Кіріспе
Спорттық термин. Том Стоппардтың пьесасы. Әртүрлі спорт түрлерінде кәсіби бұзушылық – бұл жасаушының командасына үстемдік әкелу мақсатымен жасалған, ойластырылған тәртіпсіздік. Кәсіби бұзушылықтар көбінесе қарсыластың гол соғуына немесе ұпай жинауына кедергі келтіру үшін жасалады. Әртүрлі спорт түрлерінің ережелерінде мұндай әрекеттерді жасаудан аулақ тұруға бағытталған шаралар қарастырылған. Олар мұндай әрекеттен алынған үстемдікті жоюға тырысады немесе қалыпты жағдайдағы сондай тәртіпсіздік үшін қарастырылған жазалардан өзге қосымша жазалар қолданады.
the Tom Stoppard play
In various sports, a professional foul is a deliberate act of foul play intended to bring about an advantage for the perpetrator's team. Professional fouls are usually committed to prevent an opponent from scoring. Various sports contain provisions in their rules to dissuade such acts. These either try to negate the advantage gained from such an act or apply additional punishments beyond those for an equivalent foul in normal circumstances.
Қауымдастық футболы
Футболдағы кәсіби бұзушылық – бұл қорғаушының қарсыластардың гол соғуына кедергі келтіру немесе айқын гол соғу мүмкіндігін жоққа шығару мақсатымен жасаған бұзушылығы. Соның салдарынан берілген бос соққы немесе пенальти шабуылдаушы командаға бастапқы ойын орнына қарағанда гол соғу мүмкіндігін азайтуы мүмкін, сондықтан қорғаушы ойыншы тактикалық түрде бұзушылық жасауға бейімделеді. Бұзушылық жасаған ойыншыларға бұзушылықтың жағдайларына сәйкес ескерту жасалады немесе алаңнан қуылдырылады, жаза бұзушылықтың сипатына және қарсыластарға осы бұзушылық арқылы тыйым салынған мүмкіндікке байланысты болады. 12-тарауда айқын гол соғу мүмкіндігінің қандай болатыны төрешінің қалауына қалдырылған, алайда төрешілерге шешім қабылдауға көмектесетін бірнеше фактор қарастырылады. Оларға – бұзушылық пен қақпа арасындағы қашықтық, допты сақтап қалу немесе бақылауға алу мүмкіндігі, ойынның бағыты, сондай-ақ қорғаушылардың орналасуы мен саны жатады.
Тарих
Бұл тұжырымдама 1980 жылғы ФА кубогы финалында «Арсеналдың» Вилли Янгтың «Вест Хэм Юнайтедтің» Пол Алленге қасақана бұзушылық жасағаннан кейін қауымдастырылған футболда назар аударды. Аллен голға толық мүмкіндікпен шығып кеткен еді. Ойын ережелеріне сәйкес, төреші (Джордж Кортни) Янгқа ескерту жасап, «Вест Хэмге» еркін соққы тағайындады, ол да солай істеді. Бұл қарсыластардың гол соғу мүмкіндігінен айырған қасақана бұзушылықтар туралы ұлттық дебатты тудырды. Сол кезде ағылшын футболында көрермендер саны азайып, Футбол лигасы клубтарының төрағалары ойынды қызықтыра түсудің жолдарын қарастыруға шешім қабылдады. Ұсыныстар дайындау үшін Джимми Хилл төрағалық ететін, құрамында Мэтт Басби мен Бобби Чарлтон бар кіші комитет құрылды. Олар 1982 жылы шабуылдаушы ойыншының гол соғуға айқын мүмкіндігін жоққа шығаратын кез келген бұзушылықты төрешінің «ауыр бұзушылық» деп тануын және бұзушылық жасаған ойыншыны қызыл карточкамен алаңнан қууын ұсынды. Алайда, ФА төрелік комитеті 1983 жылдың шілдесінде бұл ережені күштен шығарды. 1990 жылы Халықаралық футбол қауымдастығы (IFAB) бұл ережені Ойын ережелеріне ресми енгізді және ФИФА 1990 жылғы әлем чемпионатында төрешілерге кәсіби бұзушылық жасаған ойыншыларды алаңнан қууды тапсырды. 1991 жылы IFAB гол соғу мүмкіндігін жоққа шығаратын қолмен ойнау жасаған ойыншының да ауыр бұзушылық үшін алаңнан қуылуын қарастыратын қосымша енгізді. Бұл түзету кәсіби бұзушылықтың «екі есе қауіптілігін» – қызыл карточка мен пенальти соққысын бірдей алу мүмкіндігін азайту мақсатында жасалды.
Американдық футбол
Американдық футболдағы бұзушылық әрекеттерге қатысты ережелер, төрешілерге команданың ірі немесе қайталап жасалған бұзушылығынан алуға болатын мүмкін пайданы теңестіру үшін қосымша айыптар салуға мүмкіндік береді. Команда пунт үшін қолайлы алаң позициясын алу үшін немесе жетекшілік етіп тұрған ойынның уақытын қысқарту үшін, ойын сағатын қасақана аяқтау арқылы бес ярдтық ойынды кешіктіру айыбын қабылдауы мүмкін. Пунт үшін алаң позициясын төмендетуді іздегенде, пунттың эндзонаға түсіп, точбэкке алып кетуіне жол бермеу үшін жасалады.
Баскетбол
Баскетболда командалар стратегиялық мақсаттармен жеке қате жасауға әдейі бара алады. Нәтижесінде берілетін айып тастауларын (фри-брондарды) қате жасалған ойыншы орындауы керек болғандықтан, командалар нашар айып тастау пайызы бар ойыншыны фол жасауға тактикалық түрде таңдауы мүмкін. Бұл тактика Шакил О'Нилдің есімімен байланыстырылып, "Шакилді бұзу" деп аталды, өйткені ол осындай тактиканың басты нысаны болған. Сонымен қатар, есеп бойынша алда қалған командалар ойынның соңында уақытты тоқтату және допты қайтарып алу үшін қарсыласына уақытты өткізбеу мақсатымен әдейі қате жасауға жиі барады. Бұған қоса, анық гол соғу мүмкіндіктерін реттейтін, "ашық жолға қате жасау" деп аталатын ерекше ережелер де бар.
Регби лигасы
Регби лигасындағы кәсіби бұзушылық басқа спорт түрлеріндегідей, есеп беру мүмкіндігін болдырмау үшін қасақана түрде ережелерді бұзуды білдіреді. Бұл құқық бұзушылық үшін жаза – 10 минутқа күнәкарлар алабында отыру. Көптеген кәсіби бұзушылықтардың ішінде, командаластарға қорғанысқа қайта жиналуға уақыт беру үшін, шабуыл жасалғаннан кейін құлатқан ойыншыны ұстап тұру, немесе ойынға кедергі келтіру, қалыпты жағдайға оралуға тырыспай, немесе допқа ие емес ойыншыны тоқтату немесе оның жолын кесу жатады, осылайша ойыншыға балл алу мүмкіндігі тууы мүмкін. Соңғы жағдайда, пенальтилік балл тағайындалуы мүмкін.
Регби одағы
Регби ережелерінің 10.2а тармағы қасақана жасалған бұзушылықтарды қарастырады. Төрешілерге мұндай жағдайларда айып соққы тағайындауға және құқық бұзушыны ескертуге, сақтықтауға (оның салдарынан ойыннан уақытша шеттетуге) немесе алаңнан қууға нұсқау беріледі. Егер төреші бұзушылықтың, мүмкін, ойыншының ұпай алу мүмкіндігіне кедергі келтіргенін санаса, пенальтилік әрекет тағайындалуы мүмкін.