Садег Гоتبзаде: Иран саяхатшысы және Хомейнидің жақын көмекшісі

Кіріспе

Садық Қотбзаде (صادق قطب‌زاده, 24 ақпан 1936 – 15 қыркүйек 1982) – ирандық саясаткер, 1978 жылы Франциядағы сүргінінде аятолла Хомейнидің жақын көмекшісі болған. Иран революциясынан кейінгі Ирандағы кешендік дағдарыс кезінде сыртқы істер министрі қызметін атқарды (30 қараша 1979 – тамыз 1980). 1982 жылы аятолла Хомейниді өлтіруге және Ислам Республикасын құлатуға қастандық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді.

Ерте өмір және білім

Готбзаде 1936 жылы Исфахан қаласында дүниеге келген. Оның бір әпкесі мен інісі болған. Әкесі ағаш саудасымен айналысқан бай адам еді. 1959 жылдан 1963 жылға дейін Джорджтаун университетінің Уолш сыртқы қызмет мектебінде оқыды. АҚШ-тан «Азаттық қозғалысына» үлес қосты. Бірақ, Мохаммад Реза Пахлави үкіметіне қарсы наразылықтарды ұйымдастыру үшін оқу мен емтихандарды жіберіп алғандықтан мектептен шығарылды, тіпті Иранның АҚШ-тағы елшісі Ардешир Захеди, шахтың күйеу баласы ұйымдастырған сәнді кеште шабуыл жасады. Паспорты алынып тасталғаннан кейін Готбзаде АҚШ-тан Алжирге, Мысырға, Сирияға, соңында 1963 жылы аятолла Хомейнимен кездескен Иракқа көшіп кетті. Чамран әскери жетекші болып тағайындалды. Таяу Шығыста болған кезінде Готбзаде Ливанда ирандық революциялық күресшілермен және палестиналықтармен бірге оқытылды. 1960 жылдардың соңында Готбзаде Канадаға жоғары білім алу үшін барып, 1969 жылы Нельсон қаласындағы қазіргі таңда жоқ болған Нотр-Дам университетінің колледжін бітірді. Шындығында, бұл жұмыс жалған болды және оның қаладағы оппозициялық қызметін жапқан. Аятолла Хомейни Францияда сүргінде жүргенде оның жақын көмекшісі болды. Готбзаде Мостафа Чамранмен бірге Хомейни сарайында «Сирия мафиясы» деп аталған топтың құрамында болды. Оның тобы мен Мохаммад Монтазери бастаған Ливиямен жақын байланыстағы топ арасында қақтығыс болды. Готбзаде Амал ұйымының жақтасы және Ливан шиит дінбасысы Муса әл-Садрдың жақын адамы болды. Журналист Джон Симпсонның «Аятолла, сіз Иранға қайтып оралу туралы не ойлайсыз?» деген сұрағына аятолланың «Hichi (Ешнәрсе)» деген атақты жауабын аударған – ол Готбзаде болды. Иран революциясынан кейін Готбзаде Базарган мен басқалар уақытша үкімет құру үшін кеңестен кеткенде революциялық кеңестің мүшесі болды. Сонымен қатар ол аятолланың өкілі болды. Исламдық оқуларға сәйкес келу үшін, монархистерді, әйелдерді және солшылдарды тазарта отырып, оны қайта құруға тырысты. Бұл Иран зиялыларының бір тобы және уақытша үкімет тарапынан сынға алынды. 13 наурызда екі әйел, біреуі тапаншамен, екіншісі пышақпен, ислами режимнің фундаменталистік саясатына қарсылық білдірген Готбзадеге шабуыл жасады. Сонымен қатар, 15 мыңға жуық әйел оның ислами саясатына наразылық білдіру үшін NIRT штаб-пәтерінің алдына жиналды. 1979 жылдың қараша айының соңында Аболхасан Банисадр американдық тұтқындардың тағдыры туралы қызу даулар кезінде сыртқы істер министрінің міндетін атқарушы болып кеткеннен кейін Готбзаде сыртқы істер министрі болып тағайындалды. 1980 жылдың басында Готбзаде Картердің кеңесшісі Гамильтон Джорданмен бірге Париждегі Иранның тұтқындық дағдарысы туралы келіссөздерге қатысты, бұл «көп сатылы күрделі жоспарға» әкелді, бірақ Хомейни тұтқындардың тағдыры жаңа Иран парламентімен шешіледі деп мәлімдеді. 1980 жылдың тамызында Готбзаде Мәжіліске ашық хат жазып, тұтқындарды тез арада босатуды талап етті және бес күннен кейін Рейтерге «Киссинджер және басқалар қолдаған АҚШ президенттік үміткері Рональд Рейган мәселені шешуге ниетті емес. Олар оны тоқтату үшін бар күштерін салатындар» деді. Қыркүйек және қазан айларында ол тұтқындарды босатуды кейінге қалдыру туралы келісім жасалған болуы мүмкін екенін білдіретін бірнеше мәлімдеме жасады. Қазан айындағы «қазан айындағы жайттарды» тергеуші топ Готбзаденің жақын серіктерімен сұхбаттасып, 1993 жылы «Готбзаденің мәлімдемелерін растайтын ештеңе таба алмады» деген қорытындыға келді. Президент Картер шешкен құтқару операциясы сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол бұл шешімді Иранға қарсы «соғыс актісі» деп сипаттады. Алайда, Готбзаде өзінің қызметі кезінде америкаға қарсы болған жоқ. 1980 жылдың қаңтар айында Готбзаде президенттікке кандидат болды, бірақ сайлауда жеңіліске ұшырады. Саясаттан кеткеннен кейін Готбзаде отбасылық бизнесімен – импортпен айналысты. 10 қарашада аятолла Хомейни араласуымен босатылды. 1982 жылдың 8 сәуірінде ол әскери офицерлер мен дін қызметкерлерінің тобымен бірге тұтқындалды (оның ішінде діни көшбасшы аятолла Қазем Шариатмадаридің күйеу баласы да болды), барлығы аятолла Хомейниді өлтіруді және Ислам Республикасын құлатуды жоспарлаған деп айыпталды. Жаңадан құрылған Әскери-революциялық трибуналдың бас судьясы Худжжат әл Ислам Мұхаммед Рейшахри бұл жоспардың мән-жайын түсіндірді. Ол «Готбзаде мен роялистік офицерлерді бір жағынан «феодалдармен, солшыл топтармен және жалған дін қызметкерлерімен», екінші жағынан «Ұлттық фронтпен, Израильмен, Пахлавилермен және Социалистік Интерналмен» байланыстыратын қораптар мен жебелермен толыққанды схема қолданды. Соңғы төрті…»

Ghotbzadeh was born in Isfahan in 1936. He had a sister and a brother. His father was a wealthy lumber merchant. He attended Georgetown University's Walsh School of Foreign Service from 1959 to 1963. He contributed to the Freedom Movement from the US. However, he was dismissed from the school before graduating due to his skipping studies and exams to lead protests against the government of Mohammad Reza Pahlavi, including storming a posh party hosted by the then Iranian ambassador to the United States, the son in law of the Shah, Ardeshir Zahedi. Ghotbzadeh left the US when his passport was revoked and moved to Algeria, Egypt, Syria and finally to Iraq, where he met Ayatollah Khomenei in 1963. Chamran was chosen as its military head. During his stay in the Middle East, Ghotbzadeh was trained in Lebanon together with Iranian revolutionary militants and Palestinians. In the late 1960s, Ghotbzadeh went to Canada for higher education and graduated from now defunct Notre Dame University College in Nelson, BC, in 1969. The job, in fact, was fake and covered his opposition activity in the city. He became a close aide of Ayatollah Khomeini when the latter was in exile in France. Ghotbzadeh along with Mostafa Chamran was part of the faction, called "Syrian mafia", in the court of Khomeini, and there was a feud between his group and the Libya friendly group, led by Mohammad Montazeri. Ghotbzadeh was an Amal sympathizer and close to Lebanese Shii cleric Musa Al Sadr. It was Ghotbzadeh, who translated the Ayatollah's infamous response "Hichi (Nothing)" to journalist John Simpson's question: "Ayatollah, would you be so kind as to tell us how you feel about being back in Iran?" Following the Iranian Revolution Ghotbzadeh became a member of the revolutionary council when Bazargan and others left the council to form an interim government. In addition, he served as spokesperson of the Ayatollah. He tried to overhaul it to be in line with Islamic teachings, purging royalists, women, and leftists. This was criticised by a group of Iranian intellectuals and also the interim government. On 13 March, two women, one with a gun and the other with a knife, attacked Ghotbzadeh protesting the fundamentalist policies of the Islamic regime. Nearly 15,000 women also gathered outside the headquarters of the NIRT to protest his Islamist policy. He was appointed foreign minister in late November 1979 after Abolhassan Banisadr resigned as acting foreign minister amid heated disputes on the fate of the American hostages. In early 1980 Ghotbzadeh was involved in early Iran hostage crisis negotiations in Paris with Carter aide Hamilton Jordan, which led to "a complex multi stepped plan" which was torpedoed by Khomeini announcing the hostages' fate would be decided by the new Iranian parliament. Ghotbzadeh wrote an open letter to the Majlis in August 1980 arguing for the quick release of the hostages, and told Reuters five days later that "United States presidential candidate Ronald Reagan, supported by Kissinger and others, has no intention of solving the problem. They will do everything in their power to block it." In September and October, he made several other public statements alleging that a deal to delay the release of the hostages may have taken place. The House October Surprise Task Force investigating the October Surprise allegations interviewed close associates of Ghotbzadeh and concluded in 1993 that they "uncovered nothing to corroborate Ghotbzadeh's statements". After the failure of the rescue attempt decided upon by President Carter, he qualified this decision an "act of war" against Iran. However, Ghotbzadeh was not committed anti American during his tenure. In January 1980, Ghotbzadeh ran for the presidency, but lost the election. Following his retirement from politics Ghotbzadeh dealt with his family trade in the importing business He was released on 10 November when Ayatollah Khomeini intervened. On 8 April 1982, he was arrested along with a group of army officers and clerics (including a son in law of the religious leader Ayatollah Kazem Shariatmadari), all accused of plotting the assassination of Ayatollah Khomeini and overthrow of the Islamic Republic. hujjat al Islam Mohammad Reyshahri, the chief judge of the newly created Military Revolutionary Tribunal, explained what the plot was about. He used "an elaborate chart full of boxes and arrows linking Ghotbzadeh and the royalist officers, on one side, to 'the feudalists, the leftist mini groups, and the phony clerics' and on the other side, to the 'National Front, Israel, the Pahlavis and the Socialist International.' The last four were linked to the CIA." The twenty six day trial of Ghotbzadeh began in August 1982. In court he denied the accusations but confirmed the existence of a plot to topple the Islamic government and form a "real republic". He was 46. He was fluent in French and English. Ghotbzadeh's great niece, Sanaz Ghajarrahimi, wrote and directed a play, named Red Wednesday, which was presented at the New Ohio Theatre in New York from 26 July to 3 August 2013. It was inspired by Ghotbzadeh's controversial life. In 2017 Ali Sajjadi, a Persian journalist, based in Washington DC, published a collection of Sadegh Ghotbzadeh manuscripts. Sajjadi also interviewed many friends and colleagues of Ghotbzadeh for the book. The BBC Persian documentary series, Son of the Revolution, premiered in February 2020. The series follows Ghotbzadeh's fascinating journey from a revolutionary in exile, to government minister and finally traitor in the eyes of the Islamic Republic. It was directed and produced by Farshad Bayan working with producer and researcher Mahmoud Azimaee. The project took over 5 years to complete. The three part mini series uses archive footage and features many people who knew Ghotbzadeh or had interesting encounters with him to shed light on his character and relate stories about his activities both before and after the Iranian Revolution. The documentary was published on YouTube in Persian and with English subtitles.