Екінші дүниежүзілік соғыстағы «Рейнүбунг» операциясы

Кіріспе

Рейн жаттығуы ("Рейн жаттығуы") – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылғы 18-27 мамырда Германияның жаңа линкоры «Бисмарк» және ауыр крейсері «Принц Эйгеннің» Атлант мұхитына соңғы рет шығуы болды. Бұл операцияның мақсаты – одақтастардың Ұлыбританияға бағытталған кеме қатынасын тоқтату, бұрынғы сәтті операция «Берлин» сияқты. «Бисмарк» Дания бұғазы шайқасында (24 мамыр) HMS «Худті» батырғаннан кейін, «Бисмарк» батып (27 мамыр), ал «Принц Эйген» оккупацияланған Франциядағы портқа қашып кетті. Осыдан кейін немістер Атлант мұхиты шайқасында тек қана U қайықтарына сүйенді.

Өмірбаян

Екі дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания азық-түлік пен қажетті шикізаттарды жеткізу үшін көптеген сауда кемелеріне тәуелді болды. Осы өмірлік жолды қорғау британдық күштер үшін ең басты міндеттердің бірі болды. Егер бұл жол үзілсе, Еуропадағы Британ империясы бейбітшілік туралы сұрануға, қару-жарақ тоқтату туралы келіссөздер жүргізуге немесе Батыс Еуропаға теңіз жолдарынан блокадалау үшін Британ аралдарын операциялық база ретінде тастауға мәжбүр болар еді, бұл Германияға Батыс Еуропаны толық бақылауға беруге және Еуропада осы бақылауға қарсы тұру үшін тактикалық база болмауына әкелер еді. Германияның теңіз күштерінің басшылығы (адмирал Эрих Иоганн Альберт Райдер басқаратын) блокада арқылы жеңіске жетуге мүмкіндік бар деп сенді. Алайда, олар осы мақсатқа жетудің негізгі жолы – су асты кемелерімен қолдау көрсетілетін дәстүрлі сауда шабуылы тактикасын қолдану, яғни крейсерлер, ұрыс крейсерлері және жылдам соғыс кемелері арқылы шабуыл жасау деп санады. Әдіс немесе тәсіл қандай болсын, Райдер Жоғарғы Бас Қолбасшылықты (ОКВ) және Гитлерді осы өмірлік жол үзілсе, Британия басқа факторларға қарамастан жеңіледі деп сендірді. «Рейнюбунг» операциясы – «Кригсмарине»-нің жер үстілік кемелері жасаған одақтас кемелерге жасалған шабуылдар сериясының соңғысы болды. Оған дейін «Берлин» операциясы өтті, ол 1941 жылдың наурыз айында аяқталған неміс линкорлары «Шарнхорст» пен «Гнейзенау»-дың өте сәтті шабуылы болды. 1941 жылдың мамырында «Кригсмарине» линкорлары «Шарнхорст» пен «Гнейзенау» Францияның батыс жағалауындағы Брест портында орналасып, Атлантикалық конвойларға қауіп төндірді және Корольдік Әуе Күштерінің күшті бомбалауына ұшырады. Бастапқы жоспар бойынша екі кеме де операцияға қатысуы тиіс еді, бірақ «Шарнхорст»-тың қозғалтқыштарына күрделі жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатты, ал «Гнейзенау» бірнеше күн бұрын торпедадан зақымданғандықтан 6 айға жарамсыз болды. Немістерде енді екі жаңа соғыс кемесі ғана қалды: линкор «Бисмарк» және ауыр крейсер «Принц Эйген» («Кригсмарине»-де үш жеңіл крейсер болғанмен, олардың ешқайсысы ұзақ Атлантика операциясына төзімділік таныта алмады), екеуі де Балтық теңізінде орналасқан. Операцияның мақсаты – «Бисмарк» пен «Принц Эйген» Атлантикаға өтіп, одақтас кемелерге шабуыл жасау еді. Әскери-теңіз флотының бас адмиралы Эрих Райдер адмирал Гюнтер Лютценске берген бұйрығында: «Бисмарктің мақсаты – тең күшті жауларды жеңу емес, оларды кешіктіру шарасы арқылы байлап, «Принц Эйген» конвойдағы сауда кемелеріне жете алуы үшін жауынгерлік қабілетін сақтап қалу» және «Бұл операцияның басты нысаны – жаудың сауда кемелері; жаудың әскери кемелері тек осы мақсатқа қажет болған жағдайда ғана шайқасқа түседі және қауіпсіздік сақталған жағдайда ғана» делінген. Негізгі кемелерді жанармаймен қамтамасыз ету және қайта қаруландыру үшін Германияның Әскери-теңіз басқаруы (ОКМ) «Рейнюбунг» операциялық аймағында танкерлер мен жабдықтау кемелерінің желісін құрды. Жеті танкер мен екі жабдықтау кемесі батыста Лабрадорға, оңтүстікте Кабо-Верде аралдарына дейін жіберілді. Лютценс Райдерден «Рейнюбунгті» «Шарнхорст» қозғалтқыштарын жөндеуді аяқтап, жауынгерлік жарамдылыққа ие болғанша және «Бисмарк» пен «Принц Эйген» кемелерімен теңізде кездескенше немесе «Бисмарк» кемесімен бірге «Тирпиц» неміс линкоры келгенше кешіктіруді сұрады. Райдер бас тартты, өйткені «Шарнхорст» шілде айының басына дейін дайын болмайды. Жаңадан аяқталған «Тирпиц» экипажы әлі толық даярланбаған еді, сондықтан Лютценстің наразылығына қарамастан Райдер «Рейнюбунгті» бастауға бұйрық берді. Райдердің бастауға келісуінің басты себебі – ол «Кригсмарине»-нің кішігірім ғана қолдаушы рөл атқаратын «Барбаросса» операциясы жақындап келе жатқанын білгені және Гитлерге капиталдық кемелерге арналған бюджетті қысқарту қажет емес екенін көрсету үшін «Барбароссадан» бұрын соғыс кемесімен үлкен жетістікке қол жеткізуге ниеттенгені болды. Неміс су үстіндегі кемелеріне қарсы күресу үшін британдықтар Скапа-Флоуда жаңа линкорларды және ұрыс крейсерін, сондай-ақ жаңадан тапсырылған ұшақ тасымалдағыш кемені орналастырды. Гибралтардағы H күштері линкорды және ұшақ тасымалдағыш кемені жинады; Атлантикада әртүрлі міндеттерде линкорлар және крейсерлер мен әуе патрульдері флоттың «көздерін» қамтамасыз етті. Теңізде немесе жақын арада жүзіп кетуге дайын тұрған 11 конвой болды, оның ішінде әскер конвойы да бар. ОКМ Корольдік теңіз күштерінің неміс су үстіндегі флотын жоюға деген қатыгез ниетін ескермеді. «Бисмарк» батырылғандығына көз жеткізу үшін Корольдік теңіз күштері басқа да соғыс майдандарын аяусыз жоюға кірісті. Бұл құнды конвойлерден сүйемелдеуші кемелерді алып тастауды да қамтиды. Британдықтар соңында алты линкор, үш ұрыс крейсері, екі ұшақ тасымалдағыш, 16 крейсер, 33 эсминец және сегіз суасты кемесімен қатар, әуе патрульдік ұшақтарды жұмылдырды. Бұл соғыс кезінде бір операцияға бөлінген ең ірі теңіз күші болды.

During both World Wars, the island of Britain was dependent upon huge numbers of merchant ships to bring in food and essential raw materials, and protecting this lifeline was one of the highest priorities for British forces. If this lifeline could be severed, the British Empire in Europe would have to either sue for peace; negotiate an armistice; or abandon the British Isles as a base of operations to blockade the sea approaches to Western Europe; giving Germany in effect, complete mastery of Western Europe, with no tactical base in Europe to oppose that control. Germany's naval leadership (under Admiral Erich Johann Albert Raeder) at the time firmly believed that defeat by blockade was achievable. However, they also believed that the primary method to achieve this objective was to use traditional commerce raiding tactics, founded upon surface combatants (cruisers, battle cruisers, fast battleships) that were only supported by submarines. Regardless of the method or manner, Raeder convinced the High Command (OKW) and Hitler that if this lifeline were severed, Britain would be defeated, regardless of any other factors. Operation Rheinübung was the latest in a series of raids on Allied shipping carried out by surface units of the Kriegsmarine. It was preceded by Operation Berlin, a highly successful sortie by German battleship Scharnhorst and German battleship Gneisenau which ended in March 1941. By May 1941, the Kriegsmarine battleships Scharnhorst and Gneisenau were at Brest, on the western coast of France, posing a serious threat to the Atlantic convoys, and were heavily bombed by the Royal Air Force. The original plan was to have both ships involved in the operation, but Scharnhorst was undergoing heavy repairs to her engines, and Gneisenau had just suffered a damaging torpedo hit days before which put her out of action for 6 months. This left just two new warships available to the Germans: the battleship Bismarck and the heavy cruiser Prinz Eugen (while the Kriegsmarine had three serviceable light cruisers, none had the endurance necessary for a long Atlantic operation), both initially stationed in the Baltic Sea. The aim of the operation was for Bismarck and Prinz Eugen to break into the Atlantic and attack Allied shipping. Grand Admiral Erich Raeder's orders to Admiral Günther Lütjens were that "the objective of the Bismarck is not to defeat enemies of equal strength, but to tie them down in a delaying action, while preserving her combat capacity as much as possible, so as to allow Prinz Eugen to get at the merchant ships in the convoy" and "The primary target in this operation is the enemy's merchant shipping; enemy warships will be engaged only when that objective makes it necessary and it can be done without excessive risk". To support and provide facilities for the capital ships to refuel and rearm, German Naval Command (OKM) established a network of tankers and supply ships in the Rheinübung operational area. Seven tankers and two supply ships were sent as far afield as Labrador in the west and the Cape Verde Islands in the south. Lütjens had requested that Raeder delay Rheinübung long enough either for Scharnhorst to complete repairs to her engines and be made combat worthy and to rendezvous at sea with Bismarck and Prinz Eugen or for Bismarcks sister ship German battleship Tirpitz to accompany them. Raeder had refused, as Scharnhorst would not be ready until early July. The crew of the newly completed Tirpitz was not yet fully trained, and over Lütjens's protests Raeder ordered Rheinübung to go ahead. Raeder's principal reason for going ahead was his knowledge of the upcoming Operation Barbarossa, where the Kriegsmarine was going to play only a small, supporting role, and his desire to score a major success with a battleship before Barbarossa that might impress upon Hitler the need not to cut the budget for capital ships. To meet the threat from German surface ships, the British had stationed at Scapa Flow the new battleships and as well as the battlecruiser and the newly commissioned aircraft carrier Elsewhere, Force H at Gibraltar could muster the battlecruiser and the aircraft carrier ; at sea in the Atlantic on various duties were the battleships , and and the battlecruiser Cruisers and air patrols provided the fleet's "eyes". At sea, or due to sail shortly, were 11 convoys, including a troop convoy. OKM did not take into account the Royal Navy's determination to destroy the German surface fleet. To make sure that Bismarck was sunk, the Royal Navy would ruthlessly strip other theatres of action. This would include denuding valuable convoys of their escorts. The British would ultimately deploy six battleships, three battlecruisers, two aircraft carriers, 16 cruisers, 33 destroyers and eight submarines, along with patrol aircraft. It would become the largest naval force assigned to a single operation up to that point in the war.