмайтын Хендерсон аралдары арасындағы аймақта одақтас кемелерді іздеп, Хендерсон аралына түсті. "Атлантис" кемесінен ұшқан гидроұшақ бірнеше нәтижесіз барлау ұшуларын жасады. "Атлантис" 19 қазанда Атлантикаға қайта бет бұрып, он күннен кейін Кейп-Горн мүйісін айналып өтті.

Суға бату

1941 жылғы 22 қарашада таңертең «Атлантис» U 126 кемесімен кездесті және бірден U қайығын жанармаймен және жабдықтармен қамтамасыз етуге кірісті. U 126 кемесінің капитаны, капитан-лейтенант Эрнст Бауэр, тағы төрт офицері және алты экипаж мүшесі «Атлантис»ке көтерілді. Әдетте «Атлантис» операцияны бақылау үшін Arado гидросамолетін ұшыратын, бірақ бұл күні гидросамолет жұмыс істемеді. Оларды «Девонширдің» барлаушы «Валрус» гидроұшағы анықтады, ал британдық крейсер немістерді сағат 08:15-те күтпеген жерден тапты. U 126 бірден суға батып, жоғалған экипаж мүшелерісіз шабуылға қабілетсіз болды. «Девоншир» «Атлантистің» қаруларының жете алмайтын қашықтығында маневр жасап, ықтимал шабуылдардан қашып өтті. Сағат 08:37-де британдық крейсер екі ескерту оғын атты, ал «Атлантис» жауап ретінде голланд кемесі «Полифемус» деп белгіленген шабуылшы туралы хабарлама жіберді. 09:34-те «Девоншир» бұл хабарламаның жалған екенін растады. Ол 30 оқ атып, үшінші оғымен соққы бере бастады. Сағат 09:58-де кеме алдыңғы бөлігіндегі жарылыс болды, ал 10:16-да кемені батыруға бұйрық берілді. Жеті теңізші қаза тапты, ал тағы екеуі кейін жараларынан қайтыс болды. «Девоншир» аймақтан кеткеннен кейін U 126 қайта суға көтеріліп, 300 неміс теңізшісі мен жараланған американдық тұтқынды алып кетті. U 126 әлі де бейтарап Бразилияға (батысқа) салдарды тасымалдады немесе сүйреп әкелді. Екі күннен кейін неміс жанармай құю кемесі «Python» келді және аман қалғандарды алып кетті. 1 желтоқсанда «Python» U 126 кемесін жанармаймен толтырып жатқанда және 1939 жылы құрылған UA кемесі пайда болғанда, шабуылшыларды іздеген тағы бір британдық крейсер пайда болды. U 126 торпедаларды қабылдау үстінде болды және жұмыс істемеді. Қайық суға батып, бірақ шабуылдай алмады. UA бес торпеда атып, британдық крейсерді өткізіп алды. «Дорсетшир» екі ескерту оғын атты, ал «Python» экипажы кемені батырды. «Дорсетшир» кетіп, U қайықтарына аман қалғандарды құтқаруды тапсырды. Әрбір су асты кемесіне шамамен 100 адам мінгізілді, олардың жартысы палубаның астында, ал қалғаны палубада болды. 200 аман қалған адам 10 құтқару салдарына отырғызылды, оларды су асты кемелері сүйреп әкелді. 1940 жылы құрылған U 124 және 1941 жылы құрылған U 129, Оңтүстік Атлантикада да жұмыс істеді, құтқару операциясына көмектесуге бұйрық берілді. U 129 3 желтоқсанда, ал U 124 екі күннен кейін келді. Осы екі U қайығы құтқару салдарындағы адамдарды алып кетті. Содан кейін немістер Атлантикада су асты кемелерін де пайдаланғандықтан, итальяндықтардан көмек сұрады. 14-18 желтоқсан аралығында Кабо-Верде аймағында төрт үлкен итальяндық су асты кемесі – «Энрико Таццоли», «Пьетро Кальви», «Джузеппе Финци» және «Луиджи Торелли» 260 немісті алып, барлық аман қалғандар палубаның астында орын алып, U қайықтары қайтадан суға батуға мүмкіндік алды. Барлық сегіз су асты кемесі де қауіпсіз түрде Сент-Назерге оралды, соңғысы 29 желтоқсанда келді.