Кіріспе

Құрып кеткен динозаврлар туысы Rapetosaurus (/r//ə/,/p//eɪ//t//uː/'/s//ɔːr//ə//s/ rəPAYtooSORəs)

Ашылуы және атауы

Rapetosaurus krausei түрімен белгілі Rapetosaurus-тың табылуы – бұл титанозаврдың дерлік толық сақталған қаңқасы мен бас сүйегімен бірге табылған алғашқы жағдай. Бұл жаңалық үлкен сауропод динозаврлары тобының көп жылдық жіктелу мәселелерін түсінуге көмектесті және тек жартылай қазылған қалдықтары ғана белгілі басқа титанозаврларды қайта құруға негіз болды. Бұл жарияланымды 2001 жылы Кристина Карри Роджерс және Кэтрин А. Форстер Nature ғылыми журналында жариялады. Табылған қаңқа жасөспірімге тиесілі, сонымен қатар үш басқа да жеке тұлғаның жартылай қалдықтары табылды. Қазба жұмысы барысында жартылай бас сүйек (UA 8698, голотиптік үлгі), тағы бір жартылай бас сүйек, бірнеше құйрық омыртқасы жоқ жас қаңқа және басқа бір омыртқа табылды. Әсіресе, жас титанозаврдың қаңқасы – ең толық сақталған титанозавр қаңқасы және денесіне басы әлі де тіркелген жалғыз қаңқа. Қазылған қалдықтар Мадагаскардың солтүстік-батысындағы Махажанга ойпатында, Махажанга портынан көп алшақ емес жерде табылған. Олар Анембеламба мүшесі деп аталатын құмтас қабатынан табылды, ол Маеварано формациясының бөлігі болып табылады. Бұл тау жынысының жасы кейінгі Бор кезеңінің Маастрихт сатысына сәйкес келеді, яғни қазылған сүйектер шамамен 70 миллион жыл бұрын пайда болған. Оларды Stony Brook университетінің экспедициясы, жергілікті Universite d'Antananarivo университетінің көмегімен тапты. Экспедиция жетекшісі Дэвид Крауз 1993 жылдан бері осы жерде қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Rapetosaurus атауы Rapeto (малагаси халық ертегілеріндегі жердің географиялық ерекшеліктеріне жауапты алып құдай) және грек тіліндегі «саурос» (кесіртке) сөздерінен алынған. Түрлік атауы, krausei, экспедиция жетекшісі Дэвид В. Краузе есімімен аталған.

Өсу

Кристина Карри Роджерс және оның әріптестері музей коллекциясынан жас рапетозаврдың сирек кездесетін үлгісін тапты. Үлгінің салмағы шамамен 40 килограмм (88 фунт) болғаны және өліміне дейін 39-дан 77 күн аралығында болғаны бағаланды. Жас рапетозаврдың жұмыртқадан шыққан кезде салмағы 3,4 килограмм (7,8 фунт) болғаны есептелді. Сүйектердің жаңару процесіне сүйене отырып, жас сауроподтың ата-аналық күтімсіз де өмір сүре алатыны болжалды. Сүйектерді талдау көрсеткендей, жас рапетозавр Креттану Мадагаскарының қатал құрғақшылықтарынан аштан өлген болуы мүмкін.

Палеоэкология

Маастрихт кезеңінде, қазіргідей, Мадагаскар арал болды, ол 20 миллион жыл бұрын Үндістан субконтинентінен бөлінген. Ол солтүстікке қарай жылжыды, бірақ бүгінгіге қарағанда 10–15° оңтүстік ендікте орналасқан. Сол кездегі климат жартылай құрғақ, температура мен жауын-шашынның айқын маусымдық өзгеруі байқалды. Көптеген ежелгі жануарлар жағалау бойындағы су тасқынына ұшыраған жазықта, көптеген құмды өзен арналарымен тілген жерде мекен еткен. Геологиялық дәлелдерге сәйкес, жауын-шашынның басталуымен осы арналар арқылы қалдықтар ағып, алдыңғы құрғақ маусымда өлген организмдердің денелерін көміп, олардың қазба жәндіктер ретінде сақталуына жағдай жасады. Маастрихт кезеңінде аймақтағы теңіз деңгейі көтеріліп, Палеоцен дәуірінде де жалғасты, сондықтан Rapetosaurus жағалаудағы су тасқыны сияқты ортада да мекендеген болуы мүмкін. Беривотра формациясы сол замандағы теңіз ортасын көрсетеді. Онда сүтқоректілердің бес-алты түрі, бірнеше құс, ноазаврид Masiakasaurus және абелизаврид Majungasaurus табылды. Сонымен қатар, гондванатерлер және плаценталық емес эутериялар сияқты жойылып кеткен сүтқоректілердің әртүрлі түрлері де ашылды, ал біріншісі Vintana сияқты ірі өлшемдерге жеткен. 1996 жылы ірі абелизаврид теропод – Majungasaurus бас сүйегі табылды. Ол Үндістан мен Аргентинада табылған түрлерге ұқсас, бұл бұрынғы Гондвана суперконтинентінің фрагменттері арасындағы құрлық көпірлері соңғы креда дәуірінде, бұрын ойланғаннан әлдеқайда кейін де болғандығын көрсетеді. Ең мүмкін жағдай – Оңтүстік Америкадан Антарктидаға, содан кейін Үндістан мен Мадагаскарға жануарлардың өтуіне мүмкіндік берген құрлықтағы көпір. Majungasaurus өз ортасындағы ең ірі жыртқыш болған, ал сол кездегі жалғыз белгілі ірі өсімдікқоректілер Rapetosaurus сияқты савроподтар болған. Ғалымдар Majungasaurus савроподтарға аң аулауға маманданған деп болжайды. Rapetosaurus сүйектеріндегі Majungasaurus тіс іздері оның осы савроподтармен қоректенгенін көрсетеді, оларды өлтірген-өлтірмегеніне қарамастан. Әдетте, титанозаврлар савроподтар арасында ерекше болды, өйткені олар үлкен орнитосхиан динозаврларымен бірге өмір сүрді, мысалы, кератопсидтер, хадрозаврлар және анкилозаврлар. Алайда, Rapetosaurus титанозаврлар арасында ерекше болды, өйткені ол Махаджанга алабында тек бір ғана басқа ірі өсімдікқоректі, басқа титанозаврмен бөлісті. Кішкентай өсімдікқоректілер сирек кездесетін, тек бір ғана, Simosuchus, сол аймақта 100 жылдан астам уақыт бойы жиналған. Орнитосхиан динозаврларының болмауына байланысты, ежелгі Мадагаскарда басқа жердегі креда дәуірінен өзгеше өсімдік жейтін қауымның динамикасы болған деп болжанады.