Кіріспе

1920 жылдардағы келісімдер Теңіз қарулануын шектеу туралы келісімдер 1920 жылдары АҚШ, Ұлыбритания, Жапония, Италия және Франция қол қойған көптеген келісімдер болды. Бұл келісімдер 1921–1922 жылдары АҚШ өткізген Вашингтон теңіздік конференциясының нәтижесінде туындады. Келісімдердің бірі, «Төрт держава акты» (1921) деп белгілі, АҚШ, Ұлыбритания, Жапония және Франция Тынық мұхитындағы бейбітшілікті сақтауға көмектесетінін қарастырды, ал екіншісі, «Вашингтон теңіздік келісімі» (1922), сондай-ақ «Бес держава келісімі» деп танылған, АҚШ, Ұлыбритания және Жапонияның 5:5:3 қатынамында кемелер салуын белгіледі. Бұл идеяны бастапқыда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Чарльз Эванс Хьюз ұсынған, бірақ Жапония оны қабылдамады. Дегенмен, Токио АҚШ пен Ұлыбританияға Тынық мұхитындағы аралдық иеліктерін нығайтуға тыйым салатын, бірақ Жапонияға мұндай мүмкіндік беретін шарт қосылғаннан кейін келісімге келді. Үшінші келісім, «Тоғыз держава келісімі» (1922), Қытайдағы «Ашық есік саясатын» сақтауға баса мән берді.

Импульс

Бірінші дүниежүзілік соғыстың бұрын-соңды болмаған қырғыны мен қымбаттығынан кейін, бүкіл әлемде бейбітшілік пен қарусыздануға ұмтылыс күш алды, ол 1920 жылдар бойына сақталды. Ұлы соғыс аяқталғанда Ұлыбританияда әлі де әлемдегі ең ірі теңіз күші болды, бірақ оның үлкен кемелері ескіріп, американдықтар мен жапондықтар қымбат жаңа соғыс кемелерін қарқынды түрде сала бастады. Лондон мен Токио 1922 жылы аяқталуға тиіс шарт бойынша одақтас болғанмен, Тынық мұхитының бақылауы үшін күшейіп келе жатқан америка-жапондық бәсекелестік әлемдік бейбітшілікке ұзақ мерзімді қауіп төндірді. Лондон Вашингтонмен одақтасудың Токиомен одақтасудан тиімдірек екенін түсінді. Қажетсіз, қымбат және қауіпті қарулану жарысын тоқтату мақсатында, ірі мемлекеттер бірқатар теңіз қаруын шектеу туралы келісімдерге қол қойды.

Вашингтон теңіз конференциясы

Ең маңызды жиын – президент Уоррен Хардинг ұйымдастырған және мемлекеттік хатшы Чарльз Эванс Хьюз басқарған Вашингтон теңіздік конференциясы болды. Хардинг ішкі саяси бедел алу үшін шаралар қабылдауды талап етті. Ол 1922 жылғы Вашингтон теңіздік келісімі арқылы іске асты.

Вашингтон теңіз келісім-шарты

Соғыс кемелерінің сапасы туралы техникалық дауларды шешу үшін конференция тоннажға негізделген сандық стандартты қабылдады (кеме өлшемдерінің қарапайым көрсеткіші). Он жылдық келісімде соғыс кемелерінің арақатынасы 5:5:3 деп белгіленді – АҚШ үшін 525 000 тонна, Ұлыбритания үшін 525 000 тонна және Жапония үшін 315 000 тонна. Сол дәуірдегі басты қару-жарақ жүйесі – соғыс кемелері – 35 000 тоннадан аспауы керек еді. Ірі державалар ұшақ тасымалдағыштарды, яғни жаңа типтегі соғыс кемелерін дамытуға 135 000:135 000:81 000 тонна бөліп берді. Вашингтон конференциясы әр елдің екінші екеуінің күшті болып келе жатқандығынан қаушадануына байланысты, қымбатты қарулану жарысына жол бермеді. Келісімдер АҚШ-ты 15 ескі және екі жаңа соғыс кемесін, сондай-ақ құрылысы жолда жүрген 13 кемені жоюға мәжбүр етті. Ұлыбритания да кемелерді жоюға мәжбүр болды, тіпті тарихтағы кез келген шайқасқа қарағанда Вашингтонда көбірек соғыс кемелері жойылды.