Кіріспе
Сауда кемелеріне бағытталған әскери стратегия. Тонаж соғысы – сауда кемелеріне бағытталған әскери стратегия. Оның мәні, жаудың кемелерінің саны шектеулі және оларды ауыстыру мүмкіндігі де шектеулі. Бұл тұжырымды неміс әскери-теңіз флотының бас адмиралы Карл Дёниц танымал етті, ол былай деп жазды: «Дұшпан елдерінің кемелері – біртұтас организм. Сондықтан қай кеме батса да, оны жаңа кемемен ауыстыру қажет». Көптеген кемелерге қарсы стратегиялардың мақсаттары салыстырмалы түрде тар болып келген. Ұлыбритания мен Франция арасындағы соғыстар кезінде Корольдік теңіз флотының дәстүрлі тактикасы – блокада. Ірі француз порттарының маңында теңіз күштерін шоғырландыру арқылы Корольдік флот француз саудасына елеулі экономикалық қиындықтар туғызатын дәрежеде кедергі келтіре алды. Қарсылас стратегиялық маңызы бар жүктерді, мысалы, қамыс пен ағаш, ал қазіргі кезде мұнай мен темірді тасымалдайтын кемелерге назар аударуы мүмкін. Мақсаты – аса құнды жүктерді, мысалы, қазына немесе оқ-дәрі тасымалдайтын кемелерге шабуыл жасау, ал маңызды емес жүктерді тасымалдайтын немесе балласта жүретін кемелерге бастапқыда көңіл бөлмеу. Мұндай тар стратегиялар шабуылдаушыдан белгілі бір аумақты бақылауын орнатуды талап етеді. Британдық блокадалар тек Корольдік теңіз флоты порттан шығатын кез келген француз эскадрильясын жеңуге қабілетті болғанда ғана мүмкін болды. Екінші дүниежүзілік соғыста Мальтаны қоршау кезінде Остік державалардың әуе күштері әуеде басымдыққа ие болды және көптеген одақтас кемелердің Мальтаға көмек жеткізуіне кедергі келтірді, бұл арал бекінісін қауіпке тікелей ұшыратты. Тонаж соғысы – кең ауқымды стратегия. Тозу соғысының бір түрі ретінде, ол шабуылдаушыдан аумақты бақылауын орнатуды талап етпейді, тек олар қорғаушылар кемелерді ауыстыра алмайтындай жылдам батыруы керек.
A tonnage war is a military strategy aimed at merchant shipping. The premise is that the enemy has a finite number of ships and a finite capacity to build replacements. The concept was made famous by German Grand Admiral Karl Dönitz, who wrote:"The shipping of the enemy powers is one great whole. It is therefore in this connection immaterial where a ship is sunk—it must still in the final analysis be replaced by a new ship". Most anti shipping strategies have had a relatively narrow set of goals. A traditional practice of the Royal Navy during wars between Britain and France was the blockade. By concentrating naval forces near large French ports, the Royal Navy was usually able to impede French trade to the point of creating significant economic difficulties. The opponent may focus on ships carrying strategically vital cargoes such as hemp and timber or, in modern times, oil and iron. The aim might be to attack ships carrying particularly valuable cargoes such as treasure or munitions and ships carrying less important cargoes or steaming in ballast are at first ignored. These narrow strategies require the attacker to establish substantial control over an area. The British blockades of France were only possible so long as the Royal Navy retained the ability to defeat any French squadron venturing out from port. During the Siege of Malta in World War II, Axis air forces had air superiority and were able to prevent many Allied ships from reaching Malta with supplies, putting the island fortress in grave danger. A tonnage war is a broad strategy. As a form of attrition warfare, it does not require the attacker to establish control over an area, merely that they sink ships more rapidly than the defender can replace them.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үш тоннажды соғыс өтті. Олардың ең ірісі және ең танымал – нацистік Германияның, негізінен Ұлыбританияға қарсы бағытталған, U-кемелер науқаны. Одақтас әскерлер Жерорта теңізі мен Тынық мұхитында одан аз танымал науқандар жүргізді, ешқайсысы да Германияның U-кемелер науқаны сияқты тоннажды соғыс ретінде жоспарланбаған, бірақ екеуі де сондай нәтижеге қол жеткізді және екеуі де өте табысты болды.
Атлантика
Неміс U-боттарының кампаниясы, негізінен Ұлыбританияға қарсы бағытталған, Екінші дүниежүзілік соғыстың ең ірі және ең ұзаққа созылған тоннажды соғысы болды. Кампанияның негізгі аренасы Солтүстік Атлантика болғанымен, Гитлер ең тиімді жолмен кемелерді батыру үшін U-боттар мен су үстілік рейдтік күштерін әлемнің барлық бұрыштарына жіберді. U-боттар кампаниясы, әсіресе 1940 және 1942 жылдардағы екі «сәтті кезеңде» өте табысты болды және 1943 жылы соғыс Германияға қарсы бұрыла бастағанда одақтастарға қолжетімді кемелердің санын сындырып тастауға жеткізе алды. Екінші жағынан, британдық суастына қарсы күштердің маңызды факторы Блетчли Парктегі кодты бұзушылардың неміс «Энигма» машинасымен шифрланған U-бот хабарларын оқудағы жетістігі болды. Одан да маңыздысы кемелерге орнатылған бағытты табу құрылғыларының (HF/DF немесе «Huff Duff») енгізілуі болды. Кейбір тарихшылар U-бот армиясы Атлантика шайқасында жеңіске жақын болды деп санайды; одақтастар жеңіліске жақын болды; және Ұлыбритания аштыққа ұшырады. Бірақ Блэр және Алан Левин сияқты басқалар бұған келіспейді; Левин бұл «қате түсінік» екенін және «олардың мұндай жағдайға жақындағаны күмәнді» деп мәлімдейді. U-боттардың жетістіктеріне, «эстерге» және олардың көрсеткіштеріне, шабуылға ұшыраған конвойларға және батқан кемелерге назар аудару Kriegsmarine-нің көптеген сәтсіздіктерін жасыруға көмектеседі. Мұның себебі, U-боттар батырған кемелердің көпшілігі конвойда емес, жалғыз жүзіп немесе конвойдан бөлініп кеткендіктен болды. Кампания барысында Ұлыбританияға жабдықтау жолдары үзілген жоқ; тіпті «Бисмарк» дағдарысы кезінде конвойлар әдеттегідей жүзіп кетті, бірақ күшейтілген күзетпен. Атлантика кампаниясы кезінде трансатлантикалық конвойлардың тек 10% -ына шабуыл жасалды, ал шабуылға ұшырағандардың орташа алғанда 10% -ы ғана жоғалды. Жалпы алғанда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Британ аралдарына және одан қайтып келген кемелердің 99% -дан астамы сәтті өтті. Бар күштерін салғандарына қарамастан, Орталық державалар Еуропаны азат ету үшін одақтас басқыншы күштердің жиналуын тоқтата алмады. 1942 жылдың қарашасында Атлантика кампаниясының ең қызып тұрған кезеңінде АҚШ Әскери-теңіз күштері «Факел» операциясының флотилиясын Атлантика арқылы кедергісіз, тіпті байқалмай жеткізіп өтті – бұл одақтастардың қашу тактикасының ең көрнекті мысалы болуы мүмкін. 1943 және 1944 жылдары одақтастар 3 миллионға жуық американдық және одақтас әскери қызметкерлерді Атлантика арқылы айтарлықтай шығынсыз тасымалдады. Германия одақтастардан айырмашылығы Ұлыбританияны толық блокадалауға ешқашан қол жеткізе алмады. Олар ең құнды жүктерді, яғни шығысқа қарай соғыс материалдарын тасымалдайтын көліктерді нысанаға ала алмады. Оның орнына олар тоннажды соғыстың баяу әсеріне түсті. Бұл жеңіске жету үшін U-боттар ай сайын Ұлыбританияның кеме құрылыс қуатын басып тастау және сауда флотының күшін азайту үшін белгілі бір көлемде кемелерді батыруы керек болды. Соғыстың алғашқы 27 айының тек төртеуінде ғана Германия бұл мақсатқа жетті, ал 1941 жылдың желтоқсанынан кейін, Ұлыбританияға АҚШ сауда флоты және кеме жасаушылықтары қосылғаннан кейін, мақсат тиімді түрде екі есеге артты. Нәтижесінде, Орталық державалар ай сайын белгілі бір көлемде кемелерді батыруы керек болды; АҚШ кеме жасау өнеркәсібінің кеңейуі күшіне енген кезде бұл мақсат одан да өсті. 700 000 тонналық мақсатқа тек бір айда, 1942 жылдың қарашасында қол жеткізілді, ал 1943 жылдың мамырынан кейін батырылған кемелердің орташа саны осы көрсеткіштің оннан бір бөлігінен төмендеді. Соғыс аяқталғанға дейін U-боттар 6000 кемені, жалпы көлемі 21 миллион GRT батырды, ал одақтастар 38 миллион тоннадан астам жаңа кемелерді салды. Неміс блокадасының сәттілікке жақын болды деген қате түсінік неміс және британ авторларының соғыстан кейінгі жазбаларында табылуы мүмкін. Блэр бұл бұрмалауды «неміс суасты кемешілерінің жетістіктерін мадақтап, асыра сілтеген» «пропагандашыларға» жатқызады, ал одақтас жазушылардың «қауіпті асыра сілтеудің өз себептері бар» деп санайды. Дан ван дер Ват АҚШ, Канада және Ұлыбританияның басқа доминиондары мұхиттық қашықтықтармен қорғалғаннан айырмашылығы, Ұлыбритания неміс базаларына ең жақын трансатлантикалық жабдықтау жолының соңында болды; Ұлыбритания үшін бұл өмірлік маңызы бар желі болды. Осы себепті Черчилль алаңдады. Бір ай ішінде бірнеше ірі конвой шайқастарымен байланысты, бұл 1943 жылдың наурыз айында конвой жүйесіне сенімділікті күйретуге жеткізді, тіпті Ұлыбритания оны тастауды қарастырды, U-боттар бұған дейін жеңіліске ұшырағанын білмей. Блэр бұл «тырашалауға жақын қауіпті бағалаулар» екенін қорытындылады: «Ешқашан неміс U-бот күштері Атлантика шайқасында жеңіске жақын болған жоқ немесе Ұлыбританияның құлауына себеп болған жоқ».
Жерорта теңізі
Екінші тоннаж соғысы – Жерорта теңізінде Еуропадан Солтүстік Африкаға, көбінесе итальяндық, Остің кемелеріне қарсы одақтастардың жүргізген әскери операциясы. Мальтада орналасқан британдық су асты кемелері мен бірнеше одақтас әуе күштерінің ұшақтары, британдық және Достастық елдерінің су үсті кемелерімен бірлесіп, неміс фельдмаршалы Роммель басқаратын Остің күштеріне мұнай сияқты қажетті әскери жабдықтардың жеткізілуін олар тиімді күресе алмайтын деңгейге дейін азайтты. Науқан аяқталған кезде Италияда өте аз сауда кемелері қалды. Жерорта теңізінде тағы бір тоннаж соғысы болды, онда Гибралтар конвойы әуе және теңізден қоршаудағы Мальтаға жабдықтар мен материал жеткізу үшін Остің су асты кемелерімен және ұшақтарымен күресті. Бұл жеткізілімдер Мальтаға үздіксіз әуе шабуылдарына қарсы тұруға және Остің конвойларына қарсы шабуылға өтуге мүмкіндік берді.
Тынық мұхит
Тынық мұхиты соғысының алғашқы жылдарында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің су асты кемелеріне түрлі міндеттер жүктелді, бірақ олардың көпшілігі тиімді орындалмады. Мұның себебі, соғыстың басында Mark 14 торпедаларымен байланысты үлкен техникалық мәселелер, сондай-ақ АҚШ су асты кемелері экипаждарының жеткіліксіз агрессивтігі болды. Теңіз жолдарының маңыздылығын түсінгенімен, жапондық әскерилері одақтас су асты кемелерінен туындайтын қауіпті аз бағалады. Бұл сенімсіздік Тынық мұхиты соғысындағы одақтас су асты кемелерінің алғашқы әрекеттерінің тиімсіздігімен күшейді. Су асты кемелеріне қарсы күреске төмен басымдық берілді, сауда кемелерін қорғау үшін аз әскери кемелер мен ұшақтар бөлінді. Жапондық эсминецтер соғыс бойында конвойлерді қорғаудың негізгі күшін құрады, ал одақтастар конвойлер үшін экономикалық эсминецтерді пайдалану қажеттігін ертерек мойындады, бірақ жапондықтар бұл туралы тым кеш түсінді. Жапондықтарда тамаша түнгі күрес қабілеттері және көп мөлшерде торпедалар болды, бірақ басқа елдердің теңіз күштерімен салыстырғанда сонар мен радиолокациялық құралдары нашар болды. Сонымен қатар, жапондық теңіз доктринасы сауданы қорғау саласында жетілмеген болатын. 1943 жылдың жазында американдық су асты кемелерінің көп бөлігі жапон саудасына кедергі келтіруге, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияның оккупацияланған аумақтарынан Жапонияға мұнай және басқа да маңызды материалдардың ағынын тоқтатуға жұмылдырылды. Бұл да тоннажды соғысқа айналды, нәтижелері тез өсті. 1944 жылдың ортасы мен соңына қарай одақтас су асты кемелері мен ұшақтары торпедаға лайық мақсаттарды табуда қиындықтарға тап болды. Жапон сауда флоты дерлік жойылды, стратегиялық материалдарсыз өмір сүруге тырысқандарына қарамастан, соғыс экономикасы тоқтап қалды. Жапондық су асты кемелері, техникалық жабдықталуы мен санына қарамастан, Тынық мұхитындағы одақтас сауда флотына қарсы емес, флоттық соғысқа жұмылдырылды, сондықтан одақтас кемелерінің қатынасы бұзылмады. Жаңа Гвинея және Соломон аралдарында жапондықтар Токио экспресі деп аталатын эсминецтер мен су асты кемелерін қолданып, жабдықтауды жүзеге асырды. Әсіресе Гуадалканал шайқасында жапондық теңіз күштері қиын жағдайға түсті, өйткені Хендерсон аэродромынан американдық авиациясы жапондықтарға сауда кемелерін (жартылай жүк тасымалдайтын кемелерді) пайдалануға мүмкіндік бермеді. Эсминецтермен салыстырғанда, сауда кемелері отынды үнемдеу жағынан тиімді болды, сонымен қатар әскерлерді және жеткілікті жабдықтарды тасымалдауға қабілетті болды. Жапондық теңіз күштері, негізінен, "ойға келгенше экономикалық емес кампанияны жүргізуге мәжбүр болды", өйткені эсминецтерді пайдалану кезінде олар "мұнай тапшылығын ескере отырып, қалағаннан гөрі көп отын жұмсауға мәжбүр болды", ал бұл "отын құнды және осал флот эсминецтерін ашық алдыңғы шепке орналастыру үшін пайдаланды, ал аралдағы американдық қазанға жеткіліксіз адамдар мен жабдықтар жеткізілді". Одақтас авиациясы жапондық әскер конвойларын жоюда шешуші рөл атқарды, мысалы, Бисмарк теңізіндегі шайқаста, әуеден қорғауға қарамастан, және Ормок шығанағындағы шайқаста.